વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.296.300

3.296
ઋષય ઊચુઃ ॥
બહિર્વેદિત્વમાચક્ષ્વ પુણ્યાન્યસ્માકમચ્યુત ॥
ત્વયા હિ જ્ઞાનદાનેન ભૂય એવ સ્મ વર્ધિતાઃ

હંસ ઉવાચ ॥
પાનીયમેતત્સકલં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥
વિકારઃ સલિલસ્યેદં સ્થાવરં જઙ્ગમં તથા

પાનીયેન વિના વૃત્તિર્લોકે નાસ્તીહ કર્હિચિત્ ॥
ક્રિમિકીટપતઙ્ગાનાં જલમેવ પરાયણમ્

યત્રોદકં તત્ર સુરાઃ સર્વ એવ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥
યત્રોદકં તત્ર તથા ઋષયશ્ચ મહાવ્રતાઃ

દુર્લભં તચ્ચ લોકાનાં પરલોકે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ઉદકેન વિના વૃત્તિર્નાસ્તિ લોકદ્વયે સદા

તદા જલાશયાઃ કાર્યાઃ પુરુષેણ વિપશ્ચિતા ॥
અગ્નિષ્ટોમસમાઃ કૂપાસ્ત્વશ્વમેધસમં સરઃ

કૂપઃ પ્રવૃત્તપાનીયસ્ત્વર્ધં હરતિ દુષ્કૃતમ્ ॥
કૂપકૃત્સ્વર્ગમાસાદ્ય દેવભોગાન્સમશ્નુતે

તત્રાપિ ભોગવૈકલ્યં સ્થાનાભ્યાસાચ્ચ કીર્તિતમ્ ॥
દશકૂપ સમા વાપી તથા ચ પરિકીર્તિતા

કૃત્વા તડાગં ચ તથા વારુણં લોકમશ્નુતે ॥
દશવર્ષસહસ્રાણિ નલ્વમાત્રં દ્વિજોત્તમાઃ

તત્રાપિ પુણ્યમાપ્નોતિ સ્થાનત્યાગાત્તથા બહુ ॥
ગવાં પ્રચારે તત્કૃત્વા ગોલોકં પ્રાપ્નુયાદ્ ધ્રુવમ્

શક્રલોકમવાપ્નોતિ તડાગકરણાત્પથિ ॥
મરૌ તડાગે પાનીયં યસ્ય તિષ્ઠતિ વૈ દ્વિજાઃ

વિમાનેનાર્કવર્ણેન બ્રહ્મલોકં સ ગચ્છતિ ॥
પ્રાવૃટ્કાલે તુ પાનીયં તડાગે યસ્ય તિષ્ઠતિ

અગ્નિષ્ટોમફલં તસ્ય પુરુષસ્ય પ્રકીર્તિતમ્ ॥
દ્વાદશાહે ફલં તસ્ય શરત્કાલે તુ યસ્ય વૈ

ગોસવસ્ય તુ હેમન્તે ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ॥
પૌણ્ડરીકફલં તસ્ય શિશિરે યસ્ય તિષ્ઠતિ

