વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.56.60

2.56
॥ શ્રીપરશુરામ ઉવાચ ॥
ભગવઞ્ચ્છ્રોતુમિચ્છામિ પુરુષાણાં ચિકિત્સિતમ્ ॥
તન્મમાચક્ષ્વ દેવેશ તત્ર મે સંશયો મહાન્

પુષ્કર ઉવાચ ॥
રક્ષન્બલં મહાભાગ લઙ્ઘયેજ્જ્વરિતં નરમ્ ॥
સવિશ્વં લાજમણ્ડં તુ લંઘિતં તત્તુ ભોજયેત્ ॥

મુસ્તપર્પટકોશીરચન્દનોદ્દીપ્યનાગરૈઃ ॥
ઘૃતં શીતં પયશ્ચાત્ર દાતવ્યં તૃટ્પ્રશાન્તયે

ષડહે ચ વ્યતિક્રાન્તે તિક્તકં પાયયેદ્રસમ્ ॥
સ્નેહયેત્પાકદોષં ચ તતસ્તં ચ વિરેચયેત્

જીર્ણષષ્ટિકનીવારરક્તશાલિપ્રમોદકાઃ ॥
તદ્વિધાશ્ચતુરઃ શ્રેષ્ઠાઃ યવાનાં વિકૃતિસ્તથા

મુદ્ગા મસૂરાશ્ચણકાઃ કુલત્થાઃ સમકુણ્ઠકાઃ ॥
આઢકી ચ ફલં મૂલે યૂષાર્થં જ્વરિણાં હિતમ્

કૃષ્ણશુક્લકવન્તીર્કતિત્તિરૈણકપિઞ્જલાઃ ॥
લાવાદ્યા જાઙ્ગલશ્રેષ્ઠાઃ જ્વરિણાં તદ્વિધાશ્ચ યે

પટોલં સફલં નિમ્બં કર્કોટકકટિલ્લકમ્ ॥
શાકં પર્પટકં ચાદ્યાદમ્લાર્થે દાડિમં હિતમ્ ॥

અયોગે વમનં શસ્તમૂર્દ્ધગે ચ વિરેચનમ્ ॥
રક્તપિત્તે તથા પાને ષડઙ્ગં શુણ્ઠિવર્જિતમ્

લાજા સિઞ્ચતિ કામં તુ યવગોધૂમશાલયઃ ॥
મસૂરમુદ્ગચણકાઃ ખણ્ડિતાઃ સમકુષ્ઠિકાઃ

હૃદ્યા ગોધૂમિકા ભક્ષ્યા ઘૃતક્ષીરોપસાધિતાઃ ॥
સક્ષૌદ્રશર્કરોપેતાસ્તથા વૃષરસો હિતઃ

અતીસારે પુરાણાનાં શાલીનાં ભક્ષણં હિતમ્ ॥
અનભિષ્યદિ વા ચાન્યદ્રૌદ્રવત્સકસંયુતમ્

મારુતાનાં જયે યત્નઃ કાર્યો ગુલ્મેષુ સર્વથા ॥
વાટ્યક્ષીરેણ ચાશ્નીયાદ્વસ્તુકં ઘૃતસાધિતમ્

કુક્કુટા બર્હિણઃ શ્રેષ્ઠાસ્તિક્તા ગોધૂમશાલયઃ ॥
હિતા જઠરિણાં ભોજ્યે યવગોધૂમશાલયઃ

મુદ્ગાઃ કુલત્થાઃ કૌલાનિ જાઙ્ગલા મૃગપક્ષિણઃ ॥
પટોલનિમ્બધાન્યાસ્તુ શુષ્કમૂલકસૈન્ધવૈઃ

માતુલુઙ્ગરસા જાતિહિઙ્ગુવૃક્ષામ્લવેતસૈઃ ॥
આહારં જઠરે યુક્ત્યા યથાદોષં પ્રકલ્પયેત્

કુષ્ઠિનાં ચ તથા શસ્તં પાનાર્થે ખદિરોદકમ્॥
મસૂરમુદ્ગૌ યૂષાર્થે ભોજ્યે જીર્ણાશ્ચ શાલયઃ

