વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.36.40

3.36
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અથ પ્રત્યઙ્ગવિભાગો ભવતિ તત્ર દ્વાદશાઙ્ગુલપરીણાહો મૂર્ધા ।
ચતુરંગુલોચ્છ્રાયં અષ્ટાઙ્ગુલં લલાટમ્ ।
શઙ્ખૌ ચતુરઙ્ગુલૌ દ્વ્યઙ્ગુલોચ્છ્રાયૌ પઞ્ચાઙ્ગુલૌ ગણ્ડૌ ચતુરઙ્ગુલો હનુઃ ।
દ્વ્યઙ્ગુલૌ કર્ણૌ ચતુરઙ્ગુલોચ્છ્રાયૌ ।
કર્ણમધ્યાઙ્ગુલં તદ્રન્ધ્રમુદકમ્ ॥
પાલિરનિયમેન । ( કર્ણસ્ય લુટિકાપાલિઃ)
નાસા ચતુરઙ્ગુલા અગ્રે દ્વ્યઙ્ગુલોચ્છ્રાયા ત્રિકાયામા ચ નાસાપુટાવંગુલીવિસ્તારૌ દ્વિગુણદ્વિગુણાયામૌ ।
નાસૌષ્ઠમધ્યમર્ધાઙ્ગુલમ્ ।
ઓષ્ઠશ્ચાઙ્ગુલઃ ।
ચતુરઙ્ગુલાયામમાસ્યમ્।
અધરોઙ્ગુલં દ્વ્યંગુલં ચિબુકમ્ ।
ચત્વારિંશદ્દન્તાઃ ।
તેષ્વષ્ટૌ દંષ્ટ્રાઃ ।
અધાર્ઙ્ગુલોચ્છ્રિતા દન્તાઃ ।
અઙ્ગુલદ્વાદશભાગિકા દંષ્ટ્રા ।
અઙ્ગુલ વિસ્તૃતા ત્ર્યઙ્ગુલાયામે નેત્રે ।
નેત્રત્રિભાગં કૃષ્ણમંડલમ્।
પઞ્ચભાગાસ્તારા ।
અર્ધાઙ્ગુલિવિસ્તૃતે ત્ર્યાઙ્ગુલાયામે ભ્રુવૌ ।
તયોર્દ્વ્યંગુલમન્તરમ્ ।
ચતુરઙ્ગુલં ન્નેત્રાન્તકર્ણવિવરમ્ ।
દશાઙ્ગુલવિસ્તૃતા ગ્રીવા।
એકવિંશત્યઙ્ગુલપરિણાહા ષોડશાઙ્ગુલસ્તનાન્તરમ્ ।
ષડઙ્ગુલં સ્તનજત્ર્વન્તરમ્ ।
ષોડશ બાહુમૂલપરિણાહઃ।
દ્વાદશાગ્રે સપ્તાઙ્ગુલં કરતલમ્ ।
પંચાઙ્ગુલં વિસ્તૃતં પંચાઙ્ગુલપ્રમાણા મધ્યમિકા ।
તત્પૂર્વદલહીના પ્રદેશિની ।
તત્તુલ્યા ચાનામિકા ।
તત્પરિહીના કનિષ્ઠિકા સર્વાઃ સમત્રિભાગપર્વાઃ ।
પર્વાર્ધા નખાઃ ।
ત્ર્યઙ્ગુલમઙ્ગુષ્ઠં દ્વિપર્વઃ।
જઠરપરિણાહો દ્વાચત્વારિંશાંગુલઃ ।
વેદ્યપ્રમાણાભ્યામઙ્ગુલં નાભિઃ ।
કટિરષ્ટાદશાંગુલા વિપુલા ।
તત્પરિધિશ્ચતુશ્ચત્વારિંશત્ ।
ચતુરંગુલવિસ્તૃતૌ વૃષણૌ ।
ષડઙ્ગુલં તાવત્પરિણાહં મેઢ્રમ્ ।
તન્મધ્યત ઊરૂ ચતુરઙ્ગુલૌ ।
તદ્દ્વિગુણપરિણાહાઙ્ગુલવિપુલે જાનુની ।
તત્ત્રિગુણપરિણાહં જઙ્ઘાગ્રમ્ ।
પઞ્ચાગુલં ચતુર્દશપરિણાહં દ્વાદશ દીર્ઘૌ ષડઙ્ગુલવિસ્તૃતૌ પદૌ ત્રિકાયતાઙ્ગુષ્ઠૌ ।
અઙ્ગુષ્ઠતુલ્યા પ્રદેશિની ।
તદષ્ટાંગોનાઃ શેષાઃ ।
અઙ્ગુલચતુર્ભાગહીનોઽઙ્ગુષ્ઠનખઃ ।
તદર્ધપ્રમાણં પ્રદેશિન્યાઃ ।
તદષ્ટભાગઃ શેષાણામ્ ।
સર્વપાદમઙ્ગુલમષ્ટાઙ્ગુલોત્સેધઃ ।
ત્ર્યઙ્ગુલે પાર્ષ્ણીઃ।
ચતુરઙ્ગુલોચ્છ્રાયૌ ઇતિ હંસપ્રમાણં ભવતિ।
ભવંતિ ચાત્ર ॥
શેષાણાં પાર્થિવેન્દ્રાણાં માનં યુક્ત્યા પ્રકલ્પયેત॥
અનેનૈવાનુસારેણ સ્વમાનસ્યાનુસારતઃ

