વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.316.320

3.316
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥
કસ્ય દાનસ્ય કઃ પાત્રં તદ્વદસ્વ મહામતે ॥
કસ્મિન્દેશે તથા કાલે કિઞ્ચિદ્ દત્તં મહાફલમ્

॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
ન દાનં યશસે દદ્યાન્ન દદ્યાન્નોપકારિણે ॥
ન નૃત્યગીતશીલેભ્યો નાસ્તિકેભ્યશ્ચ ધાર્મિકઃ

પાપશીલે ન દાતવ્યં કદાચિદપિ કિઞ્ચન ॥
પાપશીલે તુ યદ્દત્તં તદ્દાતુદોષમાવહેત્

ધનદસ્તેન પાપેન શીઘ્રમેવેહ યુજ્યતે ॥
તસ્માત્પ્રાપ્ય ધનં પુણ્યં પુણ્યશીલં સમાચરેત્

ધનદસ્તેન પુણ્યેન યોગમાપ્નોત્યસંશયમ્ ॥
અન્નદાનેન કર્તવ્યં પાત્રાવેક્ષણમણ્વપિ

અન્નં સર્વત્ર દાતવ્યં ધર્મકામેન વૈ દ્વિજાઃ ॥
સદોષેપિ તુ નિર્દોષં સગુણેતિગુણાવહમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દેયમન્નં સદૈવ તુ ॥
વિદ્યાધ્યયનસક્તાનામન્નદાનં મહાફલમ્

શુભાનામપ્યથાન્યેષાં કર્મણાં દ્વિજપુઙ્ગવાઃ ॥
યસ્યાન્નમુપયુઞ્જાનો નરઃ કર્માણિ સાધયેત્

કર્મ સાધયતઃ પુણ્યમન્નદાતા તથાશ્નુતે ॥
દત્ત્વા નૃપતિભીતાનાં ધનિનાઞ્ચ તથા ધનમ્

તસ્કરેભ્યશ્ચ ભીતાનાં ફલમક્ષયમશ્નુતે ॥
યિયક્ષતા તથા દત્તં વ્યસને હંતુમિચ્છતા

દુઃખાન્વિતાનાં દીનાનાઞ્ચાક્ષયં તત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥
વિવાહમેખલાબન્ધપ્રતિષ્ઠાદિષુ કર્મસુ

આપન્નેષુ ચ યદ્દત્તં તદક્ષય્યમુદાહૃતમ્ ॥
યજ્ઞોપકરણં દ્રવ્યં ક્ષત્ત્રિયે દ્વિજપુઙ્ગવાઃ

પુણ્યોપયોગિ તદ્વૈશ્યે શૂદ્રે શિલ્પોપજીવિનમ્ ॥
યસ્યોપયોગિ યદ્દ્રવ્યં દેયં તસ્યૈવ તદ્ભવેત્

યેનયેન ચ ભાણ્ડેન યસ્ય વૃત્તિરુદાહૃતા ॥
તત્તુ તસ્યૈવ દાતવ્યં પુણ્યકામેન ધીમતા

દણ્ડં કૃષ્ણાજિનઞ્ચૈવ તથા વિપ્રાઃ કમણ્ડલુમ્ ॥
ચીરં પુણ્યમવાપ્નોતિ દત્ત્વૈતાં બ્રહ્મચારિણે

વસ્ત્રં શય્યાસનં ધાન્યં દ્રવ્યં વેશ્મ પરિચ્છદમ્ ॥
ગૃહસ્થાય તુ તદ્દત્તં જ્ઞેયં બહુફલં સદા

નીવારવલ્કલં શાકં ફલમૂલં ચ ગોરસમ્ ॥
વાનપ્રસ્થાય તદ્દત્તમનન્તં પરિકીર્તિતમ્

ભિક્ષાપ્રદાનં યતયે પાત્રદાનં તથા હિતમ્ ॥
સૌભાગ્યદ્રવ્ય તામ્બૂલરક્તવસ્ત્રાદિકં સ્ત્રિયઃ

સ્ત્રીણાં પ્રદાનં દાતવ્યં ભર્તૃહસ્તે તુ નાન્યથા ॥
પ્રોક્તં સંગ્રહણં હ્યેતદ્ગુપ્તં ભર્તુઃ પ્રયચ્છતઃ

અન્નં પ્રતિશ્રયં ચોભૌ પાન્થે દત્તં મહાફલમ્ ॥
વિવાહાદિક્રિયાકાલે તત્ક્રિયાસિદ્ધિકારકમ્

યઃ પ્રયચ્છતિ ધર્મજ્ઞાઃ સોશ્વમેધમવાપ્નુયાત્॥
આતુરેભ્યો ધનં દત્ત્વા દાનં બહુફલં લભેત્

બાલે ક્રીડનકં દત્ત્વા મિષ્ટમન્નં તથૈવ ચ ॥
ફલં મનોહરં વાપિ અગ્નિષ્ટોમફલં લભેત્

મિષ્ટાન્નં માનવો દત્ત્વા મિષ્ટાન્નાનિ તુ કાંક્ષતામ્॥
અક્ષયં ફલમાપ્નોતિ સ્વર્ગલોકં ચ ગચ્છતિ

શ્રીવિહીને તથા દત્ત્વા ભોજનં દ્વિજસત્તમાઃ ॥
વસ્ત્રં શુભં વા ધર્મજ્ઞાઃ પુણ્યં મહદુપાશ્નુતે

કૃપાસ્થાનપરો વિપ્રા વિદ્યુતઃ પુરુષઃ શ્રિયા ॥
તસ્યાનુકમ્પા કતર્વ્યા સતાં વર્ત્મનિ તિષ્ઠતઃ

કાર્યે સમુદ્યમં કૃત્વા પરેષાં સમુપસ્થિતે ॥
અક્ષયં ફલમાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

