વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.291.295

3.291
॥ હંસ ઉવાચ ॥
ગાવઃ પવિત્રા મઙ્ગલ્યા ગોષુ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥
યથા દેવા યથા વેદા બ્રાહ્મણાશ્ચ યથા દ્વિજાઃ

તથા ગાવો વિનિર્દિષ્ટાઃ સર્વલોકસુખાવહાઃ ॥
એકૈકં બ્રાહ્મણં જ્ઞેયં તયોર્યજ્ઞઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

વિપ્રેષુ મન્ત્રાસ્તિષ્ઠન્તિ ગોષુ સન્તિષ્ઠતે હવિઃ ॥
ગવાં દાનં દ્વિજશ્રેષ્ઠા દુષ્કૃતાન્યપકર્ષતિ

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિશ્ચ પઞ્ચમમ્ ॥
પવિત્રમેતન્નિર્દિષ્ટં નરાણાં શોધનં પરમ્

મઙ્ગલ્યાશ્ચ પવિત્રાશ્ચ રક્ષોઘ્ના રોચનાસ્તથા ॥
તાસાં શૃઙ્ગોદકં વિપ્રા જાહ્નવીસલિલોપમમ્

ગવાં કાણ્ડૂયનાન્મર્ત્યઃ સર્વં પાપં વ્યપોહતિ ॥
તાસાં ગ્રાસપ્રદાનેન મહત્પુણ્યમવાપ્નુયાત્

તાસાં ચ પ્રચરં કૃત્વા તથૈવ સલિલાશયમ્ ॥
સ્વર્ગલોકમુપાશ્નન્તિ બહૂન્યબ્દગણાનિ તુ

તાસાં પ્રચારભૂમિં તુ કૃત્વા પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ॥
અશ્વમેધસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલં પ્રાપ્નોત્યસંશયમ્

તાસામાવસથં કૃત્વા નગરાધિપતિર્ભવેત્ ॥
તથા લવણદાનેન સૌભાગ્યં મહદશ્નુતે

આતુરાં પઙ્કલગ્નાં વા ચોરવ્યાઘ્રભયાર્દિતામ્ ॥
મોક્ષયિત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્ત્વશ્વમેધફલં લભેત્

તાસામૌષધદાનેન વિરોગસ્ત્વભિજાયતે ॥
વિપ્રમોચ્ય ભયેભ્યશ્ચ ન ભયં વિદ્યતે ક્વચિત્

ક્રીત્વા ચણ્ડાલહસ્તાચ્ચ ગોમેધસ્ય ફલં લભેત્ ॥
ગોપકસ્ત્વસ્ય ચાન્યસ્ય ક્રીત્વા હસ્તાત્તથૈવ ચ

કૃત્વા શીતાતપત્રાણં તાસાં સ્વર્ગમવાપ્નુયાત્ ॥
ઉત્થિતાસૂત્થિતસ્તિષ્ઠેદ્વિષ્ઠિતાસુ ચ વિષ્ઠિતઃ

ભુક્તવત્સુ તુ ચાશ્નીયાજ્જલે પીતે પિબેત્તુ ચ ॥
ગોમૂત્રેણાચરેત્સ્નાનં ગોપુરીષાત્તથા યવૈઃ

શરીરયાત્રાં કુર્વીત ગોરસૈરથ વા દ્વિજાઃ ॥
એતદ્ધિ ગોવ્રતં માસાત્સર્વકલ્મષનાશનમ્

એકાં ગાં ધારયેન્માસં દદ્યાત્તસ્યાસ્તથા યવાન્ ॥
ગોમયાત્તાન્સમશ્નીયાન્માસમેકમતઃ શુચિઃ

માસાન્તે તાં તથા ધેનું દદ્યાદ્વિપ્રાય ભક્તિમાન્ ॥
વ્રતમેતત્સમુદ્દિષ્ટં સર્વકલ્મષનાશનમ્ ।