મધક્ષશ્ચન્દ્રગૌરસ્તુ નાગરાજભુજો બલી॥
હંસગામી સુમધ્યશ્ચ હંસશ્ચ સુમુખો ભવેત્ ॥

રોમરુદ્ધકપોલસ્તુ ગજગામી મહામતિઃ ॥
વૃત્તોપચિતબાહુસ્તુ ભદ્રઃ પદ્મનિભો ભવેત્

મુદ્ગશ્યામસ્તુ માલવ્યઃ કૃશમધ્યસ્તનુચ્છવિઃ ॥
આજાનુબાહુઃ પીનાંસો દન્તિઘોણો મહાહનુઃ

શરદ્ગૌરસ્તુ રુચકઃ કમ્બુગ્રીવો મહામતિઃ ॥
સત્યસ્તુ સિકતશ્ચૈવ બલવાંશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ

રક્તશ્યામસ્તુ શશકઃ કિંચિત્કર્બુરકસ્તથા ॥
પૂર્ણગણ્ડશ્ચ ચતુરો મધ્વક્ષશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્ર સંવાદે ચિત્રસૂત્રે પ્રમાણવર્ણનો નામ ષટ્ત્રિંશત્તમમોઽધ્યાયઃ

3.37
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગમાનેન યથા પઞ્ચ નરાઃ સ્મૃતાઃ ॥
સ્ત્રિયઃ પઞ્ચ તથા જ્ઞેયાસ્તા એવ મનુજોત્તમ

પુરુષસ્ય સમીપસ્થા કર્તવ્યા યોષિદીશ્વર ॥
નરસ્કન્ધપ્રમાણેન કાર્યૈકા સા યથામિતિ

અઙ્ગુલી દ્વૌ નરાત્ક્ષામં સ્ત્રિયો મધ્યં વિધીયતે ॥
અધિકા ચ કટિઃ કાર્યા તથૈવ ચતુરડુલમ્

ઉરઃપ્રમાણતઃ કાર્યૌ સ્તનૌ નૃપ મનોહરૌ ॥
નૃપાશ્ચ સર્વે કર્તવ્યા મહાપુરુષલક્ષણાઃ

જાલપાદકરાઃ કાર્યાસ્તથા વૈ ચક્રવર્તિનઃ ॥
ઊર્ણેયં ચ ભુવોર્મધ્યે તેષાં કાર્યં તથા શુભમ્ ॥

રેખાશ્ચ કરયોઃ કાર્યાસ્તિસ્રો રાજ્ઞાં મનોહરાઃ ॥
શશક્ષતજસઙ્કાશાઃ શસ્ત્રા વૈ ક્ષામકોટકાઃ

તદઙ્ગભઙ્ગિનઃ સૂક્ષ્મા નિજસ્નેહાભ્યલંકૃતાઃ ॥
ઘનેન્દ્રનીલસદૃથાઃ કેશાઃ કાર્યાસ્તથા શુભાઃ

કુન્તલા દક્ષિણાવર્તાસ્તરઙ્ગા સિંહકેસરાઃ ॥
વર્ધરા જૂટટસરા ઇત્યેતાઃ કેશજાતયઃ

ચાપાકારં ભવેન્નેત્રં મત્સ્યોદરમથાપિ વા ॥
નેત્રમુત્પલપત્રાભં પદ્મપત્રનિભં તથા

શાનાકૃતિર્મહારાજ પઞ્ચમં પરિકીર્તિતમ્ ॥
ચાપાકારં ભવેન્નેત્રં પ્રમાણેન યથા સ્ત્રિયઃ

