વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.41.45

3.41
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
સત્યં ચ વૈણિકં ચૈવ નાગરં મિશ્રમેવ ચ ॥
ચિત્રં ચતુર્વિધં પ્રોક્તં તસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

યત્કિઞ્ચિલ્લોકસાદૃશ્યં ચિત્રં તત્સત્યમુચ્યતે ॥
દીર્ઘાઙ્ગે સપ્રમાણં ચ સુકુમારં સુભૂમિકમ

ચતુરસ્રં સુસમ્પૂર્ણં ન દીર્ઘં નોલ્બણાકૃતિમ્॥
પ્રમાણં સ્થાનલમ્ભાઢ્યં વૈણિકં તન્નિગદ્યતે

દૃઢોપચિતસર્વાઙ્ગં વર્તુલં નદ્યનોલ્બણમ ॥
ચિત્રં તં નાગરં જ્ઞેયં સ્વલ્પમાલ્યવિભૂષણમ્

ચિત્રમિશ્રં સમાખ્યાતં સમાસાન્મનુજોત્તમ ॥
તિસ્રશ્ચ વર્તનાઃ પ્રોક્તાઃ પત્રાહૈવિકબિન્દુજાઃ

પત્રાકૃતિભી રેખાભિઃ કથિતાત્ર ચ વર્તના ॥
અતીવ કથિતા સૂક્ષ્મા તથાહૈરિકવર્તના

તથા ચ સ્તમ્ભનાયુક્તા કથિતા બિન્દુવર્તના ॥
દૌર્બલ્યબિંદુરેખત્વમવિભક્તત્વમેવ ચ

બૃહદણ્ડૌષ્ઠનેત્રત્વમવિરુદ્ધત્વમેવ ચ ॥
માનવાકારતા ચેતિ ચિત્રશેષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

સ્થાનપ્રમાણભૂલમ્બો મધુરત્વં વિભક્તતા ॥
સાદૃશ્યં પક્ષવૃદ્ધિશ્ચ ગુણાશ્ચિત્રસ્ય કીર્તિતાઃ ॥ ૯ ।
રેખા ચ વર્તના ચૈવ ભૂષણં વર્ણમેવ ચ ॥
વિજ્ઞેયા મનુજશ્રેષ્ઠ ચિત્રકર્મસુ ભૂષણમ્

રેખાં પ્રશંસન્ત્યાચાર્યા વર્તનાં ચ વિચક્ષણાઃ ॥
સ્ત્રિયો ભૂષણમિચ્છન્તિ વર્ણાઢ્યમિતરે જનાઃ

ઇતિ મત્વા તથા યત્નઃ કર્તવ્યશ્ચિત્રકર્મણિ ॥
સર્વસ્ય ચિત્તગ્રહણં યથા સ્યાન્મનુજોત્તમ

દુરાસનં દુરાનીતં પિપાસા ચાન્યચિત્તતા ॥
એતે ચિત્રવિનાશસ્ય હેતવઃ પરિકીર્તિતાઃ

સ્વાનુલિપ્તાવકાશા ચ નિદેશં મધુકા શુભા ॥
સુપ્રસન્નાભિગુપ્તા ચ ભૂમિઃ સ્યાચ્ચિત્રકર્મણિ

સુસ્નિગ્ધવિસ્પષ્ટસુવર્ણરેખં વિદ્વાન્યથાદેશવિશેષવેશમ્ ॥
પ્રમાણશોભાભિરહીયમાન કૃતં ભવેચ્ચિત્રમતીવ ચિત્રમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ મા૦ સં૦ વર્તનો નામૈકચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.42
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
યથા દેવસ્તથા ચિત્રે કર્તવ્યઃ પૃથિવીશ્વર ॥
એકૈકં રૂપકે લોમ કર્તવ્યં પૃથિવીક્ષિતામ્

ઋષયશ્ચ સગન્ધર્વા દૈત્યાશ્ચ સહ દાનવાઃ ॥
મન્ત્રિણશ્ચ મહારાજ સંવત્સરપુરોહિતૌ

કાર્યા ભદ્રપ્રમાણેન બ્રાહ્મણાશ્ચ નરેશ્વર ॥
ઋષયસ્તત્ર કર્તવ્યા જટાજૂટોપશોભિતાઃ

કૃષ્ણાજિનોત્તરાસઙ્ગા દુર્બલાસ્તેજસા યુતાઃ ॥
દેવતાશ્ચાપિ ગન્ધર્વા મુકુટેન વિવર્જિતાઃ

કર્તવ્યાસ્તે મહારાજ શિખરૈરુપશોભિતાઃ ॥
બ્રહ્મવર્ચસ્વિનો વિપ્રાઃ શુક્લામ્બરધરાસ્તથા