યવસાનાં પ્રદાનેન ધેનુમત્સુ દ્વિજાતિષુ ॥
લવણાનાઞ્ચ ધર્મજ્ઞા ફલમક્ષયમશ્નુતે

પ્રસવેષુ તદા દત્તં વ્યસનાન્યુભયે તતઃ ॥
તદ્દાનમક્ષયં પ્રોક્તં પુરુષસ્ય વિપશ્ચિતઃ

દત્ત્વા બ્રાહ્મણશાર્દૂલા જલમાત્રમથાર્થિને ॥
ફલમક્ષયમાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ક્લેશં વિના દત્તમથાર્થિને તુ દાનં હિ લોકે ફલદં નિરુક્તમ્ ॥
અભ્યર્થિતેનાથ તતો ન કાર્યા વિમાનના ત્વર્થિજનસ્ય શક્ત્યા

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ પાત્રવિશેષેણ દાનવિશેષવર્ણનો નામ ષોડશાધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.317
ઋષય ઊચુઃ ॥
દાનં બહુફલં કાલે યસ્મિન્યત્પરિકીર્તિતમ્ ॥
તત્ત્વમસ્માકમાચક્ષ્વ ત્વં હિ સર્વવિદુચ્યસે

હંસ ઉવાચ ॥
સંવત્સરે તથા દાનં તિલસ્ય ચ મહાફલમ્ ॥
પરિપૂર્વે તથા દાનં યવાનાં દ્વિજસત્તમાઃ

ઇડાપૂર્વેન્નવસ્ત્રાણાં ધાન્યાનાં ચાનુપૂર્વકે ॥
ઉદાસંવત્સરે દાનં રજતસ્ય મહાફલમ્

ઉત્તરે ત્વયને પ્રોક્તં વસ્ત્રદાનં ફલપ્રદમ્ ॥
સ્નાનાનુલેપનાદીનાં વસન્તે દ્વિજપુઙ્ગવાઃ

પાનકાનાં તથા ગ્રીષ્મે છત્રાણાં તદનન્તરે ॥
શરદ્યન્નસ્ય ધર્મજ્ઞા વસ્ત્રાણામપિ હૈમને

વહ્નિદાનં નરઃ કૃત્વા સૂર્યસ્યોદયનં પ્રતિ ॥
શિશિરે સતતં વહ્નિં તર્પયિત્વા તથા તિલૈઃ

કુલ્માષં સઘૃતં દત્ત્વા યથાશક્ત્યા દ્વિજાતિષુ ॥
કાયાગ્નિદીપ્તિં પ્રાકાશ્યં શત્રુનાશઞ્ચ વિન્દતિ

સક્તૂન્સિતાખણ્ડયુતાંસ્ત્રપુસોર્વારુકાન્વિતાન્ ॥
જલકુમ્ભોપરિકૃતાનક્ષયં ફલમશ્નુતે

મધ્યાહ્ને પ્રાવૃષિ સ્નાતઃ સતતં દ્વિજપુઙ્ગવાઃ ॥
તિલપ્રદાનાન્માઘે તુ પ્રાપ્યલોકં સ ગચ્છતિ

પ્રિયઙ્ગું ફાલ્ગુને દત્ત્વા પ્રિયો ભવતિ ભૂતલે ॥
ચૈત્રે ચિત્રાણિ વસ્ત્રાણિ સૌભાગ્યં મહદશ્નુતે

અપૂપાનાં પ્રદાનેન વૈશાખે સ્વર્ગમશ્નુતે ॥
છત્રદાનં તથા જ્યેષ્ઠે સર્વાન્કામાનુપાશ્નુતે ॥
દત્ત્વા ચોપાનહૌ સ્વર્ગઞ્ચાષાઢે ધ્રુવમશ્નુતે

શ્રાવણે વસ્ત્રદાનસ્ય કીર્તિતં સુમહત્ફલમ્ ॥
પ્રોષ્ઠપાદે તથા માસિ પ્રદાનાત્ફાણિતસ્ય ચ

આશ્વિને ઘૃતદાનેન રૂપવાનભિ જાયતે ॥
કાર્તિકે દીપદાનેન સર્વત્રૌજસ્યમશ્નુયાત્

લવણં માર્ગશીર્ષે તુ દત્ત્વા સૌભાગ્યમશ્નુતે ॥
પૌષે કનકદાનેન પરાં પુષ્ટિં તથૈવ ચ

પુષ્પાણાં ચ સિતે પક્ષે દાનં લક્ષ્મીકરં સ્મૃતમ્ ॥
ફલાનાં ચ તથા દાનં કૃષ્ણપક્ષે મહાફલમ્

લવણાજ્યગુડોપેતમપૂપં સૂર્યવાસરે ॥
સહિરણ્યં નરો દત્ત્વા ન રોગૈસ્ત્વભિભૂયતે

એવંવિધં ચેન્દુદિને દદત્સૌભાગ્યમાપ્નુયાત્ ॥
કાષ્ઠદાનં ભૌમદિને શત્રુનાશમવાપ્નુયાત્

બોધે ક્રીડનકાનાઞ્ચ દાનં બાલેષુ શસ્યતે ॥
જીવાહ્નિ વસ્ત્રદાનેન પરાં પુષ્ટિં સમશ્નુતે

સર્વત્ર રતિમાપ્નોતિ શુક્રે દત્ત્વા રતિસ્ત્રિયમ્ ॥
અભ્યઙ્ગં સૌરદિવસે દત્ત્વા જીવિતમાપ્નુયાત્

કૃત્તિકાસુ સુવર્ણસ્ય દાનં બહુફલં સ્મૃતમ્ ॥
રક્તવસ્ત્રસ્ય રોહિણ્યાં સૌમ્યભે લવણસ્ય ચ।3.317.૨૦॥
કૃસરસ્ય તથાર્દ્રાયાં ચાદિત્યે રજતસ્ય ચ ॥
ઘૃતસ્ય ચ તથા પુષ્યે ગન્ધાનામથ સર્પભે