વાજપેયફલં તસ્ય વસન્તે યત્ર ચ દ્વિજાઃ ॥
અશ્વમેધફલં તસ્ય નિદાઘે યસ્ય તિષ્ઠતિ

સસ્યાનાં સેચનાર્થાય નદીવાહે તથા કૃતે ॥
અન્નદઃ પ્રાણદશ્ચૈવ ત્રાણદશ્ચ તથા ભવેત્

ભગીરથસ્ય લોકાંસ્તાન્સમવાપ્નોત્યસંશયમ્ ॥
પાનીયશોધનં કૃત્વા પ્રદેશે દેવનિર્મિતે

પુરુષઃ ફલમાપ્નોતિ દશગોદાનજં દ્વિજાઃ ॥
દાનપાષાણરચિતં સુખસેવ્યઞ્જલાશયમ્

પુરાણં માનવઃ કૃત્વા નાકલોકે મહીયતે ॥
પ્રણાલકાનાં કરણાત્તૃપ્તિમાપ્નોત્યનુત્તમામ્

મહત્પુણ્યમવાપ્નોતિ તથા કૃત્વામલં જલમ્ ॥
તૃષ્ણાપનોદનં કૃત્વા ચૈકસ્યાપીહ દેહિનઃ

મહત્ફલમવાપ્નોતિ નાકલોકે ચ મોદતે ॥
સ્વબાહુખાતં યઃ કુર્યાત્તડાગં મતિમાન્નરઃ

નલ્વાત્ફલમવાપ્નોતિ રાજસૂયાશ્વમેધયોઃ ॥
નદીસ્નાનમવાપ્નોતિ સ્નાનસેતુર્જલાશયે

વહુખાતે તતઃ (નરઃ) સ્નાતો ગઙ્ગાસ્નાનમવાપ્નુયાત્॥
સરસ્તુ પુણ્યં યઃ કુર્યાત્કિઞ્ચિત્તસ્ય જલાશયે॥
પુણ્યાંશભાગી ભવતિ યસ્ય તદ્ધિ જલાશયમ્

પ્રાપ્નોતિ તૃપ્તિં પરમાં મનુષ્યો લોકાંસ્તથાગ્ર્યાન્સલિલાધિપસ્ય ॥
જલાશયેઽલ્પેઽપિ કૃતે દ્વિજેન્દ્રાસ્તસ્માત્તુ કાર્યં સલિલં નૃલોકે

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખંડે મા૦ સંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ જલાશયનિર્માણો નામ ષણ્ણવત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.297
હંસ ઉવાચ ॥
વૃક્ષસંરોપણાન્મર્ત્યો મહત્ફલમુપાશ્નુતે ॥
ગુલ્મવલ્લીલતાનાં ચ રોપણાત્પુરુષો દ્વિજાઃ

પ્રત્યેકં ફલમાપ્નોતિ ગોદાને યત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥
અગ્નિષ્ટોમમવાપ્નોતિ પુષ્પવૃક્ષસ્ય રોપણાત્

પૌણ્ડરીકમવાપ્નોતિ ફલવૃક્ષસ્ય રોપણાત્ ॥
આરામમપિ યઃ કુર્યાત્પરેષાં નામકારણાત્

તથા હરિતકાર્થં ચ સોઽગ્નિષ્ટોમફલં લભેત્ ॥
પુષ્પારામં નરઃ કૃત્વા દેવતાર્થં મનોહરમ્

દેવોદ્યાનેષુ સર્વેષુ નન્દનાદિષુ મોદતે ॥
યથાકામં વિહારી સ્યાન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ફલારામં તતઃ કૃત્વા વિન્દત્યભ્યધિકં ફલમ્ ॥
કૃત્વા દ્રુમશતારામં સોશ્વમેધફલં લભેત્

ફલં દશશતારામે લક્ષારામે ચ કલ્પયેત્ ॥
ચમ્પકં મલ્લિકાં જાતીં શ્રેષ્ઠાઃ પુષ્પાકરા મતાઃ

અન્યોઽધિકમવાપ્નોતિ દત્ત્વૈતાન્નાત્ર સંક્ષયઃ ॥
ગુલ્મેષુ કથિતૌ શ્રેષ્ઠૌ તથોભૌ ભવ્યદાડિમૌ

પથિ શ્રેષ્ઠતમૌ વિપ્રા વટાશ્વત્થૌ પ્રકીર્તિતૌ ॥
નારઙ્ગદાનાદ્ભવતિ નરો રૂપસમન્વિતઃ

બીજપૂરકદાનેન સૌભાગ્યં મહદાપ્નુયાત્ ॥
દત્ત્વા પાલેવતામ્રૌ તુ તૃપ્તિમાપ્નોત્યનુત્તમામ્

આમ્રાક્ષોટપ્રદાનેન સર્વકામાનવાપ્નુયાત્ ॥
લક્ષારામં તુ યઃ કુર્યાદામ્રાણામિહ માનવઃ

દેવોદ્યાનેષુ રમ્યેષુ ક્રીડત્યમરસન્નિભઃ ॥
અપ્સરોભિઃ પરિવૃતો ન ચ તસ્માન્નિવર્તતે

એકોઽપિ રોપિતો વૃક્ષઃ પુત્રકાર્યકરો ભવેત્ ॥
દેવાન્પ્રસૂનૈઃ પ્રીણાતિ છાયયા ચાતિથીંસ્તથા

