વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.271.275

3.271
હંસ ઉવાચ॥
આચારઃ સ્વર્ગજનન આચારઃ કીર્તિવર્ધનઃ ॥
આચારશ્ચ તથાયુષ્યો ધન્યો લોકસુખાવહઃ

સર્વલક્ષણહીનોઽપિ સ સદાચારવાન્નરઃ ॥
સર્વલક્ષણલક્ષણ્યૈર્વિજ્ઞેયઃ પુરુષો વરઃ

આચારસ્ત્રિવિધો લોકે સેવિતવ્યો વિચક્ષણૈઃ ॥
શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતશ્ચૈવ સદાચારસ્તથા પરઃ ॥
આચારપ્રભવં સૌખ્યં ધનં ચ દ્વિજસત્તમાઃ

આચારયુક્તસ્ત્રિદિવં પ્રયાતિ આચારવાનેવ ભવત્યરોગઃ ॥
આચારવાનેવ ચિરન્તુ જીવેદાચારવાનેવ ભુનક્તિ લક્ષ્મીમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેય વજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસ્વાચારવર્ણનો નામૈકસપ્તત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.272
હંસ ઉવાચ ॥
શૌચં દેવાઃ પ્રશંસન્તિ શૌચં બ્રહ્મર્ષયસ્તથા॥
શૌચયુક્તેન યદ્દત્તં તદશ્નન્તિ દિવૌકસઃ

સર્વેષામેવ ધર્માણાં શૌચં વા ફલભાગ્ભવેત્ ॥
શૌચવાનેવ પુરુષો યથેષ્ટાઙ્ગતિમાપ્નુયાત્

શરીરશૌચં જલમૃદ્ભિરુક્તમલોભશૌચન્તુ મનઃ પ્રમાર્ષ્ટિ ॥
મનો વિશુદ્ધં પુરુષસ્ય યસ્ય સ લોકમાપ્નોતિ પિતામહસ્ય

ઇતિ શ્રી વિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ શૌચવર્ણનો નામ દ્વિસપ્તત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.273
॥ હંસ ઉવાચ ॥
તીર્થાનુસરણં શૌચં તીર્થાનુસરણં તપઃ ॥
તીર્થામ્ભોભિર્નરાઃ પૂતા યાન્તિ નાકમસંશયમ્

તીર્થાનુસરણં પુણ્યં ચાધ્વના પ્રાપ્નુયાન્નરઃ ॥
અધ્વના ક્ષીણપાપસ્તુ ત્રિદિવં પ્રતિપદ્યતે

પાપ્મનાં પાપશમનં વિધત્તે તપસા વિના ॥
વિપાપ્મના તથા તુલ્યં વિધત્તે યત્પ્રકીર્તિતમ્

બહૂપકરણા યજ્ઞા નાનાસમ્ભારવિસ્તરાઃ ॥
ન તે શક્યા દરિદ્રેણ પ્રાપ્તું ધર્મભૃતાંવરાઃ

દરિદ્રૈરન્યથા પ્રાપ્તું શક્યં યજ્ઞફલં દ્વિજાઃ ॥
તીર્થાનુસરણં કૃત્વા તસ્માત્તીર્થપરો ભવેત્

યસ્ય હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ મનશ્ચૈવ સુસંયતમ્ ॥
વિદ્યા તપશ્ચ કીર્તિશ્ચ સ તીર્થફલમશ્નુતે

પાપાનાં પાપશમનં ધર્મવૃદ્ધિસ્તથા સતામ્ ॥
વિજ્ઞેયં સેવિતં તીર્થં તસ્માત્તીર્થપરો ભવેત્

યે સાગ્નયો ધનોપેતાસ્તીર્થાનુસરણે રતાઃ ॥
તેષાં યક્ષફલાવાપ્તિર્વિનાપિ ધનસંચયૈઃ

સર્વેષામેવ વર્ણાનાં સર્વાશ્રમનિવાસિનામ્ ॥
તીર્થં ફલપ્રદં જ્ઞેયં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

કાર્યાન્તરેણ યો ગત્વા સ્નાનં તીર્થે સમાચરેત્ ॥
તીર્થયાત્રાફલં તસ્ય નાસ્તિ સ્નાનફલં તતઃ

અધ્વનાં ક્લેશદુઃખેન તીર્થયાત્રાફલં ભવેત્ ॥
તીર્થાનુસરણં પદ્ભ્યાં તપઃ પરમિહોચ્યતે

તદેવ કૃત્વા યાનેન સ્નાનમાત્રફલં લભેત્ ॥
યસ્યાન્યે કુર્વતે શક્ત્યા તીર્થયાત્રાં તથા નરઃ