મન્ત્રિણશ્ચ મહારાજ સાંવત્સરપુરોહિતૌ ॥
સર્વાલઙ્કારસંયુક્તાનેવોલ્બણવિભૂષણાન્

મુકુટેન વિહીનાંસ્તુ સોષ્ણીષાન્કારયેચ્ચ તાન્ ॥
દૈત્યાશ્ચ દાનવાશ્ચૈવ કર્તવ્યા ભ્રુકુટીમુખાઃ ॥ ઽ૭ ॥
વર્તુલાક્ષાસ્તથા કાર્યા ભીમવક્ત્રાસ્તથૈવ ચ ॥
તેષામભ્યુદ્ધતો વેષઃ કર્તવ્યઃ પૃથિવીપતે

રુદ્રપ્રમાણાઃ કર્તવ્યાસ્તથા વિદ્યાધરા નૃપ ॥
સપત્નીકાશ્ચ તે કાર્યા માલ્યાલઙ્કારધારિણઃ

ખડ્ગહસ્તાશ્ચ તે કાર્યા ગગને વાથ વા ભુવિ ॥
માલવ્યપરિમાણેન કિન્નરોરગરાક્ષસાઃ

રુચકસ્ય પ્રમાણેન યક્ષાઃ કાર્યા નરાધિપ ॥
શશકસ્ય પ્રમાણેન પ્રધાનં માનવં લિખેત્

પિશાચા વામનાઃ કુબ્જાઃ પ્રમથાશ્ચ મહીભુજઃ ॥
માનન્નિયમતઃ કાર્યં રૂપન્નિયમતસ્તથા

સ્વાનુરૂપપ્રમાણાશ્ચ સર્વેષાં યોષિતઃ સ્મૃતાઃ॥
કિન્નરા દ્વિવિધાઃ પ્રોક્તા નૃવક્ત્રા હયવિગ્રહાઃ

નૃદેહાશ્ચાશ્વવક્ત્રાશ્ચ તથાન્યે પરિકીર્તિતાઃ ॥
અશ્વવક્ત્રાસ્તુ કર્તવ્યાઃ સર્વાલઙ્કારધારિણઃ

ગીતવાદ્યસમાયુક્તા દ્યુતિમન્તસ્તથૈવ ચ ॥
ઉત્કચા રાક્ષસાઃ કાર્યા વિકલાક્ષા વિભીષણાઃ

દેવકારાશ્ચ કર્તવ્યા નાગાઃ ફણવિરાજિતાઃ ॥
સાલંકારા સ્મૃતાઃ સર્વે યક્ષાસ્તેઽભિહિતા મયા

સુરાણાં પ્રમથાઃ કાર્યાઃ પ્રમાણેન વિવર્જિતાઃ ॥
પિશાચાશ્ચ તથા કાર્યા પ્રમાણેન વિવર્જિતાઃ

નાનાસત્ત્વમુખાઃ કાર્યા દેવતાનાં તથા ગણાઃ ॥
નાનાવેશા મહારાજ નાનાયુધધરાસ્તથા

નાનાક્રીડાપ્રસક્તાશ્ચ નાનાકર્મકરાસ્તથા ॥
એકરૂપાસ્તુ કર્તવ્યા વૈષ્ણવાનાં તથા ગણાઃ

તત્રાપિ તેષાં કર્તવ્યા ભેદાશ્ચત્વાર એવ ચ ॥
વાસુદેવસમાઃ કાર્યા વાસુદેવગણાઃ શુભાઃ

સંકર્ષણેન સદૃશાસ્તદ્ગણાશ્ચ તથા સ્મૃતાઃ ॥
પ્રદ્યુમ્નેનાનિરુદ્ધેન તદ્ગણાઃ સદૃશાસ્તથા

તત્પ્રભાવાઃ સ્મૃતાઃ સર્વે તદાયુધધરાસ્તથા ॥
નીલોત્પલદલશ્યામાશ્ચન્દ્રશુભ્રાસ્તથૈવ ચ

તથા મરકતાકારા સિન્દૂરસદૃશપ્રભાઃ ॥
રુચકસ્ય તુ માનેન વેશ્યાઃ કાર્યાસ્તથા સ્ત્રિયઃ

વેશ્યાનામુદ્ધતં વેશં કાર્યં શૃઙ્ગારસમ્મતમ્ ॥
માલવ્યામાનતઃ કાર્યા લજ્જાવત્યઃ કુલસ્ત્રિયઃ

નાત્યુન્નતેન વેશેન સાલંકારાસ્તથૈવ ચ ॥
દૈત્યદાનવયક્ષાણાં રાક્ષસાનાં તથૈવ ચ

રૂપવત્યસ્તથા કાર્યાઃ પતયો મનુજસત્તમ ॥
માતરઃ સ્વેન રૂપેણ તથા કાર્યા નરાધિપ

પિશાચાનાં ચ પત્ન્યોઽપિ કાર્યાસ્તદ્રૂપસંયુતા ॥
વિભર્તૃકાસ્તુ કર્તવ્યા સ્ત્રિયઃ પલિતસંયુતાઃ