ફલૈર્મનુષ્યાન્પ્રીણાતિ નારક્યં નાસ્તિ પાદપે ॥
અપિ પુષ્પફલૈર્હીને દ્રુમે પાન્થસ્ય વિશ્રમઃ

છાયાયાં સ્તોકકાલેન બહુપુણ્યં પ્રયચ્છતિ ॥
દેવે વર્ષતિ યદ્વૃક્ષાત્પત્રેભ્યઃ સ્રવતે જલમ્

તેન તૃપ્તિમવાપ્નોતિ પરલોકગતો ધ્રુવમ્ ॥
તેન નાકમવાપ્નોતિ વૃક્ષરોપયિતા નરઃ

સેચનાદપિ વૃક્ષસ્ય રોપિતસ્ય પરેણ તુ ॥
મહત્ફલમવાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

વૃક્ષાયુર્વેદવિધિના વ્યાધિતન્તુ યથાક્રમમ્ ॥
નીરુજં માનવઃ કૃત્વા સ્વર્ગલોકમવાપ્નુયાત્

શીતવાતાતપક્લેશં તથા ચ્છેદનભેદને ॥
સહન્તે પરમં વૃક્ષાસ્તદ્ધિ તેષાં મહત્તપઃ

પત્રપુષ્પફલૈર્નિત્યં છાયયા ચૈવ શાખિનઃ ॥
પરેષામુપયુજ્યન્તે તદ્ધિ તેષાં મહત્તપઃ

તેષાં સદા દયા કાર્યા ભક્તિઃ કાર્યા તથૈવ ચ ॥
યસ્તેષાં ભક્તિમાન્નિત્યં તસ્ય સા વનદેવતા

તોષમાયાતિ પરમં તથા કામાન્પ્રયચ્છતિ ॥
વાનસ્પત્યં તથા લોકં દેહભેદે સમશ્નુતે

વાનસ્પત્યે શુભે લોકે સર્વેષામેવ શાખિનામ્ ॥
શરીરવત્પ્રતિષ્ઠન્તિ દેવતા નાત્ર સંશયઃ

યાઃ પ્રોક્તાસ્ત્વભિમાનિન્યઃ પરાં શોભામથાસ્થિતાઃ ॥
યામ્યલોકે તથા લોકં વાનસ્પત્યં પ્રકીર્તિતમ્

યમલોકમુપાસન્તે સર્વાસ્તા દ્રુમદેવતાઃ ॥
દ્રુમરોપયિતારં ચ પરલોકમુપાગતમ્

દિવ્યેન ગીતનૃત્યેન રમયન્ત ઉપાસતે ॥
રોપિતસ્ય દ્રુમસ્યેહ યથા ભવતિ દેવતા

યામ્યે તુ ફલદા લોકે તથા લોકે તુ વારુણે ॥
દેવતા સ્યાન્મહાભાગાઃ કૃતે પુણ્યે જલાશયે

કૃતે શાસ્ત્રે તથા સમ્યગ્બ્રહ્મલોકે તથા દ્વિજાઃ ॥
ક્ષિપ્રમેવ મહાભાગા જાયન્તે શાસ્ત્રદેવતાઃ

શાસ્ત્રં જલાશયં વૃક્ષં સુરવેશ્મ તથૈવ ચ ॥।
મૃતસ્યાપિ મનુષ્યસ્ય શરીરમિહ કીર્તિતમ્

કીર્ત્યતે યેન ચાન્યેન માનવઃ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ ॥
તત્તત્કાર્યં મનુષ્યેણ સ્વર્ગમક્ષય્યમિચ્છતા

પુત્રાઃ પ્રદિષ્ટાઃ પુરુષસ્ય વૃક્ષાઃ સ્વયંકૃતાસ્તેષુ નરેણ ભાવ્યમ્ ॥
સ્નેહેન નિત્યં પુરુષં મૃતન્તે કામૈસ્તુ દિવ્યૈઃ પરિતર્પયન્તિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે મા૦સં૦ મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ વૃક્ષારોપણફલનિરૂપણો નામ સપ્તનવત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.298
હંસ ઉવાચ ॥
જલેન નાશમાયાતિ યત્ર સમ્યદ્વિજોત્તમાઃ ॥
જલૌઘવારણાર્થાય તત્ર સેતું કરોતિ યઃ