રાજસૂયાશ્વમેધાભ્યાં વ્રતમેતત્તથાધિકમ્ ॥
વ્રતેનાનેન ચીર્ણેન કામાનિષ્ટાનવાપ્નુયાત્

વિમાનેનાર્કવર્ણેન બ્રહ્મલોકં ચ ગચ્છતિ ॥
વિનાપિ ગોપ્રદાનેન વ્રતમેતન્મહાફલમ્

ત્રિરાત્રં સપ્તરાત્રં વા શક્તિં જ્ઞાત્વા તથા સ્વકામ્॥
ગવાં નિર્હારનિર્મુક્તૈર્વૃત્તિં કૃત્વા તથા યવૈઃ

પાપમોક્ષમવાપ્નોતિ પુણ્યં ચ મહદશ્નુતે ॥
રજશ્ચ ગોખુરોદ્ભૂતં સર્વકલ્મષનાશનમ્

યાદૃશાત્તાદૃશાદ્દેશાન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
મઙ્ગલ્યં ચ પવિત્રં ચ તદલક્ષ્મીવિનાશનમ્

ગવાં હિ પરિવાસેન ભૂમિઃ શુદ્ધિમવાપ્નુયાત્ ॥
તદ્ધિ શુદ્ધં યદા વેશ્મ યત્ર તિષ્ઠન્તિ ધેનવઃ

તાસાન્નિઃશ્વાસવાતેન પુરં નીરાજનં ભવેત્ ॥
તાસાં સંસ્પર્શનં પુણ્યં દુઃસ્વપ્નાઘવિનાશનમ્

ગ્રીવામસ્તકસન્ધૌ તુ તાસાં ગઙ્ગા પ્રતિષ્ઠિતા ।
સર્વદેવમયા ગાવઃ સર્વ તીર્થમયાસ્તથા

તાસાં લોમાનિ પુણ્યાનિ પવિત્રાણિ તથા દ્વિજાઃ ॥
ગોમયેનોપલિપ્તં તુ શુચિ સ્થાનં પ્રકીર્તિતમ્

અગ્ન્યાગારસુરાગારાન્ગોમયેનોપલેપયેત્ ॥
ગોમયે તુ સદા લક્ષ્મીઃ સ્વયમેવ વ્યસ્થિતા

ગોમૂત્રે ચ તથા ગઙ્ગા દધિક્ષીરઘૃતેષુ ચ ॥
સદા વ્યવસ્થિતં સોમં રોચનાયાં સરસ્વતી

વિષ્ણુર્યજ્ઞઃ સમાખ્યાતઃ સ ચ ગોષુ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
તસ્માદ્ગાવો વિનિર્દિષ્ટા વિષ્ણુરેવ પુરાતનૈઃ

પૂજ્યાસ્તાસ્તુ નમસ્કાર્યાઃ કીર્તનીયાશ્ચ તાસ્તથા ॥
તાસામાહારદાનં ચ કાર્યં શુશ્રૂષણં તથા

શુશ્રૂષણેનેહ ગવાં દ્વિજેન્દ્રાઃ પ્રાપ્નોતિ લોકાનમલાન્વિશોકાન્॥
તસ્માત્પ્રયત્નેન ગવાં હિ કાર્યં શુશ્રૂષણં ધર્મપરૈર્મનુષ્યૈઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ ગોશુશ્રૂષા નામૈ કનવત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.292
હંસ ઉવાચ ॥
યો દયાવાન્સ પુરુષો નિર્ઘૃણો રાક્ષસો મતઃ ॥
રાક્ષસાનામપિ ઘૃણા વિદ્યતે દ્વિજસત્તમાઃ ॥

નિર્ઘૃણાઃ પ્રતિપદ્યન્તે ઘોરં નરકમઞ્જસા ॥
વધબન્ધપરિક્લેશાન્માનુષ્યેઽથ લભન્તિ તે

વ્યાધ્યાર્તા દુઃખિતા દીના દરિદ્રાશ્ચ ભવન્તિ તે ॥
દયાન્વિતા વિરાજન્તે નાકમાસાદ્ય માનવાઃ