તિલાનાઞ્ચ મઘાયોગે પ્રિયઙ્ગોર્ભગદૈવતે ॥
આર્યમ્ણે ચાપ્યપૂપાનાં સાવિત્રે પાયસસ્ય ચ

ચિત્રાયાં ચિત્રવસ્ત્રાણાં સક્તૂનાં વાયુદૈવતે ॥
ઐન્દ્રાગ્ને ચૈવ લોહાનાં મૈત્રે માલ્યફલસ્ય ચ

છત્રસ્ય ચ તથા શાકે મૂલે મૂલફલસ્ય ચ ॥
હિમસ્ય મધુયુક્તસ્ય દાનમાપ્યે મહાફલમ્

વિશ્વેશ્વરેન્નદાનસ્ય શ્રવણે વસનસ્ય ચ ॥
ધાન્યસ્ય વાસવે વિપ્રા વારુણે ચૌષધસ્ય ચ

અજપાદે ચ બીજાનાં સસ્યાનાં તદનન્તરે ॥
ગોરસાનાં તથા પૌષ્ણે સ્નાનાનામથ ચાશ્વિને ॥

તિલાનાઞ્ચ તથા દાનં ભરણીષુ મહાફલમ્ ॥
પ્રતિપદ્યથ પુષ્પાણાં દ્વિતીયાયાં ઘૃતસ્ય ચ

તૃતીયાયાં તુ વસ્ત્રાણાં ચતુર્થ્યાં કનકસ્ય તુ ॥
પઞ્ચમ્યાન્તુ ફલાનાં વૈ ષષ્ઠ્યાં સ્નાનસ્ય માનદાઃ

સપ્તમ્યાં ચાપ્યપૂપાનામષ્ટમ્યાઞ્ચ ગુડસ્ય ચ ॥
કુલ્માષસ્ય નવમ્યાન્તુ દશમ્યાં રજતસ્ય ચ

એકાદશ્યાં સુવર્ણસ્ય દ્વાદશ્યાં વસનસ્ય ચ ॥
ત્રયોદશ્યાં સુગન્ધાનાં સિતાયાસ્તદનન્તરમ્

દાનઞ્ચ પરમાન્નસ્ય પઞ્ચદશ્યાં મહાફલમ્ ॥
વૈશાખશુક્લપક્ષે તુ તૃતીયાયાં દ્વિજોત્તમાઃ

યદ્દદાતિ નરશ્રેષ્ઠાસ્તત્તદક્ષય્યમશ્નુતે ॥
વિશેષેણ તથા દાનમક્ષતાનાં મહાફલમ્

માઘે શ્રવણસંયુક્તા યુક્તા સ્યાદ્દ્વાદશી યદા ॥
તિલદાનં મહત્પુણ્યં વિનાપિ શ્રવણેન તુ

માસિ ભાદ્રપદે શુક્લે નવમ્યાં દ્વિજપુઙ્ગવાઃ ॥
ગોધૂમભક્તાં સગુડાં દત્ત્વા પુણ્યમવાપ્નુયાત્

એતાનિ દાનાનિ ચ કાલયોગે પ્રોક્તાનિ પુણ્યાનિ મયા દ્વિજેન્દ્રાઃ ॥
દેયાનિ સર્વાણિ વિનાપિ યોગાદ્યોગેન પુણ્યં ત્વધિકં નિરુક્તમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ કાલયોગે દાનવિધિવર્ણનો નામ સપ્તદશાધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ।

3.318
ઋષય ઊચુઃ ॥
વ્રતં નક્ષત્રસત્રાખ્યં સદાનં કથયસ્વ નઃ ॥
સર્વધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠ પ્રત્યક્ષામલદર્શન

હંસ ઉવાચ ॥
કૃત્તિકાસુ મહાભાગાઃ પાયસેન સ સર્પિષા ॥
સંતર્પ્ય બ્રાહ્મણાન્સાધૂઁલ્લોકાન્પ્રાપ્નોત્યનુત્તમાન્

રોહિણ્યાં પ્રથિતૈર્માસૈર્માષૈરન્નેન સર્પિષા ॥
પયોનુપાનં દાતવ્યં ચાનૃણાર્થં દ્વિજાતયે

દોગ્ધ્રીં દત્ત્વા સવત્સાં તુ નક્ષત્રે સોમદૈવતે ॥
ગચ્છેત માનુષાઁલ્લોકાન્સ્વર્ગવાસમનુત્તમમ્

આર્દ્રાયાં કૃસરં દત્ત્વા તૈલમિશ્રમુપોષિતઃ ॥
નરસ્તરતિ દુર્ગાણિ ક્ષુરધારાંસ્તુ પર્વતાન્

પૂપાન્પુનર્વસૌ દત્ત્વા તથૈવાન્નઞ્ચ શોભનમ્ ॥
યશસ્વી રૂપસંપન્નો બહ્વન્નો જાયતે કુલે

પુષ્યે તુ કનકં દત્ત્વા કૃતં વાકૃતમેવ ચ ॥
અનાલોકેષુ લોકેષુ સોમવત્સ વિરાજતે

અશ્લેષાસુ ચ યો રૂપ્યં વૃષભં વા પ્રયચ્છતિ ॥
સ સર્વભયનિર્મુક્તઃ શુભં ચાપ્યધિગચ્છતિ

મઘાસુ તિલપૂર્ણાનિ વર્ણમાનાનિ માનવઃ ॥
પ્રદાય પુત્રપશુમાનિહ પ્રેત્ય ચ મોદતે

ફાલ્ગુનીપૂર્વસમયે બ્રાહ્મણાનામુપોષિતઃ ॥
ભક્ષ્યં ફાણિતસંયુક્તં દત્ત્વા સૌભાગ્યમૃચ્છતિ