મત્સ્યોદરાખ્યં કથિતં તથા યવચતુષ્ટયમ્ ॥
નેત્રમુત્પલપત્રાખ્યં પ્રમાણાત્ષડ્યવં સ્મૃતમ્

પદ્મપત્રનિભં નેત્રં પ્રમાણેન યવા નવ ॥
શશાકૃતિં ચ વિજ્ઞેયં તથૈવ ચ યવા દશ

સ્વમાનાઽઙ્ગુલમાનસ્ય યવમાનં પ્રકલ્પયેત્ ॥
ચાપાકારં ભવેન્નેત્રં યોગભૂમિનિરીક્ષણાત્

મત્સ્યોદરાકૃતિ કાર્યં નારીણાં કામિનાં તથા ॥
નેત્રમુત્પલપત્રાભં નિર્વિકારસ્ય શસ્યતે

ત્રસ્તસ્સ રુદતશ્ચૈવ પદ્મપત્રનિભં ભવેત્ ॥
ક્રુદ્ધસ્ય વેદનાન્તસ્ય નેત્રં શારાકૃતિર્ભવેત્

ઋષયઃ પિતરશ્ચૈવ દેવતાશ્ચ નરાધિપ ॥
સ્વપ્રભાભરણાઃ કાર્યા દ્યુતિમન્તસ્તથૈવ ચ ॥
મુષ્ણન્તસ્તેજસાં તેજઃ પરેષાં નૃપસત્તમ

સમ્યગ્વિચાર્ય નૃપતિઃ સ્વધિયા યથોક્તં હ્યેતત્પ્રમાણમનુરૂપમનિન્દિતં ચ ॥
સ્થાનૈરનેકકિરણૈઃ સ્થિરભૂમિલમ્ભૈઃ કાર્યં તદેવ સકુમારમજિહ્મરેખમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે મા૦ વ૦ સં૦ સામાન્યમાનવર્ણનો નામ સપ્તત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.38
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
નેત્રમુત્પલપત્રાભં રક્તાન્તં કૃષ્ણતારકમ॥
પ્રસન્નં દીર્ઘપક્ષ્માન્તં મનોજ્ઞં મૃદુ સત્તમ। ૧॥
દેવતાનાં કરં રાજન્પ્રજાહિતકરં ભવેત્॥
સમે ગોક્ષીરવર્ણાભે સ્નિગ્ધે જિહ્માગ્રપક્ષ્મલે

પ્રસન્ને પદ્મનેત્રાન્તે મનોજ્ઞે પ્રિયદર્શને ॥
કૃષ્ણતારે વિશાલે ચ નયને શ્રીસુખપ્રદે

ચતુરસ્રં સુસમ્પૂર્ણં પ્રસન્નં શુભલક્ષણમ્ ॥
અત્રિકોણમવક્રં ચ અધિકારમુખં ભવેત્

દીર્ઘમણ્ડલચક્રાણિ ત્રિકોણાદીનિ યાનિ ચ ॥
વર્જ્યાનિ તાનિ દેવાનાં પ્રજાસુ શિવમિચ્છતા

કાર્યા હસપ્રમાણેન દેવા યદુકુલોદ્વહ ॥
તેષાં ચ લોમ કર્ત્તવ્યમક્ષિપક્ષ્મસુ ચ ભ્રુવોઃ

અતઃ શેષેષુ ગાત્રેષુ દેવાઃ સ્યુર્લોમવર્જિતાઃ ॥
દ્વિરષ્ટવર્ષાકારાશ્ચ તથા કાર્યા દિવૌકસઃ

પ્રસન્નવદના નિત્યં તથા ચ સ્મિતદૃષ્ટયઃ ॥
મુકુટૈઃ કુણ્ડલૈર્હારૈઃ કેયૂરૈરઙ્ગદૈસ્તથા

ભૂષિતાસ્તેઽથ કર્તવ્યાઃ શુભસ્રગ્દામધારિણઃ॥
શ્રોણીસૂત્રેણ મહતા પાદાભરણચારિણા

યજ્ઞોપવીતવંતશ્ચ સાવતંસાસ્તથૈવ ચ ॥
જાન્વધોલમ્બિના કાર્યાઃ શોભિના કટિવાસસા ॥ 3.38.૧ ૦॥
વામે મનુજશાર્દૂલ દક્ષિણં જાનુ દર્શયેત્ ॥
અંશુકં ચ તથા કાર્યં દેવતાનાં મનોહરમ્

