વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.241.245

3.241
॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
કામાનુસારી પુરુષઃ કામાદનુ વિનશ્યતિ ॥
યસ્તુ કેવલકામાત્મા સોઽચિરાદ્ભ્રશ્યતે શ્રિયઃ

કામાનુસારી ધર્માર્થૌ ન તિષ્ઠતિ ચિરં નરઃ ॥
તસ્માત્કામં ન સેવેત નરો ધર્માર્થવર્જિતમ્

ક્ષયો ધર્માર્થયોઃ કામે ધ્રુવં ભવતિ સેવિતે ॥
કામાન્ધેન વિજાનાતિ કર્તવ્યં કિઞ્ચિદેવ તુ

પરદારે ત્વગમ્યે વા પ્રપાતં નાવબુધ્યતે ॥
ધ્રુવં પ્રાણવિયોગેઽપિ ક્રીડામીત્યેવ મન્યતે

યસ્તુ કેવલકામાત્મા ધર્માર્થપરિવર્જિતમ્ ॥
કામમાસેવતે નિત્યં વિજ્ઞેયઃ પુરુષાધમઃ

ધર્મે ક્ષીણે તથૈવાર્થે કામમાસેવિતે દ્વિજઃ ॥
ધ્રુવં નરકપાતઃ સ્યાન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ધર્માર્થયુક્તં પુરુષસ્તુ કામં સંસેવમાનો હિ ન જાતુ કામૈઃ ॥
વિયોગમાપ્નોતિ તતસ્તુ વિદ્વાન્ધર્માર્થયુક્તે સતતં નિષેવેત્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ કામકૃત્યવર્ણનોનામૈકચત્વારિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.242
હંસ ઉવાચ ॥
નાત્યર્થહર્ષઃ કાર્યસ્તુ કદાચિદપિ પણ્ડિતૈઃ॥
અત્યર્થહૃષ્ટઃ પુરુષઃ કાર્યં વેત્તિ ન કિઞ્ચન

સમ્પદઞ્ચઞ્ચલાં પ્રાપ્ય હર્ષં પ્રાજ્ઞો વિવર્જયેત્ ॥
દૃષ્ટા હિ બહવો નષ્ટા લોકે સમ્પત્પ્રલમ્બિતાઃ ॥

સમ્પત્તૌ વા વિપત્તૌ વા સ્વભાવં ન ત્યજેદ્બુધઃ ॥
ચઞ્ચલાઃ સમ્પદઃ સર્વાઃ સ્વભાવાદેવ વૈ દ્વિજાઃ

કસ્તાસાં વિશ્વસેત્પ્રાજ્ઞો વેશ્યાસ્સ્ત્રીણાં યથા તથા ॥
સંસર્ગાન્મોહમાપ્નોતિ તાસાં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ

સર્વે ક્ષયાન્તા નિચયાઃ પતનાન્તાઃ સમુચ્છ્રયાઃ ॥
સંયોગા વિપ્રયોગાન્તા મરણાન્તં હિ જીવિતમ્

ન પ્રજ્ઞા ધનલાભાય ન જાડ્યમસમૃદ્ધયે ॥
લોકપર્યાયવૃત્તાન્તં પ્રાજ્ઞો જાનાતિ નેતરઃ

પ્રાજ્ઞસ્તુ સમ્યક્ચપલાં વિદિત્વા તાં પ્રાપ્ય હર્ષં પરિવર્જયેત ॥
સમ્પદ્વિનાશે ન ચ દુઃખમીયાદ્યદ્ભાવિ તદ્ભાવિ ન તસ્ય નાશઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ખ૦માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે હંસગીતાસુ પ્રહર્ષદોષવર્ણનો નામ દ્વિચત્વારિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.243
હંસ ઉવાચ॥
માનં વિવર્જિતં સદ્ભિર્વર્જનીયં સદા બુધૈઃ॥
માનેન નષ્ટા બહવો રાજાનઃ સપરિચ્છદાઃ॥।
બ્રાહ્મણ્યાચ્ચ પરિભ્રષ્ટા બ્રાહ્મણા બહવો દ્વિજાઃ॥
સર્વદોષાસ્પદં માનં લોકદ્વયવિવાતકમ્