તસ્માદ્દયાવતા ભાવ્યં તૃણેષ્વપિ વિપશ્ચિતા ॥
તૃણાન્યપિ સજીવાનિ તેષાં કુર્યાન્ન પીડનમ્ ॥

કીટે પતઙ્ગે ચ પશૌ દયા કાર્યા તથા મૃગે ॥
વર્ણોત્તમે વર્ણહીને પતિતે વર્ણસઙ્કરે

સર્વત્રૈવ દયા કાર્યા સર્વકામફલપ્રદા ॥
વ્રતાનામપિ સર્વેષાં શ્રેષ્ઠમેકં દયાવ્રતમ્

દુઃખાર્તં પ્રાણિનં કિઞ્ચિદુઃખાન્મોક્ષયતે દ્વિજાઃ ॥
વહ્નિષ્ટોમફલં પ્રોક્તં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

પરિચર્યાં તથા કૃત્વા સાન્ત્વયેત્પ્રાણિનો દ્વિજાઃ॥
બ્રહ્મલોકમવાપ્નોતિ દયાવાન્તેન કર્મણા

શ્લેષ્મમૂત્રપુરીષાણાં વ્યાધિતસ્યાજુગુપ્સકઃ ॥
સર્વકામસમૃદ્ધસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલમશ્નુતે

મૃતસ્ય વાપ્યનાથસ્ય ન જુગુપ્સન્તિ યે નરાઃ ॥
કુર્વન્તિ ચૈવ સંસ્કારાન્તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

અગ્નિદાહાજ્જલાચ્છસ્ત્રાત્તથાન્યસ્માદુપદ્રવાત્ ॥
પ્રાણિનો મોક્ષણં કૃત્વા સ્વર્ગલોકે મહીયતે

બન્ધનાત્પ્રાણિનઃ કૃત્વા મોક્ષણં ચ તથા દ્વિજાઃ॥
સર્વકામસમૃદ્ધસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલમશ્નુતે

યસ્માદ્ધિ પ્રાણિનં દુઃખાત્પુરુષો મોક્ષયેત્ક્વચિત્॥
ન તદ્દુઃખમવાપ્નોતિ યત્રયત્રાભિજાયતે

સર્વભૂતેષુ યો દાનં ચૈકસત્ત્વે ચ યા દયા ॥
સર્વસત્ત્વપ્રદાનાદ્ધિ દયા જ્ઞેયા મહાફલા

દયાન્વિતાનાં ત્રિદશેન્દ્રલોકા દયાન્વિતાનાં ચ પિતામહસ્ય ॥
દયાન્વિતાનાં ચ સમસ્તકામા લોકદ્વયે વિપ્રવરા પ્રદિષ્ટાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ દયાવર્ણનો નામ દ્વિનવત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.293
॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
દાક્ષિણ્યં પરમં લોકે નૃણાં સંવનનં પરમ્ ॥
દાક્ષિણ્યયુક્તસ્ય તથા પરેષાં પ્રિયકારિતા

પ્રિયાણ્યાચરતે યસ્તુ પરેષાં મનુજોત્તમઃ ॥
સમાપ્નોતિ પ્રિયાણ્યેવ લોકયોરુભયોર્દ્વિજાઃ

પ્રત્યક્ષં ચ પરોક્ષં ચ પરેષામાચરેત્પ્રિયમ્ ॥
પ્રિયેણ વિપ્રિયં હંતિ પ્રિયેણ પ્રિયમાપ્નુયાત્

મૃદુના દારુણં હન્તિ મૃદુના હંતિ માર્દવમ્ ॥
સર્વં હિ મૃદુના હન્તિ તસ્માત્તીક્ષ્ણતરો મૃદુઃ