પ્રભા ચ તેષાં કર્તવ્યા મૂર્ધ્નિ મૂર્ધ્નઃ પ્રમાણતઃ ॥
મણ્ડલાભા મહારાજ દેવતાતોઽનુકારિણી

ઊર્ધ્વા દૃષ્ટિરધોદૃષ્ટિસ્તિર્યક્ તેષાં વિવર્જયેત ॥
હીનાધિકા વા દીના વા ક્રુદ્ધા રૂક્ષા તથૈવ ચ

ઊર્ધ્વા તુ મરણાયોક્તા શોકાયાધઃ પ્રકીર્તિતા ॥
તિર્યગ્ધનવિનાશાય હીના ભવતિ મૃત્યવે

અધિકા શોકજનની દીના ચ નૃપસત્તમ ॥
રૂક્ષા ધનક્ષયાય સ્યાત્ક્રુદ્ધા ભયવિવર્ધિની

શાતોદરી ન કર્તવ્યા ન કાર્યા ચાધિકોદરી ॥
સક્ષતા ચ ન કર્તવ્યા તથા યદુકુલોદ્વહ

હીનાધિકપ્રમાણા ચ રૂક્ષવર્ણા તથૈવ ચ ॥
વિવૃતેન ચ વક્ત્રેણ નતા ચ યદુનન્દન

પ્રમાણહીનૈરઙ્ગૈશ્ચ ત્વધિકૈરપિ પાર્થિવ ॥
શાતોદરી ક્ષુદ્ભયદા મરણાયાધિકોદરી

સક્ષતા મરણાયોક્તા હીના ધનવિનાશિની ॥
અધિકા શોકજનની રૂક્ષવર્ણા ભયપ્રદા

વિવૃત્તેન ચ વક્ત્રેણ કુલનાશકરી ભવેત્ ॥
પ્રાચ્યાભા ધનનાશાય દક્ષિણેન ચ મૃત્યવે

પશ્ચિમેન સુતઘ્ની ચ ચોદગ્ભયવિવૃદ્ધયે ॥
પ્રમાણહીના નાશાય અધિકા દેશનાશિની

અશ્લક્ષ્ણા મરણાયોક્તા ક્રુદ્ધા રૂપવિનાશિની ॥
પ્રમાણહીનાં પ્રતિમાં તથા લક્ષણવર્જિતામ્

આવાહિતાઞ્ચ વિપ્રેન્દ્રૈર્નાવિશન્તિ દિવૌકસઃ

આવિશંતિ તુ તાં નિત્યં પિશાચા દૈત્યદાનવાઃ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન માનહીનાં વિવર્જયેત્

ચિત્રલક્ષણસંયુક્તં પ્રશસ્તં સર્વમુચ્યતે ॥
આયુષ્યં ચ યશસ્યં ચ ધનધાન્યવિવર્ધનમ્

તદેવ લક્ષણાપેતં ધનધાન્યવિનાશનમ્ ॥
દેવા નરેન્દ્ર કર્ત્તવ્યાઃ શોભાવન્તઃ સદૈવ તુ ॥
મૃગેંદ્રવૃષનાગાનાં હંસાનાં ગતિભિઃ સમાઃ

સલક્ષણં ચિત્રમુશન્તિ ધન્યં દેશસ્ય કર્તુર્વસુધાધિપસ્ય ॥
તસ્માત્પ્રયત્નેન સલક્ષણં તત્કાર્યં નરૈર્યત્નપરૈર્યથાવત

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે પ્રતિમાલક્ષણવર્ણનન્નામાષ્ટત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.39
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
શુભાકારવિહારાણિ નાનાવર્ણધરાણિ ચ॥
નવ સ્થાનાનિ રૂપાણાં શૃણુ તાન્યનુપૂર્વશઃ

ઋજ્વાગતં ભવેત્પૂર્વમનૃજુ તદનન્તરમ્ ॥
સાચીકૃતશરીરં ચ ભવત્યર્ધવિલોચનમ્

તતઃ પાર્શ્વાગતં નામ પુરાવૃત્તમનન્તરમ્ ॥
પૃષ્ઠાગતમધઃ કાર્યં પુરાવૃત્તં સમાનતમ્

એતાન્યનેકભેદાનિ નવ સ્થાનાનિ ભૂષિતે ॥
એકૈકસ્યેહ ભવતઃ શૃણુ મે નૃપ લક્ષણમ્

તત્રાભિમુખમેવાદૌ સ્પષ્ટમાનગુણાન્વિતમ્ ॥
સુસમ્પૂર્ણં સુચાર્વઙ્ગં સુશ્લક્ષ્ણમલવર્તકમ્