યુક્તાયુક્તં ન જાનાતિ માનેન પુરુષાધમઃ ॥
માનગ્રસ્તો નરો લોકે ગુરૂનપ્યવમન્યતે ॥

કરોત્યકાર્યં પુરુષો માનેન ચ તથા ધ્રુવમ્ ॥
માનગ્રાહગૃહીતસ્ય નાસ્તિ મોક્ષઃ કથઞ્ચન

કામઃ ક્રોધશ્ચ લોભશ્ચ સર્વજન્તુ વિનાશકાઃ ॥
માનગ્રસ્તં તુ પુરુષમાવિશન્તિ દ્વિજોત્તમાઃ

માનાભિભૂતશ્ચ તથા નરકં પ્રતિપદ્યતે ॥
અપ્રતિષ્ઠન્નરશ્રેષ્ઠાસ્તસ્માત્તં પરિવર્જયેત્

શત્રુર્ન માનેન સમોઽસ્તિ પુંસો માનેન નાશં વ્રજતીહ જન્તુઃ ॥
માનો હિ તસ્માત્પરિવર્જનીયો બુધૈસ્તુ નિત્યં નરકસ્ય માર્ગઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ માનદોષવર્ણનો નામ ત્રિચત્વારિંશદુત્તરદ્વિશત તમોઽધ્યાયઃ

3.244
હંસ ઉવાચ ॥
મદો વિવર્જિતઃ સદ્ભિર્વર્જનીયઃ પ્રયત્નતઃ ॥
મદે તુ બહવો દોષા લોકદ્વયવિવાતકાઃ

મત્તઃ કાર્યં ન જાનાતિ ગુરૂનપ્યવમન્યતે ॥
મત્તસ્ય નરકદ્વારં નિત્યં વિપ્રાસ્ત્વપાવૃતમ્

મત્તો ભયં ન જાનાતિ મરણેઽપ્યતિકુત્સિતે ॥
મત્તો મોહસમાપન્નો ન વિજાનાતિ કિઞ્ચન

મદાનામપિ સર્વેષાં જ્ઞેયઃ પાનમદોઽધમઃ ॥
તેનાભિભૂતઃ પુરુષો ન મૃતાદતિરિચ્યતે

અજ્ઞાનતુલ્યં ન હિ દોષમસ્તિ હેતુશ્ચ તસ્યેહ પરો મદઃ સ્યાત્ ॥
તસ્માત્પ્રયત્નેન મદસ્ય હેતુર્નરેણ પાનં પરિવર્જનીયમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ મદદોષવર્ણનો નામ ચતુશ્ચત્વારિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.245
॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
લુબ્ધો દોષાન્ન જાનાતિ લુબ્ધઃ પાપં ન બુધ્યતે ॥
નરો લોભસમાવિષ્ટો વશમેતિ તથાપદામ્

જીર્યન્તિ જીર્યતઃ કેશા નખા જીર્યન્તિ જીર્યતઃ ॥
જીર્યન્તિ જીર્યતો દન્તાસ્તૃષ્ણા ત્વેકા ન જીર્યતે

તૃષ્ણાખુનિરગાધેયમપૂર્વા દ્વિજપુઙ્ગવાઃ॥
પૂર્યમાણાપિ સતતં ખન્યતેઽભ્યધિકં તયા

ન તાં પૂરયિતું શક્તઃ કદાચિદપિ કશ્ચન ॥
ન તાં પૂરયિતું શક્તાઃ સર્વે સન્તોષમાશ્રિતાઃ

યત્પૃથિવ્યાં વ્રીહિયવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ ॥
નાલમેકસ્ય પર્યાપ્તમિતિ મત્વા શમં વ્રજેત

યા દુસ્ત્યજા દુર્મતિભિર્યા ન જીર્યતિ જીર્યતઃ ॥
યોઽસૌ પ્રાણાન્તિકો રોગસ્તાં તૃષ્ણાં ત્યજતઃ સુખમ્

લુબ્ધસ્ય બન્ધુર્ન સુતો ગુરુર્વા લુબ્ધસ્ય લોકા ન ચ લોકયાત્રા ॥
લુબ્ધસ્ય દોષાઃ સકલાઃ પ્રદિષ્ટા લોકદ્વયે દુઃખકરાઃ સુરૌઘાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ લોભદોષવર્ણનો નામ પઞ્ચચત્વારિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