શુક્લવસ્ત્રપરીધાનાઃ સર્વાલઙ્કારવર્જિતાઃ ॥
કુબ્જા વામનિકા વૃદ્ધા તથા રૂપવતી ભવેત્

રાજસ્ત્રીણાં પરીવારે વૃદ્ધઃ સ્યાત્કઞ્ચુકી પુનઃ ॥
રુચકસ્ય તુ માનેન વૈશ્યમાનં વિધીયતે

શશકસ્ય તુ માનેન શૂદ્રમાનં તથૈવ ચ ॥
યથા જાત્યનુરૂપેણ વેષેણ મનુજેશ્વર

દૈત્યાદિયોષિતાં કાર્યાઃ પરિચારસ્ત્રિયઃ સદા ॥
મહાશિરા મહોરસ્કો મહાનાસો મહાહનુઃ

પીત સ્કન્ધભુજગ્રીવઃ પરિમાણેન ચોચ્છ્રિતઃ ॥
ત્રિતરઙ્ગલલાટશ્ચ વ્યોમદૃષ્ટિર્મહાકટિઃ

દૃપ્તશ્ચિત્રવિદા કાર્યઃ સેનાયાઃ પતિરૂર્જિતઃ ॥ ।
યોધાઃ કાર્યા મહારાજ પ્રાયશો ભ્રુકુટીમુખાઃ

કિંચિદુદ્ધતવેગાશ્ચ કાર્યાશ્ચોદ્ધતદર્શનાઃ ॥
અભ્યુદ્ગતાશ્ચ કર્તવ્યા આયુધીયાઃ પદાતયઃ

ખડ્ગચર્મધરાઃ કાર્યાઃ કર્ણાટકવપુર્ધરાઃ ॥
વરબાણધરાઃ કાર્યા નગ્નજઙ્ઘાશ્ચ ધન્વિનઃ

નાત્યુદ્ધતેન વેષેણ સોપાનત્કાસ્તથૈવ તે ॥
યથોક્તલક્ષણાઃ કાર્યાઃ કુઞ્જરાસ્તુરગાદયઃ

હસ્ત્યારોહાસ્તુ કર્તવ્યા મુહુઃ શ્યામાસ્તુ વર્ણતઃ ॥
કેશૈશ્ચ જૂટટમરૈઃ સાલંકારાસ્તથૈવ ચ।

ઉદીચ્યવેશાઃ કર્તવ્યાસ્તુરગાણાં તુ સાદિનઃ ॥
ઉદ્ધતેન તુ વેષેણ કર્તવ્યા બન્દિનસ્તથા

સિરાદર્શિતકણ્ઠાશ્ચ તથૈવોન્મુખદૃષ્ટયઃ ॥
આહ્વાનકાસ્તુ કર્તવ્યાઃ કપિલાઃ કેકરેક્ષણાઃ

કિંચિદ્દાનવસઙ્કાશાઃ પ્રાયશો દણ્ડપાણયઃ ॥
ન કેકરાન્ન કપિલાન્યુદ્ધે દ્વંદ્વાન્સમાલિખેત્

નાત્યુન્નતેન વેષેણ ન ચ શાન્તેન શસ્યતે ॥
પાર્શ્વબદ્ધેન ખડ્ગેન પ્રતીહારસ્તુ દણ્ડવાન્

સંવેષ્ટિતશિરસ્કાશ્ચ કર્તવ્યા વણિજસ્તથા ॥
ગાયના નર્તકા યે વા વાદ્યવાદવિશુદ્ધયે

ઉદ્ધતેન તુ વેષેણ કાર્યાસ્તે મનુજોત્તમ ॥
આસન્નપલિતા કાર્યાઃ સ્વભૂષણવિભૂષિતાઃ

પૌરજાનપદાઃ શ્રેષ્ઠાઃ શુભવસ્ત્રવિભૂષણાઃ ॥
પ્રસૃતપ્રવણાઃ પ્રહ્વાઃ સ્વભાવપ્રિયદર્શિનઃ

।
સ્વકર્મોપસ્કરવ્યગ્રઃ કાર્યઃ કર્મકરો જનઃ॥
પ્રાંશવઃ પીનગાત્રાશ્ચ પીનગ્રીવશિરોધરાઃ

ઉગ્રાશ્ચ નીચકેશાશ્ચ મલ્લાઃ કાર્યાસ્તથોદ્ધતાઃ ॥
વૃષાઃ કેસરિણશ્ચૈવ યાશ્ચાન્યાઃ સત્ત્વજાતયઃ

યથાભૂમિનિવેશાસ્તે લોકં દૃષ્ટ્વા નરાધિપ ॥
એતદ્રૂપસમુદ્દેશમદૃષ્ટાનાં તવેરિતમ્ ॥ ૪૭ ।
દૃષ્ટં સુસદૃશં કાર્યં સર્વેષામવિશેષતઃ ॥
ચિત્રે સાદૃશ્યકરણં પ્રધાનં પરિકીર્તિતમ્