નિમ્બપર્પટકૌ શાકૌ છાગલાનાં તથા રસઃ ॥
વિડઙ્ગં મરિચં શુણ્ઠી કુષ્ઠં રોધ્રં સસર્જિકમ્

મનઃશિલૈઃ કૃતો લેપઃ કુષ્ઠહા મૂત્રપેષિતઃ ॥
અપૂપસક્તુકુલ્માષવાજ્યાદ્યા મેહિનાં હિતાઃ

યવાન્નવિકૃતિર્મુદ્ગાઃ કુલત્થાજીર્ણશાલયઃ ॥
તિક્તરૂક્ષાણિ શાકાનિ તિક્તાનિ હરિતાનિ ચ

તિલાનિ તિલશિગ્રુર્વા બિભીતેઙ્ગુદજાનિ તુ ॥
અનભિષ્યન્દિ યચ્ચાન્યદ્ભોજને તત્પ્રશસ્યતે

।
મુદ્ગાઃ સયવગોધૂમા ધાન્યં વર્ષસ્થિતં ચ યત્ ॥
જાઙ્ગાલસ્વરસઃ પ્રોક્તો ભોજને રાજયક્ષ્મિણામ્

કુલત્થમુદ્ગકાલાબુશુષ્કમૂલકજાઙ્ગલૈઃ. ॥
યૂષૈર્વા વાષ્કિરૈઃ સ્નિગ્ધૈર્દધિદાડિમસાધિતૈઃ

માતુલુઙ્ગરસક્ષૌદ્રદ્રાક્ષાવ્યોષાદિસંસ્કૃતૈઃ ॥
યવગોધૂમશાલ્યન્નૈર્ભોજયેચ્છાવસં પરમ્

।
દશમૂલફલારાસ્નાકુલત્થૈરુપસાધિતૈઃ ॥
પયોવ્યૂષરસક્વાથઃ શ્વાસહિક્કાનિવારણઃ

શુષ્કમૂલકકૌલત્થમૌદ્ગજાંગલજૈ રસૈઃ ॥
યવગોધૂમશાલ્યન્નં જીર્ણાશોંઽશં સમાચરેત્

જીર્ણ પક્વરસં શીધુમાર્દ્વીકાઁસ્ત્વથ વા પિબેત્ ॥
શોથવાન્સગુડાં પથ્યાં ખાદેદ્વા ગુડલાવનમ્ ॥

ચિત્રં વિચિત્રકં ચોભૌ ગ્રહણીરોગનાશનૌ ॥
પુરાણયવગોધૂમશાલયો જાઙ્ગલં રસમ્

મુદ્ગામલકખર્જૂરમૃદ્વીકાબદરાણિ ચ ॥
મધુસર્પિઃપયસ્તક્રં નિમ્બપર્પટકૌ વૃષમ્

તક્રવૃદ્ધ્યાનુશસ્યન્તે સતતં વાતરોગિણામ્ ॥
હૃદ્રોગિણે પ્રદાતવ્યં પ્રયત્નેન વિરેચનમ્

પિપ્પલીનાં પ્રયોગશ્ચ પ્રમૃતે ધર્મિણસ્તથા ॥
ચકાર નાડી શીધૂનિ યુક્તા ચ શિશિરામ્ભસા

યુક્તસૌવર્ચલાજાક્ષિમથ શસ્તં મદાત્યયે ॥
સક્ષૌદ્રપયસા લાક્ષાં પિબેત ક્ષતવાન્નરઃ

ક્ષયં માંસરસાહારો વહ્નિસંરક્ષણાજ્જયેત્ ॥
શાલયો ભોજને શક્તા નીવારકલમાદયઃ

યવાન્નવિકૃતિર્માંસં શાકં સૌવર્ચલં સુધીઃ ॥
પથ્યં તથૈવ તાસાં ચ મણ્ડં તક્રં ચ વારુણી

મુસ્તાભ્યાસસ્તથા લેપઃ ચિત્રકેણ હરિદ્રયા ॥
યવાન્નવિકૃતિઃ શાલિર્વાસ્તુકી ચ સુવર્ચલમ્

ત્રપુસી ચારુગોધૂમાઃ ક્ષીરેક્ષુઘૃતસંયુતાઃ ॥
મૂત્રકૃચ્છે ચ શસ્તાઃ સ્યુઃ પાને મણ્ડસુરાદયઃ .