ભૂમિદાને તુ યે લોકાઃ સ તાન્પ્રાપ્નોતિ શાશ્વતાન્ ॥
માર્ગસેતું સુખં કૃત્વા વહ્નિષ્ટોમફલં લભેત્

જલપ્રતરણે સેતું યઃ કરોતિ નરોત્તમઃ ॥
સ તીર્ણઃ સુખદુઃખેભ્યઃ સ્વર્ગ લોકં પ્રપદ્યતે

પ્રપાં પથિ તથા કૃત્વા નાકલોકે મહીયતે ॥
પ્રપાસ્થાનં શુભં કૃત્વા સ્થાનમાપ્નોતિ શાશ્વતમ્

તસ્ય સ્થાનાત્તથા ત્યાગાત્ફલવૃદ્ધિઃ પ્રકીર્તિતા ॥
તસ્યોપલેપનં કૃત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

દત્ત્વા રજ્જુમપાં સ્થાને ગોદો ભવતિ માનવઃ ॥
વારિધાનીં તથા દત્ત્વા તદેવ ફલમાપ્નુયાત્

કુમ્ભપ્રદાનાદ્ભવતિ સદા પૂર્ણમનોરથઃ ॥
પ્રપાયાશ્ચ તથા કૃત્વા પુરુષં પરિચારકમ્

સર્વકામસમૃદ્ધસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલમશ્નુતે ॥
વર્ધમાનાનિ યો દદ્યાત્પ્રપાયાં દ્વિજસત્તમાઃ

ત્રિવિધાં વૃદ્ધિમાપ્નોતિ તેજસા યશસા શ્રિયા ॥
લવણસ્ય પ્રદાનેન રસાનાપ્નોતિ શાશ્વતાન્

તત્ર હરિતદાનેન ગવાં લોકમવાપ્નુયાત્ ॥
ફલપ્રદાનેન તથા વહ્નિષ્ટોમફલં લભેત્

સક્તૂનાં ચ પ્રદાનેન ગોસવસ્ય ફલં નરઃ ॥
ગોરસાનાં પ્રદાનેન ગવાં લોકમવાપ્નુયાત્

શય્યાશ્ચ વિવિધાઃ કૃત્વા પ્રપાયામાસનાનિ ચ ॥
સ્વર્ગલોકમવાપ્નોતિ માનુષ્યે સ્થાનમેવ ચ

કૃત્વા નિવાતં શરણં પ્રપાસ્થાને મનોહરમ્ ॥
સ્વારક્ષં લોકમાપ્નોતિ વસૂનાં નાત્ર સંશયઃ

તત્ર વહ્નિં તથા કૃત્વા શીતત્રાણાય માનવાઃ ॥
કાયાગ્નિદીપ્તિં પ્રાકાશ્યં સૌભાગ્યં ચ તથાપ્નુયાત્

ઇન્ધનાનાં પ્રદાનેન રિપુભિર્નાભિભૂયતે ॥
તત્રાપિ યોગ્યભાણ્ડાનાં દાનાત્સ્વર્ગમવાપ્નુયાત

ચન્દ્રલોકમવાપ્નોતિ સ્થાપનાત્તુહિનસ્ય તુ ॥
શર્કરાલોષ્ટપાષાણકણ્ટકાઁશ્ચ તથા નરઃ ॥

માર્ગાદપાસ્ય યત્નેન ગોદાનફલમાપ્નુયાત્ ॥
શ્રાન્તસંવાહનં કૃત્વા તદેવ ફલમશ્નુતે

વીજયિત્વા પરિશ્રાન્તં તાલવૃન્તેન માનવઃ ॥
સ્કન્ધેન શ્રાન્તમૃઢ્વાપિ વાજપેયફલં લભેત્

વાહનેનાથ યાનેન સ્વેન શ્રાન્તં તથા નયન્ ॥
સાધ્યાનાં લોકમાસાદ્ય દેવભોગાનુપાશ્નુતે

શ્રાન્તસ્ય ભોજનં દત્ત્વા કામાનાપ્નોતિ શાશ્વતાન્ ॥
શ્રાન્તસ્તુ તર્પિતસ્તોયૈસ્તૃપ્તિમાપ્નોતિ માનવઃ ॥