બુદ્ધ્યા રૂપં યથાવેશં વર્ણં ચ મનુજોત્તમ ॥
દેશેદેશે નરાઃ કાર્યા યથાવત્તત્સમુદ્ભવાઃ

દેશં નિયોગં સ્થાનં ચ કર્મ બુદ્ધ્વા ચ યત્નતઃ ॥
આસનં શયનં યાનં વેશં કાર્યં નરાધિપ

સરિતાં સશરીરાણાં વાહનાનિ પ્રદર્શયેત્ ॥
પૂર્ણકુમ્ભકરાઃ કાર્યાસ્તથા નામિતજાનવઃ

શૈલાનાં શિખરં મૂર્ધ્નિ દર્શયેન્મનુજોત્તમ ॥
દ્વીપાનાં ચ કરૈઃ કાર્યં તથા ભૂમણ્ડલં શુભમ્

. .. ... ..........રાજંસ્તથા શિખરપાણયઃ ॥
રત્નપાત્રકરાઃ કાર્યાઃ સાગરા મનુજોત્તમ

સમુદ્રાણાં પ્રભાસ્થાને સલિલં તુ પ્રદર્શયેત્ ॥
આયુધાનાં ચ તચ્ચિહ્નં કિઞ્ચિન્મૂર્ધનિ દર્શયેત્

નિધીનાં દર્શયેત્કુમ્ભં શંખં શંખસ્ય દર્શયેત્ ॥
પદ્મં પદ્મસ્ય રાજેન્દ્ર શેષાણામનુરૂપતઃ

કાર્યસ્યાવયવાઃ કાર્યાઃ સ્વદ્દેહસદૃશાઃ પૃથક્ ॥
દિવ્યાનાં દર્શયેચ્ચિહ્નમક્ષમાલાં ચ પુસ્તકમ્

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ રૂપં યદ્યસ્ય દૃશ્યતે ॥
આકાશં દશર્યેદ્વિદ્વાન્વિવર્ણં ખગમાકુલમ્

તથૈવ દર્શયેદ્રાજંસ્તારકામણ્ડિતં દિવમ્ ।
ભૂમિં ચ જાઙ્ગલાનૂપમિશ્રાં સ્વૈઃસ્વૈસ્તથા ગુણૈઃ

પર્વતં તુ શિલાજાલૈઃ શિખરૈર્ધાતુભિર્દ્રુમૈઃ ॥
નિર્ઝરૈર્ભુજગૈશ્ચૈવ દર્શયેન્નૃપસત્તમ

વનં નાનાવિધૈર્વૃક્ષૈર્વિહઙ્ગૈઃ શ્વાપદૈસ્તથા ॥
તોયં ચ દર્શયેદ્વિદ્વાનનન્તૈર્મત્સ્યકચ્છપૈઃ

પદ્માક્ષૈશ્ચ મહારાજ તથાન્યૈર્જલજૈર્ગુણૈઃ ॥
દેવતાવેશ્મભિશ્ચિત્રૈઃ પ્રાસાદાપણવેશ્મભિઃ

નગરં દર્શયેદ્વિદ્વાન્ રાજમાર્ગૈશ્ચ શોભનૈઃ ॥
વમત્યા દર્શયેદ્ગ્રામં કિઞ્ચિદુદ્યાનભૂષિતમ્

સર્વેષામથ દુર્ગાણાં કર્તવ્યં દર્શનં તથા ॥
સ્વભૂમિવિનિવેશેન વપ્રાટ્ટાલકપર્વતૈઃ

પણ્યયુક્તાસ્તુ કર્તવ્યાસ્તથૈવાપણભૂમયઃ ॥
આધાનભૂમિઃ કર્તવ્યા પાનયુક્તા નરાકુલા

ઉત્તરીયવિહીનાંશ્ચ દ્યૂતસક્તાન્પ્રદર્શયેત્॥
જિતાઞ્શોકસમાયુક્તાન્હૃષ્ટાંલ્લબ્ધજયાંસ્તથા

ચતુરઙ્ગબલોપેતાં પ્રહરદ્ભિર્નરૈર્યુતામ્ ॥
મૃતાવયવરક્તાઢ્યાં રણભૂમિં પ્રદર્શયેત્

ચિતાકુણપસંયુક્તં શ્મશાનં ચ તથા નૃપ ॥
યુક્તં સભારૈરુષ્ટ્રાદ્યૈર્માર્ગં સાર્થં પ્રદર્શયેત્

સચન્દ્રગ્રહનક્ષત્રાં તથા દર્શિતલૌકિકામ્ ॥
આસન્નતસ્કરાં રાત્રિં દર્શયેત્સુપ્તમાનવામ્ ॥ ૬૮
પ્રાગ્રાત્રે દર્શયેત્તત્ર તથા ચૈવાભિસારિકામ્ ॥
સારુણો મ્લાનદીપશ્ચ પ્રત્યૂષો રુતકુક્કુટઃ