મૃદોરિહ વદાન્યસ્ય દેવા નિઘ્નન્તિ શાત્રવાન્ ॥
અભિચારઃ સ શત્રૂણાં નરસ્ય મૃદુતા તથા

નરેણ મૃદુના દગ્ધા માર્દવેનાભિતસ્તુ યે ॥
ન પ્રરોહંતિ તે વિપ્રા બીજા દગ્ધા યથા તથા

દાક્ષિણ્યમેકં સુભગત્વહેતુર્દાક્ષિણ્યમેકં ત્રિદિવસ્ય હેતુઃ ॥
દાક્ષિણ્યમાસ્થાય જયેદરાતીન્દાક્ષિણ્યયુક્તસ્તુ સદા ભવેચ્ચ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખંડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ દાક્ષિણ્યવર્ણનો નામ ત્રિનવત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.294
॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
સંરોહતીષુણાવિદ્ધં વનં પરશુના હતમ્ ॥
વાચા દુરુક્તં બીભત્સં ન સંરોહતિ વાક્કૃતમ્

મિત્રાણિ યાંતિ શત્રુત્વં નરસ્યાપ્રિયવાદિનઃ ॥
અનર્થાઃ સ્વયમાયાંતિ મૃતો નરકમૃચ્છતિ

તસ્માદ્ભાવ્યં મનુષ્યેણ સ્મિતપૂર્વાભિભાષિણા ॥
પ્રત્યક્ષં ચ પરોક્ષં ચ સર્વેષાં પ્રિયભાષિણામ્

મિત્રતાં યાંતિ રિપવો નરાણાં પ્રિયભાષિણામ્ ॥
રક્ષાંસ્યપિ નિગૃહ્યન્તે પુરુષૈઃ સાન્ત્વવાદિભિઃ

પ્રિયવાક્યાત્પરં લોકે નાસ્તિ સંવનનં પરમ્ ॥
પ્રિયો ભવતિ લોકાનાં પ્રિયવાદી તથા નરઃ

પ્રિયંવદાનાં સકલં જગદેતત્સ્થિતં વશે ॥
પ્રિયંવદાનાં શત્રુત્વે નાસ્તિ કશ્ચિજ્જગત્ત્રયે

પ્રિયંવદાઃ સૌખ્યમિહાપ્નુવંતિ પ્રિયંવદા નાકમથ પ્રયાંતિ ॥
પ્રિયંવદાઃ સર્વમથાપ્નુવંતિ પ્રિયંવદઃ સ્યાદત એવ નિત્યમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખંડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ પ્રિયંવદપ્રશંસા નામ ચતુર્નવત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.295
॥ હંસ ઉવાચ ॥
અલસાનાં મનુષ્યાણાં સદા દુઃખં દરિદ્રતા ॥
આલસ્યં પાતકં લોકે આલસ્યં ભૂતિનાશનમ્

નાધિગચ્છન્તિ ભોક્તવ્યમલસા યે નરાધમાઃ ॥
અલસાનાં મનુષ્યાણાં પ્રાપ્તોપ્યર્થો વિનશ્યતિ

તસ્માન્નિત્યં મનુષ્યેણ દાક્ષ્યં કાર્યં વિજાનતા ॥
દક્ષઃ સર્વમવાપ્નોતિ યત્કિઞ્ચિન્મનસેચ્છતિ

ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ મોક્ષે ચ દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ભાજનં સર્વકાલેષુ દક્ષ એવ સદા નરઃ॥॥
આકૃષ્ય દક્ષઃ કેશેષુ વિમુખામપિ ચ શ્રિયમ્ ॥
સ્વીકરોતિ મહાભાગા દક્ષે સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્

ઉત્થાનધીરઃ પુરુષો વાગ્વીરાનધિતિષ્ઠતિ ॥
ઉત્થાનધીરં વાગ્ધીરા રમયન્ત ઉપાસતે

ઉત્થાનવાનેવ દિવં પ્રયાતિ ઉત્થાનવાનેવ પરં પદઞ્ચ ॥
ઉત્થાનવાનેવ નરો જયી સ્યાત્તસ્માત્સદોત્થાનપરેણ ભાવ્યમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ ઉત્થાનપ્રશંસા નામ પઞ્ચનવત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