ઘૃતક્ષીરસમાયુક્તં વિધિવત્ષાષ્ટિકૌદનમ્ ॥
ઉત્તરાવિષયે દત્ત્વા સ્વગર્લોકે મહીયતે

યદ્યત્પ્રદીયતે દાનં ચોત્તરાવિષયે નરૈઃ ॥
મહાફલમતીતઞ્ચ ભવતીતિ વિનિશ્ચયઃ

હસ્તે હસ્તિરથં દત્ત્વા ચતુર્યુક્તમુપોષિતઃ ॥
નરસ્તરતિ દુર્ગાણિ ક્ષુરધારાંશ્ચ પર્વતાન્

ચિત્રાયાં વૃષભં દત્ત્વા પુણ્યગન્ધાંશ્ચ માનવઃ ॥
ચરત્યપ્સરસાં લોકે રમતે નન્દને વને

સ્વાતીષ્વથ ધનં દત્ત્વા યદિષ્ટતમમાત્મનઃ ॥
પ્રાપ્નોતિ લોકાન્સ શુભાનિહૈવ ચ મહદ્યશઃ

વિશાખાયામનડ્વાહં ધેનું દત્ત્વા ચ દુગ્ધદામ્ ॥
સપ્રાસઙ્ગં ચ શકટં સધાન્યં વસ્ત્રસંમિતમ્

પિતૄંશ્ચ દેવાન્પ્રીણાતિ પ્રાપ્ય ચાનન્ત્યમશ્નુતે ॥
ન ચ દુર્ગાણ્યવાપ્નોતિ સ્વગર્લોકં ચ ગચ્છતિ

દત્ત્વા યથોક્તં વિપ્રેભ્યો વૃત્તિમિષ્ટાં સ વિન્દતિ ॥
નરકાદીંશ્ચ સ ક્લેશાન્ન પ્રાપ્નોતીતિ નિશ્ચયઃ

અનુરાધાસુ પ્રાવારં વસ્ત્રાન્તરમુપોષિતઃ ॥
દત્ત્વા યુગશતં ચાપિ નરઃ સ્વર્ગે મહીયતે

કાલશાકં તુ વિપ્રેભ્યો દત્ત્વા મર્ત્યઃ સમૂલકમ્ ॥
જ્યેષ્ઠાયામૃદ્ધિમિષ્ટાઞ્ચ ગતિમિષ્ટાઞ્ચ ગચ્છતિ

મૂલે મૂલફલં દત્ત્વા બ્રાહ્મણેભ્યઃ સમાહિતઃ॥
સ પિતૄન્પ્રીણયત્યેવ ગતિમિષ્ટાઞ્ચ ગચ્છતિ

અથ પૂર્વાસ્વાષાઢાસુ દધિપાત્રાણ્યુપોષિતઃ ॥
કુલે વૃત્તોપસમ્પન્ને બ્રાહ્મણે વેદપારગે

પ્રદાય જાયતે પ્રેત્ય કુલે સ બહુગોકુલે ॥
ઉદકુમ્ભં સસર્પિષ્કં પ્રભૂતં મધુફાણિતમ્

દત્ત્વોત્તરાસ્વાષાઢાસુ સર્વાઁલ્લોકાન્સમશ્નુતે ॥
દુગ્ધે ત્વભિજિતે યોગે દત્ત્વા મધુઘૃતાપ્લુતમ્

વર્મ નિત્યં મનીષિભ્યઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥
શ્રવણે કમ્બલં દત્ત્વા વસ્ત્રાન્તરિતમેવ ચ

શ્વેતેન યાતિ યાનેન સ્વર્ગલોકાનસંવૃતાન્ ॥
ગોપ્રયુક્તં ધનિષ્ઠાસુ યાનં દત્ત્વા સમાહિતઃ

વસ્ત્રરશ્મિનવં સદ્યઃ પ્રેત્ય રાજ્યં પ્રપદ્યતે ॥
ગન્ધાઞ્છતભિષગ્યોગે દત્ત્વા સાગુરુચન્દનાન્

પ્રાપ્નોત્યપ્સરસઃ લોકાન્પ્રેત્ય ગન્ધાંશ્ચ શાશ્વતાન્ ॥
પૂર્વાભાદ્રપદાયોગે રાજમાષાન્પ્રદાય ચ ॥

સર્વભક્ષ્યફલોપેતં સ વૈ પ્રેત્ય સુખી ભવેત્ ॥
ઔરભ્રં તૂત્તરાયોગે યસ્તુ માંસં પ્રયચ્છતિ

સ પિતૄન્પ્રીણયત્યેવ પ્રેત્ય ચાનન્ત્યમશ્નુતે ॥
કાંસ્યોપદોહનાં ધેનું રેવત્યાં યઃ પ્રયચ્છતિ

સ પ્રેત્ય કામાનાદાય દાતારમુપતિષ્ઠતે ॥
રથમશ્વસમાયુક્તં દત્ત્વાશ્વિન્યાં નરોત્તમઃ

હસ્ત્યશ્વરથસમ્પન્નં વર્ચસ્વી જાયતે કુલે ॥
ભરણીષુ દ્વિજાતિભ્યસ્તિલધેનું પ્રદાય વૈ ॥
ગાઃ સુપ્રસૂતાશ્ચાપ્નોતિ નરઃ પ્રેત્ય યશસ્તથા

નક્ષત્રસત્ત્રં કથિતં મયૈતદ્યથેષ્ટલોકાભિગમાય પુંસામ્ ॥
કૃત્વા સકૃન્નાકગતસ્તુ કલ્પમાસ્તે મુખં દેવપતિર્યથાસૌ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ નક્ષત્રસત્રવિધાનં નામાષ્ટાદશાધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.319
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥
ભૂય એવ ત્વમાચક્ષ્વ દાનાનાં કાલયોગતઃ ॥
ફલં દ્વિજવરાસ્માકં પ્રત્યક્ષામલદર્શન

॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
સંપ્રાપ્ય ચૈત્રમાસસ્ય શુક્લાં પઞ્ચદશીં નરઃ ॥
ચિત્રં વસ્ત્રયુગં દત્ત્વા સોપવાસો દ્વિજાતયે

બ્રાહ્મણાંશ્ચાપરં વિપ્રાઃ સૌભાગ્યં મહદાપ્નુયાત્ ॥
વૈશાખ્યાં પૌર્ણમાસ્યાન્તુ બ્રાહ્મણાન્સપ્ત પઞ્ચ વા

ક્ષૌદ્રયુક્તૈસ્તિલૈઃ કૃષ્ણૈર્વાચયેદ્યદિ વેતરૈઃ ॥
પ્રીયતાં ધર્મરાજેતિ યદ્વા મનસિ વર્ત્તતે

યાવજ્જીવકૃતાત્પાપાત્તત્ક્ષણાદેવ મુચ્યતે ॥
તસ્મિન્નેવ તથા કાલે સખુરં કૃષ્ણમાર્ગણમ્

તિલૈઃ પ્રચ્છાદ્ય વાસોભિઃ સર્વરત્નૈરલંકૃતમ્ ॥
તપસ્યન્તે ચ દાતવ્યો મહી સવનકાનના

કૃષ્ણાજિને તિલાન્કૃત્વા હિરણ્યમધુસર્પિષા ॥
દદાતિ યસ્તુ વિપ્રાય સર્વં તરતિ દુષ્કૃતમ્

સોપવાસસ્તથા જ્યેષ્ઠે પૂર્ણે તુ શશલક્ષ્મણે ॥
ઉપાનહૌ તથા ચ્છત્રં દત્ત્વાત્યન્તસુખી ભવેત્

આષાઢ્યામન્નદાનસ્ય પ્રાપ્નોત્યન્નં નરો બહુ ॥
જલધેનુપ્રદાનેન શ્રાવણ્યાં સ્વર્ગમાપ્નુયાત્

ગોદાનં પ્રોષ્ઠપાદે તુ પૌર્ણમાસ્યાં મહાફલમ્ ॥
આશ્વયુજ્યં કાંસ્યપાત્રાં ઘૃતપૂર્ણં દ્વિજાતયે

સુવર્ણઞ્ચ તથા દત્ત્વા દીપ્તિમાંસ્ત્વભિજાયતે ॥
કાર્તિક્યાં ચન્દ્રવર્ણાભમન્યવર્ણમથાપિ વા

રત્નૈર્ગન્ધૈસ્તથા ધાન્યૈર્બીજૈર્વસ્ત્રૈસ્તથૈવ ચ ॥
કૃત્વા યુક્તમથોક્ષાણં દત્ત્વા દીપાન્સમન્ત્રતઃ

ચન્દ્રોદયે નરો દત્ત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥
કાન્તારે યમમાર્ગે તુ તેનાસૌ વ્રજતે સુખમ્

સર્વાણિ ચાસ્ય ભોગાનિ તત્ર ચાસૌ પ્રયચ્છતિ ॥
માર્ગશીર્ષે તથા માસે પૂર્ણે શિશિરદીધિતૌ

મહારજતયુક્તેન વાસસા દ્વિજ પુઙ્ગવાન્ ॥
આચ્છાદ્ય કાંસ્યપાત્રસ્થં પ્રસ્થં કૃત્વા સમાહિતઃ

લવણસ્ય તુ મુખ્યસ્ય ચૂર્ણિતસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ ॥
દત્ત્વા સુવર્ણનાભન્તુ તસ્મિન્નેવ દ્વિજાતયે

સૌભાગ્યરૂપલાવણ્યયુક્તો ભવતિ માનવઃ ॥
ગૌરસર્ષપકલ્કેન પૌષ્યામુત્સાહિતો નરઃ

ગવ્યસ્યાજ્યસ્ય કુમ્ભેન સોભિષિક્તસ્ત્વનન્તરમ્ ॥
વિરૂક્ષિતસ્તથા સ્નાતઃ સર્વબીજૌષધીજલૈઃ

ગન્ધરત્નફલોપેતૈર્ઘૃતેન તદનન્તરમ્ ॥
સ સુવર્ણં મુખં દૃષ્ટ્વા તત્પ્રદદ્યાદ્દ્વિજાતયે

ઘૃતેન સ્નપિતં વિષ્ણું શક્ત્યા સમ્પૂજયેત્તતઃ ॥
ઘૃતઞ્ચ જુહુયાદ્વહ્નૌ ઘૃતં દદ્યાદ્દ્વિજાતયે

કર્ત્રે વસ્ત્રયુગં દદ્યાત્સોપવાસઃ સમાહિતઃ ॥
કર્મણાનેન ધર્મજ્ઞાઃ પુષ્ટિમાપ્નોત્યનુત્તમામ્

માઘ્યાં કૃત્વા તિલૈઃ શ્રાદ્ધં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥
સ્વાસ્તીર્ણં શયનં દત્ત્વા ફાલ્ગુન્યાં બ્રાહ્મણસ્ય તુ

રૂપદ્રવિણસંયુક્તાં ભાર્યાં પક્ષવતીં તથા ॥
નરઃ પ્રાપ્નોતિ ધર્મજ્ઞઃ પુષ્ટિમાપ્નોત્યનુત્તમામ્

તથા નાર્યપિ ભર્તારં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
પૌર્ણમાસીષુ ચૈતાસુ માસર્ક્ષસહિતાસુ ચ

એતેષામેવ દાનાનાં ફલં દશગુણં ભવેત્ ॥
મહત્પૂર્વાસુ ચૈતાસુ ફલમક્ષય્યમશ્નુતે

દ્વાદશ્યાં ચૈત્રશુક્લસ્ય ચિત્રવસ્ત્રપ્રદો નરઃ ॥
અક્ષયં ફલમાપ્નોતિ નાકલોકે ચ ગચ્છતિ