કર્મવ્યગ્રજનપ્રાયઃ કર્તવ્યો વાનરસ્તથા ॥
દ્વિજૈર્નિયમભિર્યુક્તાં ગાં સન્ધ્યાં પ્રદર્શયેત્

તમસો દર્શનં કાર્યં વાસે સંસર્પકૈર્નરૈઃ ॥
કુમુદાનાં વિકાશે ચ જ્યોત્સ્નાં ચન્દ્રે પ્રદર્શયેત્

દર્શયેત્સરજસ્યં ચ શય્યાં કર્ણોત્કરાવૃતામ્ ॥
સદ્વૃત્તમાનવપ્રાયાં વૃષ્ટિં વૃષ્ટ્યામ્પ્રદર્શયેત્

પ્રાણિનાં ક્લેશતપ્તાનામાદિત્યેન નિદર્શનમ્ ॥
વૃક્ષૈર્વસન્તજૈઃ ફુલ્લૈઃ કોકિલામધુપોત્કટૈઃ

પ્રહૃષ્ટનરનારીકં વસન્તં ચ પ્રદર્શયેત્ ॥
ક્લાન્તૈઃ કાર્યં નરૈર્ગ્રીષ્મં મૃગૈશ્છાયાગતૈસ્તથા

મહિષૈઃ પઙ્કમલિનૈસ્તથા શુષ્કજલાશયમ્ ॥
વિહઙ્ગૈર્દ્રુમસંલીનૈઃ સિંહવ્યાઘ્રૈર્ગુહાગતૈઃ

તોયનમ્રઘનૈર્યુક્તં સેન્દ્રચાપવિભૂષણૈઃ ॥
વિદ્યુદ્વિદ્યોતનૈર્યુક્તાં પ્રાવૃષં દર્શયેત્તથા

સફલદ્રુમસંયુક્તાં પક્વસસ્યાં વસુન્ધરામ્ ॥
સહસપદ્મસલિલાં શરદં તુ તથા લિખેત્

સવાષ્પસલિલસ્થાનં તથા લૂનવસુન્ધરમ્ ॥
સનીહારદિગન્તં ચ હેમન્તં દર્શયેદ્બુધઃ

હૃષ્ટવાયસમાતઙ્ગં શીતાર્તજનસઙ્કુલમ્ ॥
શિશિરં તુ લિખેદ્વિદ્વાન્હિમચ્છન્નદિગન્તરમ

વૃક્ષાણાં પુષ્પફલતઃ પ્રાણિનાં મદતસ્તથા॥ ॥
ઋતૂનાં દર્શનં કાર્યં લોકાન્દૃષ્ટ્વા નરાધિપ

રસભાવાશ્ચ કર્તવ્યા યથાપૂર્વમુદાહૃતાઃ ॥
યથાયોગં તુ યુઞ્જીત નૃત્તાભિહિતમત્ર ચ

શુષ્કં વર્તનયા વસ્તુ ચિત્રં તન્મધ્યમં સ્મૃતમ્ ॥
શુષ્કાર્દ્રમધમં પ્રોક્તં ચાર્દ્રમેવ તથોત્તમમ્

યથાદેયં યથાકાલં યથાદેશં યથાવયઃ ॥
ક્રિયમાણં ભવેદ્ધન્યં વિપરીતમતોઽન્યથા

ઇતિવિચક્ષણબુદ્ધિવિકલ્પિતૈઃ કરણકાન્તિવિલાસરસાદિભિઃ ॥
લિખિતમીક્ષણલોચનમાદરાદ્ભવતિ ચિત્રમમીપ્સિતકામદમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે મા૦ વ૦ સં૦ રૂપનિર્માણં નામ દ્વિચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.43
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
શૃઙ્ગારહાસકરુણવીરરૌદ્રભયાનકાઃ ॥
બીભત્સાદ્ભુતશાન્તાશ્ચ નવ ચિત્રરસાઃ સ્મૃતાઃ

તત્ર યત્કાંતિલાવણ્યલેખામાધુર્યસુન્દરમ્ ॥
વિદગ્ધવશાભરણં શૃઙ્ગારે તુ રસે ભવેત્

યત્કુજ્જવામનપ્રાયમીષદ્વિકટદર્શનમ્ ॥
વૃથા ચ હસ્તં સંકોચ્ય તત્સ્યાદ્ધાસ્યકરં રસે

યાઞ્ચાવિરહાસન્ત્યાગવિક્રયવ્યસનાદિષુ ॥
અનુકમ્પિતકં યત્સ્યાલ્લિખેત્તત્કરુણારસે

પારુષ્યવિકૃતિક્રોધવિષસ્ત્યર્થા ન દૂષણમ્ ॥
દીપ્રશસ્ત્રાભરણવત્કૃતં રૌદ્રરસે ભવેત્

પ્રતિજ્ઞાગર્ભશૌર્યાદિષ્વર્થેષ્વૌ દાર્યદર્શનમ્ ॥
સસ્મયં સભ્રુકુટિવદ્વીરં વીરરસેઽદ્ભુતમ્

