વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.46.50

3.46
॥ વજ્ર ઉવાચ ॥ ॥
રૂપગન્ધરસૈર્હીનઃ શબ્દસ્પર્શવિવર્જિતઃ ॥
પુરુષસ્તુ ત્વયા પ્રોક્તસ્તસ્ય રૂપમિદં કથમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
પ્રકૃતિર્વિકૃતિસ્તસ્ય રૂપેણ પરમાત્મનઃ ॥
અલક્ષ્યં તસ્ય તદ્રૂપં પ્રકૃતિસ્સા પ્રકીર્તિતા ॥

સાકારા વિકૃતિર્જ્ઞેયા તસ્ય સર્વં જગત્સ્મૃતમ્ ॥
પૂજાધ્યાનાદિકં કર્તું સાકારસ્યૈવ શક્યતે

સ્વતસ્તુ દેવસ્યાકારઃ પૂજનીયો યથાવિધિ ॥
અવ્યક્તા હિ ગતિર્દુખં દેહભૃદ્ભિરવાપ્યતે

અતો ભગવતાનેન સ્વેચ્છયા તત્પ્રદર્શિતમ્ ॥
પ્રાદુર્ભાવેષ્વથાકારં તં દિશન્તિ દિવૌકસઃ

એતસ્માત્કારણાત્પૂજા સાકારસ્ય વિધીયતે ॥
હેતુમચ્ચ તદાકારં તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

અરુણં રજસા વર્ણં તેન પદ્માગ્રસન્નિભઃ ॥
બ્રહ્મા દેવવરો જ્ઞેયસ્સર્વભૂતનમસ્કૃતઃ

ઋગ્વેદઃ પૂર્વવદનં યજુર્વેદસ્તુ દક્ષિણમ્ ॥
પશ્ચિમં સામવેદઃ સ્યાદાથર્વણમથોત્તરમ્

યે વેદાસ્તે મુખા જ્ઞેયાશ્ચતસ્રો બાહવો દિશઃ ॥
આપ એવ જગત્સર્વં સ્થાવરં જઙ્ગમં તથા

તાશ્ચ ધારયતે બ્રહ્મા તેન હસ્તે કમણ્ડલુઃ ॥
અક્ષમાલા વિનિર્દિષ્ટા કાલસ્તુ બ્રહ્મણઃ કરે

કલનાત્સર્વભૂતાનાં કાલ ઇત્યભિધીયતે ॥
યજ્ઞો વિસ્તીર્યતે સર્વઃ શુક્લાશુક્લેન કર્મણા

શુક્લાશુક્લમતો જ્ઞેયં વાસઃ કૃષ્ણાજિનં વિભોઃ ॥
ભૂલોકશ્ચ ભુવો લોકઃ સ્વલોકોઽથ મહત્તથા

જનસ્તપશ્ચ સત્યં ચ સપ્તલોકાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
યે લોકાસ્તે રથે હંસા બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

વિષ્ણુનાભૌ સમુત્પન્નં યત્પદ્મં સા મહીભુજઃ ॥
મેરુસ્તુ કર્ણિકા તસ્ય વિજ્ઞેયા ગજસત્તમ

સર્વત્ર પાર્થિવ સ્થૈર્યં ધ્યાનબન્ધમતઃ સ્થિતમ્ ॥
પદ્માસનેન ભગવાન્વિધત્તે પાર્થિવેન તુ

આત્મનઃ પરમં ધામ રૂપહીન વિચિન્તયેત્ ॥
દૃષ્ટ્યર્થં જગતામાસ્તે ધ્યાનસમ્મીલિતેક્ષણઃ

તથૈવોષધયો રાજઞ્જગદ્ધારણકારણાઃ ॥
બ્રહ્મણસ્તા જટા જ્ઞેયાઃ સર્વગસ્ય મહાત્મનઃ

પ્રકાશકાનિ લોકસ્ય વિદ્યાસ્થાનાનિ યાનિ ચ॥
તસ્યાભરણજાતાનિ જ્ઞેયાનિ પરમેષ્ઠિનઃ

એતદ્ધિ તસ્યાપ્રતિમસ્ય રૂપં તવેરિતં સર્વજગન્મયસ્ય ॥
એવં શરીરેણ જગત્સમગ્રં સન્ધારયત્યેવ જગત્પ્રધાનઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ બ્રહ્મરૂપનિર્માણો નામ ષટ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.47
માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
પરસ્ય પુરુષસ્યૈષા સંસારે વિકૃતિર્મતા ॥
સર્વા ચ વિકૃતિઃ કૃષ્ણા તેન સંસારપાલનમ્