ઉપાનહાભ્યાં છત્રેણ શ્રાન્તં સંયોજ્ય માનવઃ ॥
સ્વાભ્યાં વિષમદેશેષુ ક્ષણાદ્બહુફલં લભેત્

ભારશ્રાન્તાત્તથા ભારં ગૃહીત્વા વહતે ચ યઃ ॥
કર્મણા તેન વિપ્રેન્દ્રાઃ સ્વર્ગલોકમુપાશ્નુતે

મૂલ્યેન વાહયિત્વાપિ પરભારં વિચક્ષણઃ ॥
તસ્ય મૂલ્યસ્ય દાનેન ફલં દશગુણં લભેત્

રક્ષણં પથિ યઃ કુર્યાત્પાન્થાનાં માનવોત્તમઃ ॥
પ્રાપ્તાદ્વૃત્તિમયાદ્ ઘોરાદ્રુદ્રલોકે મહીયતે

નદીતીરેષુ સન્તાર્ય પાન્થાન્પથિ તથા નરઃ ॥
શીઘ્રં તરતિ દુર્ગાણિ ક્ષુરધારાઁશ્ચ પર્વતાન્

સદા શૌચં તથા નાવં યઃ કરોતિ નદીતટે ॥
અશ્વમેધફલં તેન નરઃ પ્રાપ્નોતિ કર્મણા

સભાસ્થાનાનિ રમ્યાણિ યઃ કરોતિ વિચક્ષણઃ ॥
ઉદ્યાનાનિ વિચિત્રાણિ શક્રલોકે મહીયતે

પ્રેક્ષણીય પ્રદાનેન સ્મૃતિં મેધાં ચ વિન્દતિ॥
પાન્થાનાં હિ દયા કાર્યા કર્મણા યેન કેનચિત્

કૃપાસ્થાનં પરં પાન્થઃ સ્વગૃહાદ્યો વિનિસ્સૃતઃ॥
લિઙ્ગી ચાપ્યથવા વર્ણી પાન્થં પ્રતિ વિચક્ષણૈઃ॥
અપેક્ષા નૈવ કર્તવ્યા પાન્થાઃ પૂજ્યાસ્તુ સર્વશઃ

પાન્થસ્ય પૂજાં પુરુષસ્તુ કૃત્વા સ્થાનં સમાસાદ્ય પુરંદરસ્ય॥
પ્રાપ્નોતિ પુણ્યાન્દિવિ દેવભોગાન્પાન્થાસ્તતઃ પૂજ્યતમા નૃલોકે

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ મા૦ સં૦ મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ પ્રપાપ્રશંસા નામાષ્ટનવત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.299
॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
ચતુર્ધા સર્વપુણ્યાનાં ફલમુક્તં મનીષિભિઃ ॥
કૃતાનિ વિધિહીનાનિ વઞ્ચનાર્થં પરસ્ય વા

ક્રોધલોભાભિભૂતેન તામસાનિ વિનિર્દિશેત્ ॥
કૃતાનિ પરમાનેન રાજસાનિ ભવન્તિ તુ

સાત્ત્વિકાનિ ભવન્તીહ શ્રદ્ધયા પરયા દ્વિજાઃ ॥
ગુણાન્તરાણિ વિજ્ઞાય વિધિકામં કૃતાનિ તુ

તામસાનાં ફલં ભુંક્તે તિર્યક્ત્વે માનવઃ સદા ॥
વર્ણસંકરભાવેન વાર્ધક્યે યદિ વા પુનઃ

બાલ્યે વા દાસભાવે વા નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
અતોઽન્યથા તુ માનુષ્યે રાજસાનાં ફલં લભેત્

સાત્ત્વિકાનાં ફલં ભુંક્તે દેવત્વે નાત્ર સંશયઃ ॥
ગુણોત્તરકૃતાનાઞ્ચ ફલમોક્ષ ઉદાહૃતઃ