વૈશાખમાસે દ્વાદશ્યાં રુક્મદાનાત્તથૈવ ચ ॥
છત્રોપાનહયોર્દાનાજ્જ્યેષ્ઠે માસિ દ્વિજોત્તમાઃ

સ્વાસ્તીર્ણં શયનં દત્ત્વા પ્રીણયેદ્ભોગિશાયિનમ્ ॥
આષાઢ શુક્લદ્વાદશ્યાં શ્વેતદ્વીપે મહીયતે

શ્રાવણે વસ્ત્રદાનેન વિષ્ણુલોકે મહીયતે ॥
ગોદઃ પ્રયાતિ ગોલોકં માસિ ભાદ્રપદે દ્વિજાઃ

પ્રીણયેદશ્વશિરસશ્ચાશ્વં દત્ત્વા તથાશ્વિને ॥
વિષ્ણુલોકમવાપ્નોતિ કુલમુદ્ધરતિ સ્વકમ્

સરોમવસ્ત્રદાનેન કાર્તિકે દિવમાપ્નુયાત ॥।
પ્રદાનં લવણાનાન્તુ માર્ગશીર્ષે મહત્ફલમ્

ધાન્યાનાઞ્ચ તથા પૌષે દારુણં ચાપ્યનન્તરે ॥
ફાલ્ગુને સર્વગન્ધાનાં નાત્ર કાર્યા વિચારણા।

ભાગ્યર્ક્ષસંયુતા ચૈત્રી દ્વાદશી સ્યાન્મહાફલા ॥
હસ્તયુક્તાથ વૈશાખી જ્યેષ્ઠે તુ સ્વાતિના તથા

જ્યેષ્ઠાયાઞ્ચ તથાષાઢે મૂલોપેતા ચ વૈષ્ણવે ॥
તથા ભાદ્રપદે માસિ શ્રવણેન તુ સંયુતા

આશ્વિને દ્વાદશી પુણ્યા ભવત્યાજર્ક્ષસંયુતા ॥
કાર્તિકે રેવતીયુક્તા સૌમ્યે કૃત્તિકયા તથા

પૌષે મૃગશિરોપેતા માઘે ચાદિત્યસંયુતા ॥
ફાલ્ગુને પુષ્યસહિતા દ્વાદશી પાવના પરા

નક્ષત્રયુક્તાસ્વેતાસુ તથા દાનમુપોષિતઃ ॥
સર્વકામફલં જ્ઞેયમનન્તં દ્વિજસત્તમાઃ

મેષસંક્રમણે ભાનોર્મેષદાનં મહાફલમ્ ॥
વૃષસંક્રમણે દાનં ગવાં પ્રોક્તં તથૈવ ચ

શયનાસનદાનઞ્ચ મિથુનોપગતે રવૌ ॥
કર્કપ્રવેશે સક્તૂનાં સિતયા ચ તથૈવ ચ

ગુડફાણિતખણ્ડાનાં સિતાયાશ્ચ તથા દ્વિજાઃ ॥
લવણાજ્યફલાનાઞ્ચ તથા હરિતકસ્ય ચ

તથા ચૈવોદકુંભાનાં દાનં જ્ઞેયં મહાફલમ્ ॥
સિંહપ્રવેશે પાત્રાણાં તૈજસાનાં તથૈવ ચ

કન્યાપ્રવેશે વસ્ત્રાણાં સુરભીણાં તથૈવ ચ ॥
તુલાપ્રવેશે ધાન્યાનાં બીજાનામપિ ચોત્તમે

કીટપ્રવેશે વસ્ત્રાણાં વેશ્મનાં દાનમેવ ચ ॥
ધન્વિપ્રવેશે વસ્ત્રાણાં યાનાનાઞ્ચ મહાફલમ્

મૃગપ્રવેશે દારૂણાં દાનમગ્નેસ્તથૈવ ચ ॥
કુમ્ભપ્રવેશે દાનં તુ ગવામર્થે તૃણસ્ય તુ ॥
મીનપ્રવેશે સ્થાનાનાં માલ્યાનામપિ ચોત્તમમ્

દાનાન્યથૈતાનિ મયા દ્વિજેન્દ્રા. પ્રોક્તાનિ કાલે તુ નરશ્ચ દત્ત્વા ॥
પ્રાપ્નોતિ કામાન્મનસા ત્વભીષ્ટાંસ્તસ્માત્પ્રશંસન્તિ મહાપ્રદાનમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ દ્વાદશપૌર્ણમાસીદાનફલનિરૂપણં નામૈકોનવિંશાધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.320
ઋષય ઊચુઃ ॥
પુણ્યયજ્ઞક્રિયાઃ પ્રોક્તા યે નરા ધનસંયુતાઃ ॥
તથા મધ્યમવૃત્તાનાં દાનાનિ વિવિધાનિ ચ

કથિતાન્યલ્પવૃત્તાનાં દાનાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
યે નરા વિત્તરહિતાસ્તેષાં ધર્મક્રિયાં વદ

હંસ ઉવાચ ॥
ઉપવાસક્રિયા તેષાં પરમં ધર્મકારણમ્ ॥
વિત્તાન્વિતાનાઞ્ચ તથા પ્રશસ્તા સા મહાફલા

સાયં પ્રાતસ્તુ ભુઞ્જાનો નાન્તરાતૂદકમ્પિબન્ ॥
ષડ્ભિર્વર્ષૈર્નરો લોકં પ્રાપ્નોતિ મનસેપ્સિતમ્

શુભાનામુત્તમં ચૈતદ્ધન્યં નિત્યકૃતં ભવેત્ ॥
યથેષ્ટલોકદં પુણ્યં માનુષ્યેપિ મહાફલમ્

ઉપવાસં નરઃ કુર્વન્માસિમાસિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ઉષિત્વા સુચિરં લોકે માનુષ્યે જાયતે યદા