સુશુદ્ધં મધુરં સ્પષ્ટરેખાસંસ્કારભૂષિતમ્ ॥
યદ્ભવેત્સ્થાનમક્ષીણગાત્રં પૃષ્ઠગતં તુ તત્

મુખસ્યાદાવતોઽક્ષીણં વક્ષસ ઉદરં તથા ॥
કટ્યા ચ સ્કન્ધ દેશાચ્ચ ઊરુતશ્ચ ક્ષયં ગતા

નાસાપુટાધરોષ્ઠાનાં ચતુર્થાંશં ચ બુદ્ધિમત્ ॥
ક્ષયં નીતં ત્રિભાગં ચ યસ્ય ગાત્રેભ્ય એવ ચ

કાન્તારૂપં પરં સ્થાનં સ્થાનલમ્ભોપપાદિતમ્ ॥
એતદેવર્જુનામોક્તમનેકકરણાન્વિતમ્

યત્તિર્યગ્ભૂમિલમ્ભેન નેત્રહારિ સુવર્તનમ્॥
સુકુમારં ચતુર્ભાગં ક્ષીણં સર્વાંગશોભનમ્

અધ્યર્ધભ્રૂલલાટે ચાપ્યધ્યર્ધઘ્રાણમુત્કટમ્ ॥
ભાગક્ષયાવશેષાર્ધં કલાપક્ષીણલોચનમ્

કલાવલુપ્તભ્રૂલેખં લિખિતં સ્નિગ્ધલેખયા ॥
ન ચ ચ્છાયાગતં કાલં ન ચાવઋજુકોપનમ્

ખેકારિકત્વાચ્ચ નૃપ સાચીકૃતમિહોચ્યતે ॥
અર્ધં નેત્રં મુખે યસ્ય લુપ્તમવભ્રુવે તથા

ભઙ્ગો લલાટમાત્રશ્ચ દૃશ્યાનાં સારમેવ તુ ॥
માત્રાર્ધાં ચૈકતો ગણ્ડં દૃશ્યમર્ધકૃતક્ષયમ્

માત્રાર્ધં કણ્ડરેખાયા યવમાવિષ્કૃતં હનોઃ ॥
ઉરસોઽર્ધં મુખં લિપ્તં નાભ્યાસ્યાચ્છિષ્ટમંગુલમ્

અધ્યર્ધશેષા ચ કટી અન્યચ્ચ દર્શનીકૃતમ્ ॥
અધ્યર્ધાક્ષં પરિજ્ઞેયમાકારેણૈવમાદિના

ચ્છાયાગતમિતિ પ્રોક્તં પર્યાયેણૈતદેવ તુ ॥
યસ્યાવલોક્યતે પાર્શ્વં દક્ષિણં સવ્યમેવ વા

કૃત્સ્નમન્યર્ક્ષયાતં તદઙ્ગમઙ્ગગતિસ્તથા ॥
એકાક્ષમેકભ્રૂલેખમરનામા લલાટવત્

એકં શ્રોત્રં યદર્ધં સ્યાચ્ચિબુકાર્ધં શિરોરુહમ્ ॥
ગૃહીતમાનલાવણ્યમાધુર્યાદિગુણાન્વિતમ્

પાર્શ્વાગતમિતિ પ્રોક્તં તત્સ્યાદ્ભિત્તિકસંજ્ઞિતમ્ ॥
અપાક્રુદ્ધે કલક્ષીણે કણ્ઠદેશે તથૈવ ચ

બાહુગણ્ડલલાટેષુ કાલાખ્યં ક્ષયમાગતમ્ ॥
બાહુવક્ષઃકટિતટસ્થિતિગુ...............

દ્વિકલં દ્વિકલં જ્ઞાત્વા યથાભાગં કૃષીકૃતમ્ ॥
અનુરૂપપ્રમાણેન નાતિતીક્ષ્ણાઙ્ગમેવ ચ

એતદ્ગણ્ડપરાવૃત્તં સ્થાનં ચ પરિકીર્તિતમ્ ॥
પૃષ્ઠતો યદપિ વ્યક્તં દેહબન્ધં મનોહરમ્

વક્રભ્રુકુટિસર્વજ્ઞસન્ધિબન્ધનમેવ ચ ॥
ઈષચ્ચ દર્શિતાપાઙ્ગકપોલજઠરે પુનઃ

પ્રકાશિતૈકપાર્શ્વેન સુસ્થિરં દૃષ્ટિહારિ ચ ॥
સ્વહીનમાનલાવણ્યમાધુર્યાદિગુણાન્વિતમ્

લેખેષુ પુસ્તદેશેષુ પૃષ્ઠાગતમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
યસ્યોર્ધમઙ્ગપત્યેન ભાગેન સમવસ્થિતમ્