લાજા સક્તુ તથા ક્ષૌદ્રં શાલ્યં માંસપરૂષકમ્ ॥
વૃન્તાકાલાબુશિખિનશ્છર્દિઘ્નાઃ પાનકાનિ ચ ॥

શાલ્યન્નં તોયપયસી કેવલોષ્ણશ્રિતેઽપિ વા ॥
તૃષ્ણાઘ્ના મુસ્તગુડયોર્ગુલિકા વા મુખે ધૃતા

યવાન્નવિકૃતિર્યૂષં શુષ્કમૂલકજં તથા ॥
શાકં પટોલવેત્રાશ્રમૂરુસ્તમ્ભવિનાશનમ્

મુક્તાઢકમસૂરાણામતીરૈર્જાઙ્ગલૈસ્તથા ॥
સસૈન્ધવઘૃતદ્રાક્ષાશુણ્ઠ્યામલકોલજૈઃ

યૂષૈઃ પુરાણગોધૂમયવશાલ્યન્નમભ્યસેત્ ॥
વિસર્પં સસિતાક્ષૌદ્રમૃદ્વીકાદાડિમોદરઃ

રક્તષષ્ટિકગોધૂમયવમુદ્ગાદિવલ્લઘુ ॥
કાચમાચી ચ વેત્રાગ્રં વાસ્તુકં ચ સુવર્ચલા

વાતશોષિતનાશાય તોયં શસ્તં સિતા મધુ ॥
નાસારોગે ચ સહિતં ઘૃતદૂર્વાપ્રસાધિતમ્

ભૃઙ્ગરાજરસે સિદ્ધે તૈલં ધાત્રીરસોઽપિ વા ॥
ન સ્યાત્સર્વામયેષ્વિષ્ટં મૂર્ધજત્રૂદ્ભવેષ્વથ

શીતતોયાન્વપતનં તિલાનાં રામ ભક્ષણમ્ ॥
દ્વિજદાર્ઢ્યકરં પ્રોક્તં તથા પુષ્ટિકરં શુભમ્

ગણ્ડૂષસ્તિલતૈલેન દ્વિજદાર્ઢ્યકરઃ પરઃ ॥
વિડઙ્ગચૂર્ણં ગોમૂત્રં સર્વત્ર કૃમિનાશનમ્

ધાત્રીફલાન્યથાજ્યં ચ શિરોલેપનમુત્તમમ્॥
શિરોરોગવિનાશાય સ્નિગ્ધશીતં ચ ભોજનમ્

તૈલં વા વસ્તિ મૂત્રં વા કર્ણપૂરણમુત્તમમ્ ॥
કર્ણશૂલવિનાશાય શુદ્ધં તૈલં નિષેચયેત્

ગિરિભૃચ્ચન્દનં માલ્યં માલતીકાલિકાસ્તથા ॥
સંયોજ્ય યાકૃતાવર્તિઃ ક્ષતચક્રહરીતુસા

વ્યોષં ત્રિફલયાયુક્તં સુરૂકં ચ રસાઞ્જનમ્ ॥
સર્વાક્ષિરોગશમનં તથા ચૈવ રસાઞ્જનમ્

આજ્યભૃષ્ટં શિલાપિષ્ટરોથકાઞ્જિકસૈન્ધવૈઃ ॥
આશ્ચ્યોતનવિનાશાય સર્વરોગામયેષુ ચ

ગિરિભૃચ્ચન્દનૈર્લેપો બહિર્લેપસ્ય શસ્યતે ॥
નેત્રામયવિઘાતાર્થં ત્રિફલાં શીલયેત્સદા

રાત્રૌ તુ મધુસર્પિભ્યાં દીર્ઘમાયુર્જિજીવિષુઃ ॥
શતાવરે રસે સિદ્ધૌ વૃષ્યૌ ક્ષીરઘૃતૌ સ્મૃતૌ