તદા ભવતિ દીર્ઘાયુર્ધનવાન્રૂપસંયુતઃ ॥
પક્ષેપક્ષે તથા કુર્વન્દ્વિગુણં ફલમશ્નુતે

માસેમાસે ત્રિરાત્રન્તુ યઃ કુર્યાન્માનવોત્તમઃ ॥
ગાણપત્યમવાપ્નોતિ સ્વર્ગલોકપરિચ્યુતઃ

પક્ષેપક્ષે ત્રિરાત્રન્તુ કૃત્વા ભવતિ પાર્થિવઃ ॥
સ્વર્ગલોકાત્પરિભ્રષ્ટઃ સુચિરેણ મહાબલઃ

દ્વિજસ્ત્રિરાત્રં કુર્વીત ન તુ શૂદ્રઃ કથઞ્ચન ॥
ષષ્ઠકાલાશનં તસ્ય તપઃ પરમિહોચ્યતે

શૂદ્રસ્ત્રિરાત્રં કુરુતે વિષયે યસ્ય ભૂપતેઃ ॥
તસ્ય સીદતિ તદ્રાષ્ટ્રં વ્યાધિદુર્ભિક્ષતસ્કરૈઃ

તપઃ કુર્વીત શૂદ્રસ્તુ ચૈકદ્વિદિવસાન્તરમ્ ॥
યથાશક્તિ દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તેન કામાનુપાશ્નુતે

અતઃ પરન્તુ વર્ણાનાં માસેમાસે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
એક કાલાશનાનાન્તુ શૃણુધ્વં ફલમુત્તમમ્

ચૈત્રન્તુ નિયતો માસં ચૈકભક્તેન યઃ ક્ષિપેત્ ॥
સુવર્ણમણિમુક્તાઢ્યે કુલે મહતિ જાયતે

નિરસ્યેદેકભક્તેન વૈશાખં યો દ્વિજોત્તમઃ ॥
નરો વા યદિ વા નારી જ્ઞાતીનાં શ્રેષ્ઠતાં વ્રજેત્

જ્યેષ્ઠામૂલં તુ યો માસમેકભક્તેન વર્તયેત્ ॥
ઐશ્વર્યમતુલં શ્રેષ્ઠં પુમાંસ્ત્રી વાભિજાયતે

આષાઢમેકભક્તેન સ્થિત્વા માસમતન્દ્રિતઃ ॥
બહુધાન્યો બહુધનો બહુપુત્રશ્ચ જાયતે

શ્રાવણં નિયતો માસમેકભક્તેન યઃ ક્ષિપેત્ ॥
યત્ર તત્રાભિષેકેન યુજ્યતે જ્ઞાતિવર્ધનઃ

પ્રોષ્ઠપાદન્તુ યો માસં યઃ કુર્યાદેકભોજનમ્ ॥
ધનાઢ્યઃ સ્ફીતમતુલં ચૈશ્વર્યં પ્રતિપદ્યતે

તથૈવાશ્વયુજં માસમેકભક્તેન યઃ ક્ષિપેત્ ॥
મેધાવી વાહનાઢ્યશ્ચ બહુપુત્રશ્ચ જાયતે

કાર્તિકન્તુ નરો માસં યઃ કુર્યાદેકભોજનમ ॥
શૂરશ્ચ બહુભાર્યશ્ચ કીર્તિમાંશ્ચૈવ જાયતે

માગર્શીર્ષન્તુ વૈ માસમેકભક્તેન યઃ ક્ષિપેત્ ॥
કૃષિભાગી બહુધનો બહુધાન્યશ્ચ જાયતે

પૌષમાસન્તુ વિપ્રેન્દ્રા ભક્તેનૈકેન યઃ ક્ષિપેત્॥
સુભગો દર્શનીયશ્ચ યશોભાગી ચ જાયતે

માઘન્તુ નિયતં માસમેકભક્તેન યઃ ક્ષિપેત્ ॥
કૃષિભાગી બહુધનો ધાન્યવાનભિજાયતે

ભગદૈવન્તુ યો માસમેકભક્તેન યઃ ક્ષિપેત્ ॥
શ્રીસત્કુલે જ્ઞાતિમધ્યે સ મહત્ત્વં પ્રપદ્યતે

સ્ત્રીષુ વલ્લભતાં યાતિ વશ્યાશ્ચાસ્ય ભવન્તિ તાઃ ॥
યથોક્તફલદાશ્ચૈતે વર્ષૈર્દ્વાદશભિઃ સ્મૃતાઃ

યસ્તુ સંવત્સરં પૂર્ણં ચૈકાહારો ભવેત્સદા ॥
અતિરાત્રસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ

તથા સંવત્સરં પૂર્ણમેકાન્તરિતભોજનઃ ॥
યજ્ઞં બહુસુવર્ણાખ્યં ધ્રુવમાપ્નોતિ વૈ દ્વિજાઃ

અબ્દમેકં તૃતીયેહ્નિ ભુંજાનશ્ચ તથા નરઃ ॥
વાજપેયસ્ય યજ્ઞસ્ય કથિતં દ્વિજસત્તમાઃ

એકકાલં તુ ભુઞ્જાનસ્ત્વબ્દમેકં તુ પઞ્ચમે ॥
સ્વર્ગે દ્વાદશપદ્માનિ વર્ષાણાં સ ચ મોદતે

ષષ્ઠેષષ્ઠે તથૈવાબ્દં ત્વશ્નાનઃ પ્રયતો નરઃ ॥
અષ્ટાદશૈવ પદ્માનિ વર્ષાણાં દિવિ મોદતે

દિવસે સપ્તમે ચાબ્દં ભુઞ્જાનસ્ત્વેકભોજનમ્ ॥
ષટ્ત્રિંશત્સ તુ પદ્માનિ વર્ષાણાં દિવિ મોદતે

અષ્ટમે દિવસે ચાબ્દં ભુઞ્જાનઃ પ્રયતઃ સદા ॥
પદ્માનિ નાકે પઞ્ચાશદ્વર્ષાણાં દિવિ મોદતે