સ્થિતેર્ષ્યાભમુખેર્ધાઙ્ગે પરિવૃત્તિવશાદ્ભવેત્ ॥
કિઞ્ચિચ્છાયાગતૌ કાર્યાવુપરિષ્ટાદધઃ પુરઃ

અર્ધાર્ધગતસારૂપ્યં ચિરસગ્રામ્યસંસ્થિતમ્ ॥
મધ્યેન નેત્રરમ્યેન યથાયોગવિલોપિના

વિજ્ઞેયં દધતઃ કાર્યં પરિવૃત્તં નરેશ્વર ॥
સમગ્રદૃષ્ટિસ્ફિગ્દેશં દષ્ટપાદતલં તુ યત્

અર્વતઃ ક્ષીણદૃષ્ટાર્ધં દૃશ્યા શેષં કટિસ્થલમ્ ॥
લુપ્તપાદાઙ્ગુલિતલં દૃશ્યાશેષતલદ્વયમ્

ચતુરસ્રં સુસમ્પૂર્ણમભયાનકદર્શનમ્ ॥
પ્રકાશીકૃતબાહુઞ્ચ સુદષ્ટમુખકન્ધરમ્

લુપ્તં જઙ્ઘૈકતો જ્ઞેયં નામ્ના સ્થાનં સમાનતઃ ॥
નીચાન્યેતાનિ સર્વાણિ તથોક્તૈરભિરાજિતમ્

લક્ષિતૈર્લક્ષિતવ્યાનિ ત્વયાનુક્રમશો નવ ॥
એષાં પ્રજ્ઞાવશેષેણ વિકારાણિ બહૂન્યપિ

એકૈકશશ્ચ ભૂભાગૈઃ કર્તવ્યાનિ યથાવધિ ॥
ત્વયા સન્તઃ સમાસાદ્ય સમ્યઙ્ માનં તુ ભૂતલે ॥ ૩૪ ।
સ્થાનાનીમાનિ માનાદ્યૈર્ગુણૈર્લેખ્યાનિ યત્નતઃ ॥
નવૈવૈતાનિ દૃષ્ટાનિ સર્વભાવેષ્વનિન્દિત ॥

સ્થાનાનિ નાધિકમતઃ પરમસ્તિ હિ કિંચન ॥
જીવલોકં પરિક્રમ્ય સતતં સ્થાણુજઙ્ગમમ્

ઉત્તમાધમમધ્યેષુ પ્રમાણગુણતઃ સદા॥
ચિત્રં વિચિત્રં ત્રિવિધં પ્રમાણં ત્રયમેવ ચ

ક્ષયવૃદ્ધી ચ કાર્ત્સ્યેન મયા તેઽભિહિતેઽનઘ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ક્ષયવૃદ્ધિવિધિં ક્રમાત

ચિત્રવિદ્ભિરસંજ્ઞેયં સમાસેનેતરેણ ચ ॥
ત્રયોદશવિધૈવાત્ર ક્ષયવૃદ્ધિરુદાહૃતા

સ્થાનાનાં બહુસંસ્થત્વાદઙ્ગાવયવસમ્ભવા ॥
સ્થાનં પૃષ્ઠ ગતં પૂર્વમવર્જુગતમેવ ચ

મધ્યાર્ધાર્ધં તથાર્ધાર્ધં સાચીકૃતમુખં તથા ॥
નતં ગણ્ડપરાવૃત્તં પૃષ્ઠાગતમથાપિ ચ

પાર્શ્વાગતં ચ વિજ્ઞેયમુલ્લેપં ચલિતં તથા ॥
ઉત્તાનં વલિતં ચેતિ સ્થાનાનિ તુ ત્રયોદશ

કાર્યાણ્યેતાનિ સર્વાણિ નામસંસ્થાનતો નૃપ ॥
મણ્ડલાનીહ વૈશાખપ્રત્યાલીઢક્રિયાક્રમૈઃ

સમાશ્ચાર્દ્ધસમાઃ પાદાઃ સુસ્થિતાનિ ચલાનિ ચ ॥
સમાસમપદસ્થં ચ દ્વિવિધં સ્થાનકં ભવેત

તદ્ગત્વા પદભૂયિષ્ઠં સ્થાનં સમપદં સ્મૃતમ્ ॥
મણ્ડલઞ્ચ દ્વિતીયં સ્યાત્સ્થાનાન્યન્યાનિ યાનિ ચ