દુષ્ટદુર્દર્શનોન્મત્તહિંસ્રવ્યાપાદકાદિ યત ॥
તત્સ્યાદ્ભયાનકરસે પ્રયોગે ચિત્રકર્મણઃ

શ્મશાનગર્હિતં ઘાતકરણં સ્થાનદારુણમ્॥
યચ્ચિત્રં ચિત્રવચ્છ્રેષ્ઠં તદ્બીભત્સરસે ભવેત

યદા વિનીતરોમાઞ્ચચિન્તાં તાર્ક્ષ્યમુખાનતમ્ ॥
પ્રદર્શયતિ ચાન્યોઽન્યં તદદ્ભુતરસાશ્રયમ્

યદ્યત્સૌમ્યાકૃતિધ્યાનધારણાસનબન્ધનમ્ ॥
તપસ્વિજનભૂયિષ્ઠં તત્તુ શાન્તે રસે ભવેત્

શૃઙ્ગારહાસ્ય શાન્ત્યાખ્યા લેખનીયા ગૃહેષુ તે

પરશેષા ન કર્તવ્યા કદાચિદપિ કસ્યચિત્ ॥
દેવવેશ્મનિ કર્તવ્યા રસાઃ સર્વે નૃપાલય

રાજવેશ્મનિ નો કાર્યા રાજ્ઞાં વાસગૃહેષુ તે ॥
સભાવેશ્મસુ કર્તવ્યા રાજ્ઞાં સર્વરસા ગૃહે

વર્જયિત્વા સભાં રાજ્ઞો દેવવેશ્મ તથૈવ ચ ॥
યુદ્ધશ્મશાન કરુણામૃતદુઃખાર્તકુત્સિતાન્

અમઙ્ગલ્યાંશ્ચ ન લિખેત્કદાચિદપિ વેશ્મસુ ॥
નિધિશૃંગાન્વૃષાન્રાજન્નિધિહસ્તાન્નતાઙ્ગજાન્

નિધિ વિદ્યાધરા રાજનૃષયો ગરુડસ્તથા ॥
હનૂમાંશ્ચ સુમઙ્ગલ્યા યે ચ લોકે પ્રકીર્તિતાઃ

લિખિતવ્યા મહારાજ ગૃહેષુ સતતં નૃણામ્ ॥
ચિત્રકર્મ ન કર્તવ્યમાત્મના સ્વગૃહે નૃપ

દૌર્બલ્યં સ્થૂલરેખત્વમવિભક્તત્વમેવ ચ ॥
વર્ણાનાં સઙ્કરશ્ચાત્ર ચિત્રદીપાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

।સ્થાનપ્રમાણં ભૂલમ્ભો મધુરત્વં વિભક્તતા ॥
સાદૃશ્યં ક્ષયવૃદ્ધી ચ ગુણાષ્ટકમિદં સ્મૃતમ્

સ્થાનહીનં ગતરસં શુન્યદૃષ્ટિમલીમસમ્ ॥
ચેતનારહિતં વા સ્યાત્તદશસ્તં પ્રકીર્તિતમ્

લસતીવ ચ ભૂલમ્બો બિભ્યતીવ તથા નૃપ॥
હસતીવ ચ માધુર્યં સજીવ ઇવ દૃશ્યતે

સશ્વાસ ઇવ યચ્ચિત્રં તચ્ચિત્રં શુભલક્ષણમ્ ॥
હીનાઙ્ગં મલિનં શૂન્યં બદ્ધવ્યાધિભયાકુલૈઃ

વૃત્તં પ્રકીર્ણકેશૈશ્ચ સુમંગલ્યૈર્વિવર્જયેત્ ॥
પ્રતીતં ચ લિખેદ્ધીમાન્નાપ્રતીતેઃ કથંચન

શાસ્ત્રજ્ઞૈઃ સુકૃતૈર્દક્ષૈશ્ચિત્રં હિ મનુજાધિપ ॥
શ્રિયમાવહતિ ક્ષિપ્રમલક્ષ્મીં ચાપકર્ષતિ

નિર્ણેજયતિ ચોત્કણ્ઠાં નિરુણદ્ધ્યાગતં શુભમ્ ॥
શુદ્ધાં પ્રથયતિ પ્રીતિં જનયત્યતુલામપિ

દુઃસ્વપ્નદર્શનં હન્તિ પ્રીણાતિ ગૃહદૈવતમ્ ॥
ન તુ શૂન્યમિવાભાતિ યત્ર ચિત્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્