કર્મણાં ધનસાધ્યાનાં ધનઞ્ચ ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ॥
કૃષ્ણશ્ચ શબલશ્ચૈવ શુક્લશ્ચ દ્વિજસત્તમાઃ

ત્રિવિધસ્ય ફલં તસ્ય ત્રિવિધં પરિકીર્તિતમ્ ॥
કૃષ્ણેન યત્કૃતં કિઞ્ચિત્તિર્યક્ત્વે તદ્ધિ ભુજ્યતે

વર્ણાનાં હિ ધનં શુક્લમર્જિતં યત્સ્વકર્મણા ॥
શબલન્તુ સમુદ્દિષ્ટં તથાનન્તરકર્મણા

વર્ણોત્તમસ્ય હીનસ્ય કર્મણા કૃષ્ણમુચ્યતે ॥
તથાપિ શુક્લં વક્ષ્યામિ વર્ણાનાન્તુ દ્વિજોત્તમાઃ ॥3.299.૧ ૦ ॥
પ્રતિગ્રહેણ યલ્લબ્ધં યાજ્યતઃ શિષ્યતસ્તથા ॥
ગુણાન્વિતેભ્યો વિપ્રસ્ય શુક્લં તત્ત્રિવિધં ધનમ્

યુદ્ધોપલબ્ધં કારઞ્ચ દણ્ડાચ્ચ વ્યવહારતઃ ॥
ક્ષત્ત્રિયસ્ય ધનં શુક્લં ત્રિવિધં પરિકીર્તિતમ્

કૃષિવાણિજ્યગોરક્ષાઃ કૃત્વા શુક્લં તથા વિશઃ ॥
દ્વિજશુશ્રૂષયા લબ્ધં શુદ્ધં શૂદ્રસ્ય કીર્તિતમ્

ન કથઞ્ચન કુર્વીત બ્રાહ્મણઃ કર્મ વાર્ષલમ્ ॥
વૃષલઃ કર્મ વા બ્રાહ્મં પતનીયેતરેતરમ્

(ઉત્કૃષ્ટં ચાપકૃષ્ટં ચ તયોઃ કર્મ ન વિદ્યતે ॥
મધ્યમે કર્મણી હિત્વા સર્વસાધારણે હિતે

સર્વેષામેવ વર્ણાનાં વક્ષ્યામિ વિવિધં ધનમ્॥)
પાર્શ્વિક દ્યૂતચૌર્યાત્તુ પ્રતિરૂપકસાહસૈઃ

વ્યાજેનોપાર્જિતં યત્તત્સર્વેષાં કૃષ્ણમુચ્યતે ॥
શિલ્પાનુવૃત્ત્યા યત્પ્રાપ્તં કુસીદેન તથા ધનમ્

કૃતોપકારાદાપ્તં ચ શબલં સમુદાહૃતમ્ ॥
ક્રમાગતં પ્રીતિદાયં પ્રાપ્તં ચ સહ ભાર્યયા

અવિશેષેણ સર્વેષાં ધનં શુક્લમુદાહૃતમ્ ॥
શુક્લેન વિત્તેન કૃતં પુણ્યં બહુફલં ભવેત્

ન્યાયાગતેનાથ ધનેન વિદ્વાન્પુણ્યાનિ કૃત્વા દિવિ દેવભોગાન્ ॥
ચિરં સમશ્નાતિ મહાનુભાવો ન્યાયેન તસ્માદ્ધનમજર્નીયમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ મા૦ સં૦ મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ ધનવિચારો નામ નવનવત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.300
હંસ ઉવાચ ॥
દાનં દેવાઃ પ્રશંસન્તિ મનુષ્યાશ્ચ તથા દ્વિજઃ ॥
દાનેન કામાનાપ્નોતિ યાન્કાઁશ્ચિન્મનસેચ્છતિ

અદત્તદાનાત્કૃપણા દૃષ્ટ્વેહ પરતન્ત્રકાન્ ॥
પારત્રિકં ધનં કુર્યાદ્દાનં વિપ્રેષુ માનવઃ

અમનુષ્યે સમં દાનં ગોષુ જ્ઞેયં મહાફલમ્ ॥
દ્વિગુણં ચ તદેવોક્તં તથા વૈ વર્ણસઙ્કરે ॥

શૂદ્રે ચતુર્ગુણં પ્રોક્તં વિશિ ચાષ્ટગુણં ભવેત્ ॥
ક્ષત્ત્રિયે ષોડશગુણં બ્રહ્મબન્ધૌ તદેવ તુ