યસ્તુ સંવત્સરં ભુઙ્ક્તે દશમે દશમેઽહનિ ॥
કલ્પમેકં સ વિપ્રેન્દ્ર દેવવદ્દિવિ મોદતે

એકાદશે તુ દિવસે યઃ પ્રાપ્તે પ્રાપ્નુતે હવિઃ ॥
શતકલ્પદ્વયં નાકે મોદતે દેવવદ્દિવિ

દિવસે દ્વાદશે યસ્તુ પ્રાપ્તે વૈ પ્રાશ્નુતે હવિઃ ॥
ત્રીણિ કલ્પાન્યસૌ નાકે ભુઙ્ક્તે દેવસુખાન્વિતઃ

ત્રયોદશે તુ દિવસે યઃ પ્રાપ્તે પ્રાપ્નુતે હવિઃ ॥
તસ્ય કલ્પાનિ ચત્વારિ ગતિર્નાકે પ્રકીર્તિતા

ચતુર્દશે તુ દિવસે યઃ પ્રાપ્તે પ્રાપ્નુતે હવિઃ ॥
સપ્ત તસ્ય તુ કલ્પાનિ ગતિર્નાકે પ્રકીર્તિતા

સંવત્સરં તુ ભુઞ્જાનો નરઃ પઞ્ચદશે હવિઃ ॥
નાકે વસતિ ધર્માત્મા દેશે કલ્પાન્યસંશયમ્

અબ્દમેકં તથાઽશ્નાનઃ પક્ષે દિનયુતેન યઃ ॥
સ તુ કલ્પશતં વિપ્રા દેવવદ્દિવિ મોદતે

દિને સપ્તદશે પ્રાપ્તે યઃ પ્રાશેદેકભોજનમ્ ॥
સ્વર્ગે સ મોદતે વિપ્રાઃ પઞ્ચ કલ્પશતાનિ ચ

અષ્ટાદશે ચ દિવસે યઃ પ્રાશેદેકભોજનમ્ ॥
નાકે કલ્પે સહસ્રં તુ નરઃ કર્તાભિમોદતે

એકોનવિંશે દિવસે યો ભુંક્તે ચૈકભોજનમ્ ॥
સ તુ કલ્પસહસ્રન્તુ સાર્ધં નાકે ચ મોદતે

એકકાલં ચ ભુઞ્જાનઃ પ્રાપ્તે વિંશતમે દિને ॥
કલ્પાનાં તુ સહસ્રે દ્વે નાકસ્થઃ પૂજ્યતે સુરૈઃ

એકવિંશે તુ દિવસે યઃ કુર્યાદેકભોજનમ્ ॥
ત્રીણિ કલ્પસહસ્રાણિ તસ્ય નાકે ગતિર્ભવેત્

દ્વાવિંશે દિવસે પ્રાપ્તે યો ભુંક્તે ચૈકભોજનમ્ ॥
ચત્વારિ સ ચ કલ્પાનાં સહસ્રં પ્રાપ્નુયાદ્દિવિ

ત્રયોવિંશે ચ દિવસે યઃ પ્રાશેદેકભોજનમ્ ॥
પઞ્ચ કલ્પસહસ્રાણિ સ્વર્ગસ્થઃ સ તુ મોદતે ॥

ચતુર્વિંશે તુ દિવસે યઃ પ્રાશેદેકભોજનમ્ ॥
સપ્ત કલ્પસહસ્રાણિ નાકસ્થઃ સ તુ મોદતે

પઞ્ચવિંશત્તમે ચાહ્નિ યઃ પ્રાશેદેકભોજનમ્ ॥
દશ કલ્પસહસ્રાણિ સ્વર્ગસ્થઃ સ તુ મોદતે

ષડ્વિંશે દિવસે યસ્તુ પ્રાશ્નીયાદેકભોજનમ્ ॥
સ તુ કલ્પસહસ્રાણિ ચતુર્વિંશઃ નરો ભવેત્

સપ્તવિંશે તુ દિવસે યઃ પ્રાશેદેકભોજનમ્ ॥
સ તુ કલ્પસહસ્રાણિ નાકસ્થોપિ ચ મોદતે

અષ્ટાવિંશે તુ દિવસે યઃ પ્રાશેદેકભોજનમ્ ॥
સ તુ કલ્પસહસ્રાણિ ચત્વારિંશત્સુ મોદતે

એકોનવિંશે દિવસે યઃ પ્રાશેદેકભોજનમ્ ॥
સ તુ કલ્પસ્રહસ્રાણાં પઞ્ચાશન્નાકગો ભવેત્

યસ્તુ ત્રિંશદ્દિને પ્રાપ્તે ચાશ્નીયાદેકભોજનમ્ ॥
સ તુ કલ્પસહસ્રાણાં નાકસ્થઃ પૂજ્યતે શતમ્

માસેમાસે ગતે પ્રાયઃ પ્રાશ્નીયાદેકભોજનમ્ ॥
પૌરુષં સ દિનં નાકે દેવવન્મોદતે સદા

સર્વે વ્રતાસ્તુ કવ્યાય વર્ષમેકં સુખાવહાઃ ॥
વર્ષે તુ ફલદાઃ પ્રોક્તા નાત્ર કાર્યા વિચારણા

સ્નાનં સર્વેષુ કર્તવ્યં કાર્યો હોમસ્તથૈવ ચ ॥
ન ભોક્તવ્યં તથા માસં વ્રતસ્ય ફલમશ્નુતે

આશ્રિત્ય તીર્થં યદિ વાપિ દેવં વ્રતાન્યથૈતાનિ મહાફલાનિ ॥
કાર્યાણિ નૈતાન્યધિકાસ્તુ માસાસ્તતઃ પરં નાનશનં પ્રદિષ્ટમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેય વજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસૂપવાસવિધિવર્ણનં નામ વિંશત્યધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