..............દકર્ણં ચાપ્યનલંકૃતમ્ ॥
શલ્યવિદ્ધં ચ વૃદ્ધં ચ યઃ કરોતિ સ ચિત્રવિત્

તરઙ્ગાગ્નિખિખાધૂમં વૈજયન્ત્યસ્વરાદિકમ્ ॥
વાયુગત્યા લિખેદ્યસ્તુ વિજ્ઞેયો મત્તચિત્રવિત્

સુપ્તં ચ ચેતનાયુક્તં મૃતં ચૈતન્યવર્જિતમ્ ॥
નિમ્નોન્નતવિભાગં ચ યઃ કરોતિ સ ચિત્રવિત્

એતેષાં ખલુ સર્વેષામાનુલોમ્યં પ્રશસ્યતે ॥
સમ્મુખત્વમથૈતેષાં ચિત્રે યત્નાદ્વિવર્જયેત્

યથાચિત્રં તથૈવોક્તં ખાતપૂર્વં નરાધિપ ॥
સુવર્ણરૂપ્યતામ્રાદિ તચ્ચ લોહેષુ દર્શયેત્

શિલાદારુષુ લોહેષુ પ્રતિમાકરણં ભવેત્॥
અનેનૈવ વિધાનેન યથા ચિત્રમુદાહૃતમ્

તથાનેન વિધાનેન પુસ્તકર્મ વિધીયતે ॥
દ્વિવિધં તચ્ચ કથિતં ઘનં સુષિરમેવ ચ

ઘનર્લૌંહૈઃ શિલાભિશ્ચ દારુમૃદ્ભિઃ સદા ભવેત્ ॥
ચર્મણા સુષિરઃ કાર્યો દારુલોહૈસ્તથૈવ ચ

દેયો મૃત્તિકયા લેપઃ પુસ્તે ચર્મકૃતે દૃઢઃ ॥
સૂત્રેઽનેન વિધાનેન ચિત્રવસ્ત્રે તથા લિખેત્

એતદુદ્દેશમાત્રેણ યદા તે કથિતં નૃપ ॥
અશક્યો વિસ્તરાદ્વક્તું બહુવર્ષશતૈરપિ ॥

યદત્ર નોક્તં તન્નૃત્તાદ્વિજ્ઞેયં વસુધાધિપ ॥
નૃતેઽપિ નોક્તં તચ્ચિત્રં નાત્ર યોજ્યં નરાધિપ

કલાનાં પ્રવરં ચિત્રં ધર્મકામાર્થ મોક્ષદમ્ ॥
મઙ્ગલ્યં પ્રથમં ચૈતદ્ગૃહે યત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્

યથા સુમેરુઃ પ્રવરો નગાનાં યથણ્ડજાનાં ગરુડઃ પ્રધાનઃ ॥
યથા નરાણાં પ્રવરઃ ક્ષિતીશસ્તથા કલાનામિહ ચિત્રકલ્પઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શૃઙ્ગારાદિભાવકથનં નામ ત્રિચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

સમાપ્તં ચિત્રસૂત્રમ્ ॥
3.44
વજ્ર ઉવાચ॥
દેવતારૂપનિર્માણં કથયસ્ય મમાનઘ॥
યસ્માત્સન્નિહિતા નિત્યં શાસ્ત્રવત્સા કૃતા ભવેત્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
દેવતારૂપનિર્માણં વદતઃ શૃણુ પાર્થિવ॥
આદાવેવ પ્રવક્ષ્યામિ ત્રિમૂર્તેસ્તવ પાર્થિવ

વિષ્ણોરમિતવીર્યસ્ય પ્રતિમાલક્ષણં શુભમ્ ॥
બ્રાહ્મી તુ રાજસી મૃતિસ્તસ્ય સર્વપ્રવર્તિની

સાત્ત્વિકી વૈષ્ણવી જ્ઞેયા સંસારપરિપાલિની ॥
તામસી ચ તથા રૌદ્રી જ્ઞેયા સંહારકારિણી

બ્રહ્માણં કારયેદ્વિદ્વાન્દેવં સૌમ્યં ચતુર્મુખમ્ ॥
બદ્ધપદ્માસનં તોષ્યં તથા કૃષ્ણાજિનામ્બરમ્

જટાધરં ચતુર્બાહું સપ્તહંસે રથે સ્થિતમ્ ॥
વામે ન્યસ્તં કરતલે તસ્યૈકં દોર્યુગં ભવેત્

એકસ્મિન્દક્ષિણે પાણાવક્ષમાલા તથા શુભા ॥
કમણ્ડલુર્દ્વિતીયે ચ સર્વાભરણધારિણઃ

સર્વલક્ષણયુક્તસ્ય શાન્તરૂપસ્ય પાર્થિવ ॥
પદ્મપત્રદલાગ્રાભં ધ્યાનસમ્મીલિતેક્ષણમ્

અર્ચાયાં કારયેદ્દેવં ચિત્રે વા પુસ્તકર્મણિ ॥
દેવદેવં તથા વિષ્ણું કારયેદ્ગરુડસ્થિતમ્