દ્વાત્રિંશતા સ્મૃતં દાનં વેદાધ્યયનતત્પરે ॥
શતધા તદ્વિશિષ્ટં તુ પ્રાધીતે લક્ષસમ્મિતમ્

અનન્તં ચ તદેવોક્તં બ્રાહ્મણે વેદપારગે ॥
આત્મનસ્તુ ભવેત્પાત્રં નાન્યસ્ય તુ પુરોહિતઃ

પુરોહિતે તુ સ્વં દત્તં દાનમક્ષયમુચ્યતે ॥
યાજકે ઋત્વિજે ચૈવ ગુરાવપિ ચ માનવઃ

વર્ણાપેક્ષા ન કર્તવ્યા માતરં પિતરં પ્રતિ ॥
માતૃષ્વસાં સ્વસાં ચૈવ તથૈવ ચ પિતૃષ્વસામ્

માતામહીં ભાગિનેયીં ભાગિનેયં તથૈવ ચ ॥
દૌહિત્રં વિટ્પતિં ચૈવ તેષુ દત્તમથાક્ષયમ્

શ્રીભ્રષ્ટે યત્તથા દત્તં તદપ્યક્ષયમુચ્યતે ॥
સ્થાનભ્રષ્ટસ્ય યઃ કુર્યાદ્ભૂયસ્ત્વારોપણં નરઃ

નાકલોકમવાપ્નોતિ ચિરન્તેનેહ કર્મણા ॥
ભૂપાલં યશ્ચ્યુતં રાજ્યાત્સ્વરાજ્યે સ્થાપયેત્પુનઃ

સ યાતિ શક્રસાલોક્યં યાવચ્છક્રાશ્ચતુર્દશ ॥
તતો માનુષ્યમાસાદ્ય રાજા ભવતિ ધાર્મિકઃ

તસ્માદ્દાનં શ્રીવિહીનં દાતવ્યં ભૂતિમિચ્છતા ॥
શ્રીવિહીનેષુ યદ્દત્તં તદનન્તં પ્રકીર્તિતમ્

કાલે પાત્રે તથા દેશે ધનં ન્યાયાગતં તથા ॥
યદ્દત્તં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાસ્તદનન્તં પ્રકીર્તિતમ્

દ્વાદશીષુ તુ યદ્દત્તં શુક્લાસુ તુ વિશેષતઃ ॥
શ્રવણેન તુ યુક્તાસુ તત્રાપિ દ્વિજસત્તમાઃ

વિશેષાદ્બુધયુક્તાસુ પક્ષાન્તેષુ ચ યત્તથા ॥
તૃતીયાસુ તુ શુક્લાસુ સર્વાસુ ચ વિશેષતઃ

વૈશાખશુક્લપક્ષે તુ વિશેષેણ ચ માનદાઃ ॥
આષાઢે કાર્તિકે ચૈવ ફાલ્ગુને ચ વિશેષતઃ

તિસ્રસ્ત્વેતાઃ પૌર્ણમાસ્યો દાને વિપ્રા મહાફલાઃ ॥
વ્યતીપાતેષુ યદ્દત્તં જન્મર્ક્ષે તુ દ્વિજોત્તમાઃ

ગ્રહસંક્રમકાલે તુ ત્યાગે ચ મિથુનસ્ય તુ ॥
રત્રેર્મહાફલં દત્તન્તેભ્યોઽપિ સ્યાન્મહાફલમ્

યદા પ્રવિશતે ભાનુર્મકરં દ્વિજસત્તમાઃ ॥
આષાઢેઽશ્વયુજે પૌષે ચૈત્રે શુક્લે તથૈવ ચ

દ્વાદશીપ્રભૃતિ પ્રોક્તં પુણ્યં દિનચતુષ્ટયમ્ ॥
મિથુનં ચ તથા કન્યા ધન્વિનં મીનમેવ ચ

પ્રવિષ્ટે ભાસ્કરે પુણ્યં પ્રત્યેકં કથિતં દ્વિજાઃ ॥
ષડશીતિમુખં નામ દાને દિનચતુષ્ટયમ્