કૃષ્ણરૂપં સ ભગવાન્વિધત્તે ભૂતભાવનઃ ॥
બ્રહ્મણૈવ હરેઃ પ્રોક્તં સર્વાભરણધારણમ્

બિભર્તિ વક્ષસા જ્ઞાનં કૌસ્તુભં વિમલં હરિઃ ॥
કૃષ્ણા દીર્ઘા વિચિત્રા ચ વનમાલા પ્રકીર્તિતા

યથા સર્વમિદં બદ્ધં જગદ્રાજંશ્ચરાચરમ્ ॥
અવિદ્યા વસનં તસ્ય સંસારપરિપાલિની

વિદ્યા શુક્લા વિનિર્દિષ્ટા કૃષ્ણમજ્ઞાનમુચ્યતે ॥
અજ્ઞાનવિદ્યા મધ્યસ્થા ત્વવિદ્યા પરિકીર્તિતા

ન કૃષ્ણા ન તથા શુક્લા તેન વિદ્યેયમુત્તમા ॥
અન્તરાલં બિભર્ત્યેવ સુવર્ણકનકોપમમ્

મનસ્તુ ગરુડો જ્ઞેયઃ સર્વભૂતશરીરગમ્ ॥
તસ્માચ્છીઘ્રતરં નાસ્તિ તથૈવ બલવત્તરમ્

દિશશ્ચતસ્રો ધર્મજ્ઞ તાવત્યો વિદિશસ્તથા ॥
બાહવોઽષ્ટૌ વિનિર્દિષ્ટાસ્તસ્ય દેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ ॥ ૮. ॥
બલં જ્ઞાનં તથૈશ્વર્યં શક્તિશ્ચ યદુનન્દન ॥
વિજ્ઞેયં દેવદેવસ્ય તસ્ય વક્ત્રચતુષ્ટયમ્

વાસુદેવશ્ચ ભગવાંસ્તથા સઙ્કર્ષણઃ પ્રભુઃ ॥
પ્રદ્યુમ્નશ્ચાનિરુદ્ધશ્ચ બલાદ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ

દ્વૌદ્વૌ ભુજૌ તુ વિજ્ઞેયૌ પ્રતિવક્ત્રં મહાત્મનઃ ॥
વાસુદેવસ્ય કરયોર્જ્ઞાતવ્યૌ સૂર્યરાત્રિપૌ

સઙ્કર્ષણસ્ય કારયોસ્તથા મુસલલાઙ્ગલે ॥
પ્રદ્યુમ્નસ્ય તથા જ્ઞેયૌ ચાપબાણૌ મહાભુજ

આનિરુદ્ધમ્ય વિજ્ઞેયો ચર્મખઙ્ગૌ વિચક્ષણૈઃ ॥
પુરુષપ્રકૃતી જ્ઞેયૌ સૂર્યાચન્દ્રમસાવુભૌ

એતે ચ વાસુદેવસ્ય કરે ચક્રગદે મતે ॥
કાલં ચ લાઙ્ગલં વિદ્ધિ મૃત્યું ચ મુસલં તથા

તાભ્યાં સંકર્ષણો રુદ્રઃ કર્ષતીદં ચરાચરમ્॥
પ્રદ્યુમ્નસ્ય કરે વહ્નેઃ શાર્ઙ્ગં ચાપં તુ યત્સ્મૃતમ્

ધ્યેયં તુ પરમં લક્ષ્યં તાભ્યાં છિન્દન્તિ યોગિનઃ ॥
બ્રહ્મણસ્ત્વનિરુદ્ધસ્ય કરે ચર્મ મહાભુજ

અજ્ઞાનાવરણં જેયં જગત્સૃષ્ટિપ્રયોજનમ્ ॥
વૈરાગ્યં નન્દકં ખઙ્ગં છિત્ત્વા વૈ તેન બન્ધનમ્ ॥
નદન્તિ યોગિનો યસ્માત્તસ્માત્તન્નન્દકં સ્મૃતમ્

એતદ્ધિ તસ્યાપ્રતિમસ્ય રૂપં તવેરિતં સર્વજગન્મયસ્ય ॥
એવં શરીરેણ જગત્સમગ્રં બિભર્તિ દેવઃ સ જગત્પ્રધાનઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે વિષ્ણુરૂપનિર્માણો નામ સપ્તચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.48
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
સદ્યોજાતં વામદેવમઘોરં ચ મહાભુજ ॥
તથા તં પુરુષં જ્ઞેયમીશાનં પઞ્ચમં મુખમ્

સદ્યોજાતં મહી પ્રોક્તા વામદેવં તથા જલમ્ ॥
તેજસ્ત્વઘોરં વિદ્યાત્તં વાયુસ્તત્પુરુષં મતમ્