યાનાસનાભ્યાં ચ તથા ફલં તસ્ય ચતુર્ગુણમ્ ॥
તીર્થાનુસરણં કૃત્વા ક્ષેત્રભુગ્વિજિતેન્દ્રિયઃ

ફલં પ્રાપ્નોતિ વિપ્રેન્દ્રાસ્તીર્થાદ્દશગુણં ભવેત્ ॥
છત્રોપાનહહીનસ્તુ તથા શતગુણં લભેત્

છત્રોપાનહહીનસ્તુ ભૈક્ષ્યાશી વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥
મહાપાતકજૈર્ઘોરૈઃ ક્ષિપ્રં પાપૈર્વિમુચ્યતે

ન ભૈક્ષ્યં પરપાકં તુ ન ચ ભૈક્ષ્યં પ્રતિગ્રહઃ ॥
સોમપાનસમં ભૈક્ષ્યં તસ્માદ્ભૈક્ષ્યં સમાચરેત્

લોકેઽસ્મિન્દ્વિવિધસ્તીર્થઃ સ્વચ્છન્દો નિન્દિતસ્તથા ॥
પુષ્કરાદ્યાસ્તુ યે તીર્થા સ્વપ્રભાવમહત્તરાઃ

તેષાં તીર્થપ્રભાવેણ કૃતઃ પૂર્વૈઃ પ્રતિગ્રહઃ ॥
કણ્વાશ્રમાદ્યા યે તીર્થા કણ્વાદીનાં પ્રભાવતઃ

પુણ્યાસ્તે કથિતા લોકે પાપઘ્નાઃ પુણ્યવૃદ્ધિદાઃ ॥
દ્વિપ્રકારસ્ય તીર્થસ્ય સેવા જ્ઞેયા મહાફલા

યે તીર્થસેવાનિરતા દ્વિજેંદ્રાસ્તે પાપહીના દિવમાપ્નુવન્તિ ॥
તત્રોષ્ય કાલં સુચિરં સુખન્તે માનુષ્યલોકે સુખમાપ્નુવન્તિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ખ૦માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ તીર્થફલવર્ણનો નામ ત્રિસપ્તત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.274
હંસ ઉવાચ ॥
બહૂપકરણા યજ્ઞા નાનાસમ્ભારવિસ્તરાઃ ॥
ન તે શક્યા દરિદ્રેણ પ્રાપ્તું ધર્મભૃતાંવરાઃ

દરિદ્રૈરપ્યથાવાપ્તું શક્યં યજ્ઞફલં દ્વિજાઃ ॥
સદોપવાસનિરતૈસ્તસ્માદુપવસેન્નરઃ

યાવન્માસોપવાસન્તુ તાવત્તપ ઇહોચ્યતે ॥
અનાશકમત ઊર્ધ્વં દ્વિજાતીનાં પ્રકીર્તિતમ્

ષષ્ઠકાલાશનં શૂદ્રે તપઃ પરમિહોચ્યતે ॥
વર્ણસંકરજાતીનાં દિનમેકં પ્રકીર્તિતમ્

ષષ્ઠકાલાત્પરં શૂદ્રસ્તપઃ કુર્યાદ્યથા ક્વચિત્ ॥
રાષ્ટ્રે હાનિસ્તદા જ્ઞેયા રાજ્ઞશ્ચોપદ્રવો મહાન્

શૂદ્રસ્તુ ષષ્ઠકાલાશી યાવચ્છક્ત્યા તપશ્ચરેત્ ॥
માસોપવાસાદર્વાગ્વા તથા શક્ત્યા દ્વિજશ્ચરેત્

નાસ્તિ ગઙ્ગાસમં તીર્થં નાસ્તિ કૃષ્ણસમા ગતિઃ ॥
ગાયત્રીસદૃશં જપ્યં હોમં વ્યાહૃતિભિઃ સમમ્