તાન્યેકસમપાદાનિ વિચિત્રાણિ ચલાનિ ચ ॥
તત્ર વૈશાખમાલીઢં પ્રત્યાલીઢં ચ ધન્વિનામ્

ચિત્રગોમૂત્રકગતં વિષમં ખડ્ગચર્મિણામ્ ॥
ચલિતં ખલિતાયસ્તમાલીઢૈકપદ ક્રમમ્

શક્તિતોમરપાષાણભિન્દિપાલાદિધારિણામ્ ॥
સુવલ્ગિતં ચક્રશૂલગદાકુણપધારિણામ્

એકપાદસમસ્થાનં દ્વિતીયેન તુ વિદ્ગલમ્ ॥
શરીરં ચ સલીલં સ્યાત્સાવષ્ટંભૈઃ ક્વચિદ્દ્રુતમ્

લીલાવિલાસવિભ્રાન્તં વિશાલ જઘનસ્થલમ્ ॥
સ્થિરૈકપાદવિન્યાસં સ્ત્રીરૂપં વિલિખેદ્બુધઃ

પ્રમાણહીનસ્તુ જનોઽનુભૂયાત્કાલસ્ય ભાવસ્ય બલાત્પૃથિવ્યામ્ ॥
ઇતિ પ્રચિન્ત્યાત્મધિયા બુધેન કાર્યં પ્રમાણં ક્ષયવૃદ્ધિયોગે

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવત્રસંવાદે ચિત્રસૂત્રે ક્ષયવૃદ્ધિર્નામૈકોનચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.40
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
ત્રિપ્રકારેષ્ટિકાચૂર્ણં ત્ર્યંશં ક્ષિપ્ત્વા મૃદસ્તતઃ ॥
ગુગ્ગુલં સમધૂચ્છિષ્ટં મધુકં મુરુકં ગુડમ્

કુસુમ્ભં તૈલસંયુક્તં કૃત્વા દધ્યાત્સમાંશકમ્॥
ત્રિભાગમગ્નિદગ્ધાયા સુધાયાસ્તત્ર ચૂર્ણયેત્।૨॥
બિલ્વજં દ્વ્યંશમિશ્રં તત્પ્રક્ષિપ્ય મષકં કષમ્॥
વાલુકાંશં તતો દદ્યાત્સ્વાનુરૂપેણ બુદ્ધિમાન્

તતઃ શકલતોયેન પ્લાવયેત્પિચ્છિલેન તમ્॥
પરિક્લિન્નં સમગ્રં તન્માસમાત્રં નિધાપયેત્

માર્દવં માસમાત્રેણ ગતમુદ્ધૃત્ય યત્નતઃ ॥
દદ્યાત્પ્રલેપં નિપુણઃ શુષ્કં કુડ્યે વિમૃશ્ય તુ

શ્લક્ષ્ણં સમં સ્વવષ્ટબ્ધં નિમ્નોન્નતવિનાકૃતમ્ ॥
ન ચાતિવનતાં યાતં ન ચાતિતનુતાઙ્ગતમ્

યદા શુષ્કં ભવેત્કુડ્યં તત્પ્રલિપ્તમસત્કૃતમ્ ॥
તયા મૃદા સર્જરસા તૈલભાગાવિયુક્તયા

શ્લક્ષ્ણીકુર્યાત્પ્રયત્નેન લેપનૈઃ શ્લક્ષ્ણમઞ્જનૈઃ ॥
મુહુર્મુહુશ્ચ ક્ષીરેણ સિક્તા માર્જનયત્નતઃ

સદ્યઃ શોષમુપાયાતં કુડ્યં તન્મનુજેશ્વર ॥
અપિ વર્ષશતસ્યાન્તે ન પ્રણશ્યેત્તુ કર્હિચિત્

અનેનૈવ પ્રકારેણ દ્વિવિધૈર્વર્ણકૈર્યુતાઃ ॥
કર્તવ્યાશ્ચિત્રવપુષા વિવિધા મણિભૂમયઃ

કુડ્યે શુષ્કે તિથૌ શસ્તે રૂક્ષે ચ ગુણસંયુતે ॥
ચિત્રાયોગે વિશેષેણ શ્વેતવાસા યતાત્મવાન્॥