ઈશાનં ચ તથાકાશમૂર્દ્ધ્વસ્થં પઞ્ચમં મુખમ્ ॥
વિભાગેનાથ વક્ષ્યામિ શમ્ભોર્વદનપઞ્ચકમ્

મહાદેવમુખં જેયં પૂર્વં શમ્ભોર્મહાત્મનઃ ॥
નેત્રાણિ ત્રીણિ તસ્યાઙ્ગ સોમસૂર્યહુતાશનાઃ

દક્ષિણં તુ મુખં રૌદ્રં ભૈરવં તત્પ્રકીર્તિતમ ॥
પશ્ચિમં યન્મુખં તસ્ય નન્દિવક્ત્રં તદુચ્યતે

ઉમા વક્ત્રં ચ વિજ્ઞેયં તસ્ય દેવસ્ય ચોત્તરમ્ ॥
સદાશિવાખ્યં વિજ્ઞેયં પાવનં તસ્ય પઞ્ચમમ્

ત્રિલોચનાનિ સર્વાણિ વામદેવં દ્વિલોચનમ્ ॥
મહાદેવમુખં ભૂમિસ્તતઃ સ્યાદ્ભૈરવં મુખમ્

નન્દિવક્ત્રં તથા વાયુ રૌદ્રેયં ચાપ ઉચ્યતે ॥
સદાશિવમુખં જ્ઞેયમાકાશં યદુનન્દન

દિશો દશ ભુજાસ્તસ્ય વિજ્ઞેયં વદનં પ્રતિ ॥
મહાદેવકરે જ્ઞેયા ત્વક્ષમાલાકમણ્ડલૂ

સદાશિવમુખે જ્ઞેયૌ ચાપબાણૌ મહાભુજ ॥
માહેશ્વરં તતશ્ચાપં પિનાકમિતિ શબ્દિતમ્

તેષાં તુ પૂર્વમેવોક્તં વ્યાખ્યાનં રિપુસૂદન ॥
દણ્ડશ્ચ માતુલુઙ્ગશ્ચ કરયોર્ભૈરવસ્ય તુ

મૃત્યુ દણ્ડૌ વિનિર્દિષ્ટૌ માતુલુઙ્ગસ્તથા કરે ॥
જગદ્બીજસ્ય સર્વસ્ય યે રાજન્પરમાણવઃ

તૈઃ પૂર્ણં બીજરત્નં તુ ભૈરવસ્ય કરે સ્મૃતમ્ ॥
ચર્મશૂલે કરે જ્ઞેયે નન્દિનો યદુનન્દન

પૂર્વમેવ ચ તે પ્રોક્તં ધર્મવ્યાકરણં મયા ॥
ત્રિશલૂદણ્ડમવ્યક્તં શૂલેષુ વ્યક્તતાં ગતમ્

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ વિજ્ઞાતવ્યં નૃપોત્તમ ॥
દર્પણેન્દીવરે જ્ઞેયે તથા દેવ્યાઃ કરદ્વયે

આદર્શં નિર્મલં જ્ઞાનં વૈરાગ્યં ચ તથોત્પલમ્ ॥
મહાદેવસ્ય દેવસ્ય વ્યાખ્યાતા બ્રાહ્મણા જટાઃ

ઐશ્વર્યં તુ કલા ચાન્દ્રી મૂર્ધ્નિ શમ્ભોઃ પ્રકીર્તિતા ॥
ત્રૈલોક્યશમનઃ ક્રોધો વાસુકિર્નામતઃ સ્મૃતઃ

તૃષ્ણા વિશાલા ચિત્રા ચ વ્યાઘ્રચર્મ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
વૃષો હિ ભગવાન્ધર્મશ્ચતુષ્પાદઃ પ્રકીર્તિતઃ

જગદુત્પાદકં વસ્તુ પ્રકૃતિઃ સા પ્રકીર્તિતા ॥
શુક્લા ચ પ્રકૃતિઃ સર્વા તેન શુક્લો મહેશ્વરઃ

એતદ્ધિ તસ્યાપ્રતિમસ્ય રૂપં તવેરિતં સર્વજગન્મયસ્ય ॥
એવં શરીરેણ જગત્સમગ્રં સ ધારયત્યેવ જગત્પ્રધાનઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મહાદેવરૂપનિર્માણો નામાષ્ટાચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.49
વજ્ર ઉવાચ ॥
નાસત્યયોર્મમાચક્ષ્વ રૂપનિર્માણમચ્યુત ॥
નાસત્યરૂપયોશ્ચૈવ ત્વં હિ સર્વવિદુચ્યસે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
પદ્મપત્રસવર્ણાભૌ પદ્મપત્રસમામ્બરૌ ॥
દ્વિભુજૌ દેવભિષજૌ કર્તવ્યૌ દેવસંયુતૌ ॥૨।
સર્વાભરણસંપન્નૌ વિશેષાચ્ચારુલોચનૌ ॥
તયોરોષધયઃ કાર્યા દિવ્યા દક્ષિણહસ્તયોઃ