અન્તર્જલે તથાવાપ્તિઃ પાપઘ્નમઘમર્ષણાત્ ॥
અહિંસાસદૃશં પુણ્યં દાનાત્સંસવનં પરમ્

એવમેવ દ્વિજા નાસ્તિ તપો નાનશનાત્પરમ્ ॥
ઉપવાસૈઃ પ્રતપ્તાનાં દીર્ઘં સુખમનન્તરમ્

ઉપવાસતપઃશીલા નાકલોકમુપાગતાઃ ॥
મોદન્તે ત્રિદશે સાર્ધં યથા દેવગણાસ્તથા

પાપાનાં પાપશમનં સતામીપ્સિતકામદમ્ ॥
ઉપવાસો વિનિર્દિષ્ટો વિશેષાદ્દેવતાશ્રયઃ

ઉપવાસપ્રસક્તાનાં પ્રસાદસુમુખાઃ સુરાઃ ॥
યથેચ્છમપિ જાયન્તે નાત્ર કાર્યા વિચારણા

વાસુદેવમથાશ્રિત્ય નરઃ સમ્યગુપોષિતઃ ॥
અનન્તફલમાપ્નોતિ ત્વનન્તઃ સંયતો હરિઃ

વાસુદેવમથાશ્રિત્ય બ્રાહ્મણૈર્યૈરુપોષિતમ્ ॥
તેદ્યાપિ ન નિવર્તન્તે સમુદ્રેભ્ય ઇવાપગાઃ

ઉપોષિતા યે વિધિવન્મનુપ્યાસ્તે નાકમાસાદ્ય સુરોષમાનાઃ ॥
દેવાઙ્ગનાભિઃ સહિતા મનુષ્યા ભવન્તિ લોકે ગતસર્વદુઃખાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસૂપવાસફ લવર્ણનો નામ ચતુઃસપ્તત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.275
હંસ ઉવાચ ॥
મનઃસમાધિસંયુક્તસ્તીર્થાનુસારણાત્ફલમ્ ॥
પ્રાપ્નોતિ સુમહદ્વિપ્રાસ્તથા સમ્યગુપોષિતઃ

સર્વ એવ મનુષ્યસ્ય સર્વકર્મસુ સાધકમ્ ॥
મનસા તુ વિશુદ્ધેન યદ્યદાચરતે નરઃ

ન તદ્બહુફલં તસ્ય પ્રેત્ય ચેહ ચ જાયતે॥
મનો હિ પરમં ભૂતં તચ્છૌચે પ્રયતેત્સદા

મનઃશૌચયુતો જન્તુર્નરકં ન પ્રપદ્યતે॥
નાકલોકમવાપ્નોતિ ત્વથ વા પરમં પદમ

ગુણૈસ્તુ સહ યો વાસો ગતદોષસ્ય માનદાઃ॥
ઉપવાસસ્સ વિજ્ઞેયો ન શરીરસ્ય શોષણમ્

નિર્મલે સુસુખે શુદ્ધે સત્યકૂલે મહાહ્રદે ॥
સ્નાતવ્યં માનસે તીર્થે તદ્ધિ તીર્થમનુત્તમમ્

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમં શ્લોકં પૌરાણમચ્યુતાઃ ॥
યમો વૈવસ્વતો દેવો યસ્તવૈષ હદિ સ્થિતઃ ॥
આત્મનશ્ચાવિવાદશ્ચેન્મા ગઙ્ગાં મા કુરૂન્ગમઃ

મનો લાઘવદં કર્મ સતતં તુ સમાચરેત્ ॥
સર્વાણિ તસ્ય પુણ્યાનિ ભવન્ત્યભ્યધિકાનિ તુ

મનઃશૌચસમાયુક્તો યાનિ મર્ત્યો નિષેવતે॥
મન એવ મનુષ્યસ્ય પૂર્વરૂપાણિ શંસતિ

મન એવ વિજાનાતિ કર્મણો ગુરુલાઘવમ્॥
સત્યં શૌચં દમઃ શૌચં શૌચં શારીરમેવ ચ

સર્વાણિ તસ્ય શૌચાનિ યસ્ય શુદ્ધં મનઃ સદા ॥
મનઃશુદ્ધિવિહીનસ્ય સર્વે શૌચા નિરર્થકાઃ

ન તુ સા કૃત્રિમા શક્યા કર્તું નાસ્તિક્યવર્જિતૈઃ ॥
યસ્ય દોષપરિત્યક્તં ગુણાધીનં સદા મનઃ

સ એવ યજતે યજ્ઞૈઃ સ એકસ્તપતે તપઃ ॥
સ એકઃ સર્વમાપ્નોતિ યત્કિઞ્ચિન્મનસેચ્છતિ॥
તસ્માદ્ધિ સર્વશૌચાનાં મનઃશૌચં પરં સ્મૃતમ્

આત્મા નદી પુણ્યતટા સુતીર્થા સત્યોદકા ધૃતિકૂલા દયોર્મિઃ॥
યસ્યાં સ્નાતઃ પૂયતે પુણ્યકર્મા તીર્થં હ્યાત્મા નિત્યસંભોગ એવ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ મા૦ સં૦ મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ મનઃશૌચનિરૂપણો નામ પઞ્ચસપ્તત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