કલવિઙ્કાનિ માષાશ્ચ વૃષૌ ક્ષીરં ઘૃતં તથા ॥
આયુષ્યા ત્રિફલા ચૈવ પૂર્વવન્મધુકાન્વિતા

મધુકાયોરજોપેતા વલીપલિતનાશિની ॥
વચસિદ્ધં ઘૃતં રામ તદા ભૂતવિનાશનમ્

કણ્ઠે બુદ્ધિપ્રદં ચૈવ તથા સર્વાર્થસાધકમ્ ॥
વલ્ગકલ્કકષાયેણ સિદ્ધમભ્યઞ્જનં હિતમ્

રાસ્ના સહચરૈર્વાપિ તૈલં વાતવિકારિણામ્ ॥
અનભિષ્યન્દિ યચ્ચાન્યત્તદ્વ્રણેષુ પ્રશસ્યતે

પક્વસ્ય ચ તથા ભેદં નિમ્બશીલં ચ રોપણે ॥
તથા તસ્યોપચારશ્ચ બલિકર્માર્થિશેષતઃ

સૂતિકા ચ તથા રક્ષા વ્રણિનાં તુ સદા હિતા ॥
જઙ્ગમે વિષદંશે તુ દાતવ્યં સ્થાવરં વિષમ્ ॥

સ્થાવરે સર્પદષ્ટસ્ય હિતં માંસસ્ય ભક્ષણમ્ ॥
ભક્ષણં નિમ્બપત્રાણાં સર્પદષ્ટસ્ય ભેષજમ્

વન્ધ્યાકાર્કોટજં મૂલં છાગમૂત્રાભિભાવિતમ્ ॥
નસ્યં કાઞ્ચિકસંપિષ્ટં વિષવેગવિનાશનમ્

બન્ધનાદ્દૂષણં છેદદાહસ્રાવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
પૂર્વદષ્ટસ્ય પાને ચ હૃદયાવરણ ઘૃતમ્ ॥

તાલનિમ્બદલં કેશા જીર્ણચૈલં યવા ઘૃતમ્ ॥
ધૂપો વૃશ્ચિકવિદ્ધસ્ય શિખિપત્રં ઘૃતેન વા

અર્કક્ષીરેણ સંપિષ્ટં લેપબીજં પલાશજમ્॥
વૃશ્ચિકાર્ત્તસ્ય કૃષ્ણા વા શિરીષફલસંયુતા

તિલકાસ્ફોટયોર્દૂનં ગિરિકર્ણ્યાસ્તિલસ્ય ચ ॥
શર્કરામધુસર્પીંષિ પાનમાખુવિષાપહમ્ ॥

આર્કક્ષીરં તિલાસ્તૈલં પલલં ચ ગુરુ સમમ્ ॥
પાનાજ્જયતિ દુર્વારમવિષં શીઘ્રમેવ ચ

પીત્વા મૂલં ત્રિવૃત્તુલ્યં તણ્ડુલીયસ્ય સર્પિષા॥
સર્પકીટવિષાણ્યાશુ જયત્યતિબલાન્યપિ

ચન્દનં પદ્મકં કુષ્ઠં નતામ્બૂશીરપાટલાઃ ॥
નિર્ગુણ્ડીશાખિશૈલૂષલૂતાવિષહરોઽગદઃ

શિરોવિરેચનં શસ્તં ગુડનાગરકં દ્વિજ ॥
નસ્યકર્મણિ વસ્તૌ ચ તથા ભૃઙ્ગે ચ ભાર્ગવ

તૈલમેવ પરં વિદ્યાત્સ્નેહપાને તથા ઘૃતમ્ ॥
સ્વેદનીયઃ પરો વહ્નિઃ સિતામ્ભઃસ્તમ્ભનં પરમ્