અચ્છિન્નનાડ્યાં યદ્દત્તં પુત્રે જાતે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સંસ્કારેષુ ચ પુત્રસ્ય તદક્ષય્યં પ્રકીર્તિતમ્

ચન્દ્રે વા યદિ વા સૂર્યે દૃષ્ટે રાહૌ મહાગ્રહે ॥
અક્ષયં કથિતં દત્તં તત્રાપ્યેકં વિશેષતઃ

પુષ્કરેષુ પ્રયાગે ચ પ્રભાસે નૈમિષે તથા ॥
ધર્મારણ્યે ગયાયાઞ્ચ તથૈવામરકણ્ટકે

ગઙ્ગાદ્વારે કુશાવર્તે બિલ્વકે નીલપર્વતે ॥
તથા કનખલે તીર્થે શાલિગ્રામે તથૈવ ચ

વારાણસ્યાં સરસ્વત્યાં ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમે ॥
સિન્ધુસાગરસન્ધૌ ચ ત્રિતકૂપે તથાનઘાઃ

પ્લક્ષપ્રસ્રવણે પુણ્યે ચમસોન્મજ્જને તથા ॥
મહાલયેઽથ કેદારે ભૃગુતુઙ્ગે તથૈવ ચ

માનસે ચ તથા પુણ્યે તથૈવોત્તરમાનસ ॥
એતેષ્વન્યેષુ ચ તથા દધિતીર્થેષુ યદ્ભવેત્

નિમ્નગાનાં ચ તીરેષુ જ્ઞેયં બહુફલં હિ તત્ ॥
દીનાન્ધકૃપણાનાથવાગ્વિહીનેષુ યત્તથા

વિકલેષુ તથાન્યેષુ જડવામનપઙ્ગુષુ ॥
રોગાર્ત્તેષુ ચ યદ્દત્તં તત્સ્યાદ્બહુફલં ધનમ્

યદ્દત્તં ધર્મસાહાય્યે ક્રિયમાણે તથા ક્રતૌ ॥
વિવાહકરણાર્થાય તદક્ષય્યં પ્રકીર્તિતમ્

યત્પ્રાપ્તેન તુ વિત્તેન નરઃ સ્યાદુત્સવે સુખે ॥
ઉત્સવાનાં સ ભાગી સ્યાદ્યત્ર તત્રાભિજાયતે

યદ્દત્તેન ચ વિત્તેન વ્યસનાદુત્તરેત્પુરઃ ॥
ન સ કિઞ્ચિદવાપ્નોતિ વ્યસનં મનુજોત્તમઃ

સ્ત્રિયં મેષમજં ચૈવ ગામશ્વં તુરગન્નરમ્ ॥
એકમેકં તુ દાતવ્યમેકસ્ય બહવોઽપિ વા ૩૫ ॥
એકં બહૂનાં તદ્દત્તં ધ્રુવં નરકમૃચ્છતિ ॥
આદાતુર્નરકાય સ્યાત્તદા દાતુર્દ્વિજોત્તમાઃ

વિક્રયં તુ સમાપન્ના યો દત્ત્વા જીવદક્ષિણામ્ ॥
એવં કાલે ચ પાત્રે ચ દેશે શુદ્ધાગમં ધનમ્

દત્ત્વા ધનમવાપ્નોતિ દેવબ્રાહ્મણક્ષત્ત્રિયાન્ ॥
ધનં બહિશ્ચરાઃ પ્રાણા ધને સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્

ધનાદન્નં તથાન્નેન સર્વો જીવતિ વૈ જનઃ ॥
યાવન્તિ લોકે પુણ્યાનિ તેભ્યો દાતા વિશિષ્યતે ॥
દાનેન તદવાપ્નોતિ યત્કિઞ્ચિન્મનસેપ્સિતમ્

દાનેન લોકે પ્રિયતામુપૈતિ દાનેન નાકં પુરુષઃ પ્રયાતિ ॥
માનુષ્યમાસાદ્ય ચ દાનશીલો ભોગાનવાપ્નોતિ મનોભિરામાન્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખંડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ દાનપ્રશંસા નામ ત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