બ્રાહ્મણાન્પૂજયિત્વા તુ સ્વસ્તિ વાચ્ય પ્રણમ્ય ચ ॥
તદ્વિદશ્ચ યથાન્યાયં ગુરૂઁશ્ચ ગુરુવત્સલઃ

પ્રાઙ્મુખો દેવતાધ્યાયી ચિત્રકર્મ સમાચરેત્ ॥
શ્વેતકાદ્રવકૃષ્ણાભિર્વર્તિકાભિર્યથાક્રમમ્

આલિખ્ય સ્થાપયેદ્વિદ્વાન્પ્રમાણે સ્થાનકે તથા ॥
તતસ્તુ રઞ્જયેદ્રઙ્ગૈર્યથાસ્થાનાનુરૂપતઃ

શ્યામા ગૌરી તથા તસ્ય ચ્છવિઃ સ્યાત્તાં પ્રદર્શયેત્ ॥
તસ્યાશ્ચ લક્ષણં પ્રોક્તં પ્રાપ્તાયા નૃપ વિસ્તરે

મૂલરઙ્ગાઃ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ શ્વેતઃ પીતો વિલોમતઃ ॥
કૃષ્ણો નીલશ્ચ રાજેન્દ્ર શતશોન્તરતઃ સ્મૃતાઃ

પૂર્ણરઙ્ગવિભાગેન ભાવકલ્પનયા તથા॥
સ્વબુદ્ધ્યા કારયેદ્રઙ્ગાઞ્શતશોઽથ સહસ્રશઃ

નીલેષ્વતિવ્યતિકૃતિઃ પાલાશ ઇતિ શસ્યતે ॥
સ શુદ્ધઃ શ્વેતમિશ્રશ્ચ નીલાભ્યધિક એવ ચ

એકાધિકં ચ ભવતિ ચ્છવીનામનુરૂપતઃ ॥
શ્વેતાધિકો વા ન્યૂનો વા સમાંશશ્ચેતિ સ ત્રિધા

સ એકસ્તમ્ભનાયુક્તો બહુધૈવં વિકલ્પતે ॥
તેન દૂર્વાંકુરા પીતઃ કપિત્થહરિતઃ શુભાઃ

મુદ્ગશ્યામપ્રકૃતયઃ કર્તવ્યાશ્છવયો નૃપ! ॥
નીલઃ પાણ્ડુરસમ્પૃક્તો વિરઙ્ગઃ સોઽપ્યનેકધા

અન્યોન્યાભ્યધિકં ન્યૂનં સમાંશવશકલ્પના ॥
તેન નીલોત્પલનિભા માષસચ્છાયસુપ્રભા

ક્રિયતે ચ્છવયો રમ્યા યથાયોગવિનિશ્ચયાત્ ॥
લાક્ષયા શ્વેતયા યુક્તા લાક્ષારોધપિનદ્ધયા।
રક્તા રક્તોત્પલશ્યામા ચ્છવિર્ભવતિ શોભના॥
સાપિ નાનાવિધાનન્યાન્વર્ણાન્વિકુરુતે બહૂન્

રઙ્ગદ્રવ્યાણિ કનકં રજતં તામ્રમેવ ચ ॥
અભ્રકં ગજવન્તં ચ સિન્દૂરં ત્રપુરેવ ચ

હરિતાલં સુધા લાક્ષા તથા હિઙ્ગુલકં નૃપ ॥
નીલં ચ મનુજશ્રેષ્ઠ તથાન્યે સન્ત્યનેકશઃ

દેશેદેશે મહારાજ કાર્યાસ્તે સ્તમ્ભનાયુતાઃ ॥
લોહાનાં પત્રવિન્યાસં ભવેદ્વાપિ રસક્રિયા

સંકટં લોહવિન્યસ્તમભ્રકં દ્રાવણં ભવેત ॥
એવં ભવતિ લોહાનાં લેખને કર્મયોગ્યતા

અભ્રકદ્રાવણં પ્રોક્તં સુરસેન્દ્રજભૂમિજે ॥
ચમ્ભાંકુથોઽથ બકુલા નિર્યાસસ્તમ્ભનાદ્ભવેત ॥
સર્વેષામેવ રઙ્ગાણાં સિન્દૂરક્ષીર ઇષ્યતે

માતઙ્ગદૂર્વારસપટ્ટબદ્ધૈઃ સંસ્તમ્ભિતં ચિત્રમુદારપુચ્છૈઃ ॥
ધૌતં જલેનાપિ ન નાશયેત તિષ્ઠત્યનેકાન્યપિ વત્સરાણિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રઙ્ગવ્યતિકરો નામ ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