કૌસ્તુભોદ્ભાસિતોરસ્કં સર્વાભરણધારિણમ્ ॥
સજલામ્બુદસચ્છાયં પીતદિવ્યામ્બરં તથા

મુખાશ્ચ કાયાશ્ચત્વારો બાહવો દ્વિગુણાસ્તથા ॥
સૌમ્યં તુ વદનં પૂર્વં નારસિંહં તુ દક્ષિણમ્

કાપિલં પશ્ચિમં વક્ત્રં તથા વારાહમુત્તરમ્ ॥
તસ્ય દક્ષિણહસ્તેષુ બાણાક્ષમુસલાદયઃ

ચર્મ ચીરં ધનુશ્ચેન્દ્રચાપેષૂ વનમાલિનઃ ॥
કાર્યાણિ વિષ્ણોર્ધર્મજ્ઞ શૃણુ રૂપં પિનાકિનઃ

દેવદેવં મહાદેવં વૃષારૂઢં તુ કારયેત્ ॥
તસ્ય વકત્રાણિ કાર્યાણિ પઞ્ચ યાદવનન્દન

સર્વાણિ સૌમ્યરૂપાણિ દક્ષિણં વિકટં મુખમ્ ॥
કપાલમાલિનં ભીમં જગત્સંહારકારકમ્

ત્રિનેત્રાણિ ચ સર્વાણિ વદનં હ્યુત્તરં વિના ॥
જટાકલાપે મહતિ તસ્ય ચન્દ્રકલા ભવેત્

તસ્યોપરિષ્ટાદ્વદનં પઞ્ચમં તુ વિધીયતે ॥
યજ્ઞોપવીતં ચ તથા વાસુકિં તસ્ય કારયેત્

દશબાહુસ્તથા કાર્યો દેવદેવો મહેશ્વરઃ ॥
અક્ષમાલાં ત્રિશૂલં ચ શરદણ્ડમથોત્પલમ્

તસ્ય દક્ષિણહસ્તેષુ કર્તવ્યાનિ મહાભુજ ॥
વામેષુ માતુલિઙ્ગં ચ ચાપાદર્શૌ કમણ્ડલુમ્

તથા ચર્મ ચ કર્તવ્યં દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ ॥
વર્ણાસ્તથા ચ કર્તવ્યાશ્ચન્દ્રાંશુસદૃશપ્રભાઃ

એતત્ત્રિમૂર્તેસ્તવ રૂપમુક્તં માહાનુભાવસ્ય જનાર્દનસ્ય॥
પદ્મસ્વરૂપં તવ વચ્મિ રાજન્યત્રાર્ચનં કાર્યમથેશ્વરાણામ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે મા૦ વ૦ સં૦ ત્રિમૂર્તિનિર્માણન્નામ ચતુશ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.45
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
સૌવર્ણં રાજતં તામ્રમારકૂટમયં તથા ॥
દ્વિહસ્તમાત્રં કર્તવ્યં કમલં ચારુકેસરમ્

તસ્યાષ્ટભાગાઃ કર્તવ્યાઃ કર્ણિકા નૃપ વર્તુલા ॥
અષ્ટભાગોચ્છ્રિતા ચૈવ પત્રે ન્યસ્તા તુ કારયેત્

એકતોનત્રિપઞ્ચાશત્કર્ણિકાયાં તુ કારયેત્ ॥
વર્તુલા કર્ણિકાચ્છેદા યવમાત્રસમન્વિતાઃ

ષોડશાંશેન કર્તવ્યં તદ્ધિ વિસ્તરતસ્તથા ॥
શેષં પત્રૈસ્તુ સુસ્નિગ્ધૈઃ પૂરયેદષ્ટભિસ્તથા

તસ્ય પ્રતિષ્ઠા કર્તવ્યા તત્ર દેવાંસ્તુ પૂજયેત્ ॥
બ્રહ્માણં પૂજયેત્તત્ર તત્ર સમ્પૂજયેદ્ધરિમ્

તત્ર સમ્પૂજયેદ્રુદ્રં તત્ર સમ્પૂજયેચ્છ્રિયમ્ ॥
તત્ર સમ્પૂજયેચ્છક્રં દેવરાજં જગત્પતિમ

તત્ર સમ્પૂજયેત્સૂર્યં શશિનં તત્ર પૂજયેત્ ॥
યમેવ મનસોદ્દિશ્ય દેવં પદ્મં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
તમેવ પૂજયેત્તત્ર નાન્યં દેવં કથઞ્ચન

પદ્મસ્ય રૂપં કથિતં તવૈતત્પદ્મં સમગ્રા વસુધા નિરુક્તા ॥
તત્રાર્ચનં કાર્યમથેશ્વરાણાં તત્રાર્ચિતાસ્તે વરદા ભવન્તિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે પદ્મરૂપનિરૂપણો નામ પઞ્ચચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