વામયોઃ પુસ્તકૌ કાર્યૌ દર્શનીયૌ તથા દ્વિજ ॥
એકસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે વામે ચાન્યસ્ય યાદવ

નારીયુગં તુ કર્તવ્યં સુરૂપં ચારુદર્શનમ્ ॥
તયોશ્ચ નામની પ્રોક્તે રૂપસંપત્તથાકૃતિઃ

મધૂકપુષ્પસંકાશા રૂપસંપત્પ્રકીર્તિતા॥
પ્રાકૃતિઃ કથિતા લોકે શરકાણ્ડનિભા તથા ॥
ન તુ ભાણ્ડકરે કાર્યે ચન્દ્રશુક્લામ્બરે તથા

નાસત્યયો રૂપમિદં તવોક્તં મયાદ્ય મુખ્યં યદુવંશમુખ્ય ॥
ધ્યાનેન સર્વામયનાશકારિ સમ્પૂજિતં વા ભુવિ માનવાનામ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે નાસત્યરૂપનિર્માણો નામૈકોનપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.50
વજ્ર ઉવાચ॥
શક્રકીનાશવરુણધનદાનાં ભૃગૂત્તમ ॥
સહેતુકં સમાચક્ષ્વ રૂપનિર્માણમચ્યુત

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ચતુર્દન્તે ગજે શક્રઃ શ્વેતઃ કાર્યઃ સુરેશ્વરઃ ॥
વામોત્સઙ્ગગતા કાર્યા રક્ષમાણા તથા શચી

નીલવસ્ત્રઃ સુવર્ણાભઃ સર્વાભરણવાઁન્તથા ॥
તિર્યગ્લલાટગેનાક્ષ્ણા કર્તવ્યશ્ચ વિભૂષિતઃ

શક્રશ્ચતુર્ભુજઃ કાર્યો દ્વિભુજા ચ તથા શચી ॥
પદ્માઙ્કુશૌ તુ કર્તવ્યૌ શક્રદક્ષિણહસ્તયોઃ

વામં શચીપૃષ્ઠગતં દ્વિતીયં વજ્રસંયુતમ્ ॥
વામે શચ્યાઃ કરે કાર્યા રમ્યા સન્તાનમઞ્જરી

દક્ષિણં પૃષ્ઠવિન્યસ્તં દેવનાથસ્ય કારયેત્ ॥
બ્રહ્મણૈવ વિનિર્દિષ્ટં તસ્યાભરણધારણમ્

તેનૈવ તસ્ય કથિતં તથા બાહુચતુષ્ટયમ્ ॥
ત્રિનેત્રતા ચ તસ્યોક્તા દેવદેવેન શમ્ભુના

રુક્માભવર્ણતા તસ્ય તેજસાં ધામકારણાત્ ॥
યન્નીલં વસનં તસ્ય તદાકાશં પ્રકીર્તિતમ્

આજ્ઞા તસ્યાઙ્કુશો હસ્તે સર્વભૂતવશઙ્ગરી ॥
પદ્મસ્થાં સહપદ્મેન વિભૂતિં ભુવનાધિપ

કરેણ ધારયઞ્છ્રીમાન્મઘવાન્સુરસત્તમઃ ॥
દુષ્ટસંશમનં ક્રોધો વજ્રઃ શક્રકરઃ સ્મૃતઃ

વાસુદેવઃ સ્મૃતઃ શક્રસ્તેન લક્ષ્મીઃ શચી મતા ॥
તસ્યાઃ કરે ચ સન્તાનં જ્ઞેયા સન્તાનમઞ્જરી

અર્થસ્ત્વૈરાવણો જ્ઞેયો દન્તાસ્તસ્ય તુ કીર્તિતાઃ ॥
દૈવમન્ત્રપ્રભૂત્સાહશક્તયસ્તુ મહાબલાઃ ॥ ૧૨ ।
એતદ્રૂપં વાસુદેવસ્ય શાક્રં તુભ્યં પ્રોક્તં દેવરાજસ્ય રાજન્ ॥
યામ્યં રૂપં તેઽધુનાહં બ્રવીમિ યસ્યાયત્તે સુખ દુઃખે નરાણામ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસમ્વાદે શક્રરૂપનિર્માણો નામ પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