ત્રિવૃદ્ધિ રેચને શ્રેષ્ઠા વમને મદનં તથા ॥
વસ્તિર્વિરેકો વમનં તૈલં સર્પિસ્તથા મધુ

રક્તપિત્તે બલા રાસ્ના ક્રમેણ પરમૌષધમ્ ॥
શારીરમાનસાગ્રં તુ સહજા વ્યાધયો મતાઃ

શારીરજ્વરકુષ્ઠાદ્યાઃ ક્રોધાદ્યા માનસા મતાઃ ॥
આગન્તવોઽભિઘાતોત્થાઃ સહજાઃ ક્ષુત્તૃષાદયઃ

શારીરાગન્તુનાશાય સતતં સૂર્યવાસરે ॥
ગુડાજ્યલવણોપેતં સહિરણ્યં દ્વિજાતયે

દદ્યાચ્ચ ધૂપં ધર્મજ્ઞ પ્રીણયેચ્ચ દિવાકરમ્ ॥
આરોગ્યમેતેનાપ્નોતિ કામાઁશ્ચ મનસેપ્સિતાન્

સતતં દિવસે ચાન્દ્રે સ્નાનમભ્યઙ્ગપૂર્વકન્ ॥
યઃ પ્રયચ્છતિ વિપ્રાય સોઽપિ રોગૈર્વિમુચ્યતે ॥

શનૈશ્ચરદિને દત્ત્વા તૈલં વિપ્રેષુ શક્તિતઃ॥
નિત્યમેવ મહાભાગ રોગનાશનમાપ્નુયાત્

આશ્વિનં સકલં માસં પ્રત્યહં ગોરસૈર્દ્વિજાન્ ॥
ભોજયિત્વા મહાભાગ રોગનાશનમાપ્નુયાત્

સ્નાપયિત્વા તથા લિઙ્ગં દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ ॥
ઘૃતેન પયસા ચૈવ સર્વરોગૈર્વિમુચ્યતે

ગાયત્ર્યાવાહયેદ્વિદ્વાન્દૂર્વાં ત્રિમધુનાપ્લુતામ્ ॥
પૂતશ્ચ બ્રાહ્મણાશીર્ભિઃ સર્વરોગૈર્વિમુચ્યતે

યસ્મિન્ભે વ્યાધિમાપ્નોતિ કૃત્વા તસ્ય બલિક્રિયામ્ ॥
ભપૂજાવિધિના રામ તસ્માદ્રોગાદ્વિમુચ્યતે

કર્તવ્યમથવા સ્નાનં તથારોગ્યવિવર્ધનમ્ ॥
આરોગ્યદાં દ્વિતીયાં વા પ્રતિપદ્વા ભૃગૂત્તમ

કર્તવ્યં વૈષ્ણવં વાપિ વ્રતમારોગ્યકારકમ્ ॥
માનસાનાં નિજાનાં ચ તથા ચૈવાવિપત્તયે

શરણં દેવદેવેશં વ્રજેત મધુસૂદનમ્ ॥
સર્વગં તં જગન્નાથમજેયં પુરુષોત્તમમ્

સ્તુવન્નામસહસ્રેણ વ્યાધીન્સર્વાન્વ્યપોહતિ ॥
દોષધાતુમલાધારં શરીરં પ્રાણિનાં દ્વિજ

વાતપિત્તકફા દોષા ધાતવશ્ચ તથા શૃણુ ॥
ભુક્તં પક્વાશયાદન્નં દ્વિધા યાતિ ભૃગૂત્તમ

અંશેનૈકેન કિટ્ટત્વં રસતાં ચાપરેણ ચ ॥
કિટ્ટભાગો મલસ્તત્ર વિણ્મૂત્રસ્વેદદૂષકઃ

નાસામલં દેહમલં તથા કર્ણમલં ચ યત્ ॥
રસભાગે રસં તત્ર સમ્યક્શોણિતતાં વ્રજેત્

માંસં રક્તન્તતો મેદો મેદસોસ્થ્નાં ચ સમ્ભવઃ ॥
અસ્થ્નો મજ્જા તતઃ શુક્રં શુક્રાદ્રામ તતો રસઃ

સર્વેષામેવ ધાતૂનાં સારમોજઃ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
દેશં સાત્મ્યં ચ યાં શક્તિં કાલં પ્રકૃતિમેવ ચ

જ્ઞાત્વા ચિકિત્સિતં કુર્યાદ્ભેષજસ્ય તથા બલમ્ ॥
તિથિં રિક્તાં દિનેશં ચ તથૈવ ચ કુજાર્કજૌ॥

દારુણોગ્રાણિ ચર્ક્ષાણિ વર્જયેદ્ભેષજે સદા ॥
હરિગોદ્વિજચન્દ્રાર્કસુરાગ્નીન્પ્રતિપૂજ્ય ચ

શ્રુત્વા મન્ત્રમિમં વિદ્વાન્ભેષજારમ્ભમાચરેત્ ॥
બ્રહ્મત્ર્યક્ષાશ્વિરુદ્રેન્દ્રભૂચન્દ્રાર્કનલાનિલાઃ

ઋષય ઓષધિગ્રામા ભૂતસર્ગાશ્ચ પાન્તુ તે॥
રસાયનમિવર્ષીણાં દેવાનામમૃતં યથા

સ્વધેવોત્તમનાગાનાં ભૈષજ્યમિદમશ્નુતે ॥
વાતશ્લેષ્માત્મકો દેશો બહુવૃક્ષો બહૂદકઃ

અનૂપ ઇતિ વિખ્યાતો જાઙ્ગલસ્તદ્વિવર્જિતઃ ॥
કિંઞ્ચિદ્વૃક્ષાધિકો દેશસ્તથા સાધારણઃ સ્મૃતઃ

જાઙ્ગલઃ પિત્તબહુલો મધ્યઃ સાધારણો મતઃ॥
રૂક્ષશીતશ્ચલો વાતઃ પિત્તમુષ્ણકટુદ્રવમ્

સ્થિરામ્લસ્નિગ્ધમધુરં બલાસં ચ પ્રચક્ષતે ॥
વૃદ્ધિઃ સમાનૈઃ સર્વેષાં વિપરીતૈર્વિપર્યયઃ

સમાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ શ્લેષ્મલા વાયુનાશનાઃ ॥
કટુતિક્તકષાયાશ્ચ વાતલાઃ શ્લેષ્મનાશનાઃ

કટ્વમ્લલવણા જ્ઞેયાસ્તથા પિત્તવિવર્ધનાઃ ॥
તિક્તાઃ સ્વાદુકષાયાશ્ચ તથા પિત્તવિનાશનાઃ

સ્વભાવતસ્તથા કર્મ તે ચ કુર્વન્તિ ભાર્ગવ ॥
શિશિરે ચ વસન્તે ચ નિદાઘે ચ તથા ક્રમાત્

ચયપ્રકોપપ્રશમાસ્તથા પિત્તસ્ય કીર્તિતાઃ ॥
નિદાઘે વારિદા રાત્રે તથા શરદિ ભાર્ગવ

ચયપ્રકોપપ્રશમાસ્તથા વાતસ્ય કીર્તિતાઃ ॥
ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ શ્લેષ્મણશ્ચ પ્રકીર્તિતાઃ

સંવત્સરો દ્વાદશાઙ્ગો માસભેદેન કીર્તિતઃ ॥
દ્વિધા તુ મતભેદેન ભૂય એવ પ્રકીર્તિતઃ

આદાનશ્ચ વિસર્ગશ્ચ તત્રાપિ પરિકીર્તિતૌ ॥
વર્ષાદયો વિસર્ગાશ્ચ હેમન્તાદ્યાઃ સ્મૃતાસ્ત્રયઃ

મેઘકાલે ચ શરદિ હેમન્તે ચ યથાક્રમાત્ ॥
ચયપ્રકોપપ્રશમસ્તથા પિત્તસ્ય કીર્તિતઃ

શિશિરાદ્યાસ્તથાદાનં ગ્રીષ્માન્તા ઋતવસ્ત્રયઃ ॥
સૌમ્યો વિસર્ગસ્ત્વાદાનં ચાગ્નેયં પરિકીર્તિતમ્

વર્ષાદીન્સ્ત્રીનૃતૂન્રામ ચતુઃપર્યાયગોરસાન્ ॥
વિવર્ધયેત્તથા તિક્તકષાયકટુકાન્ક્રમાત્

યથા રજન્યો વર્ધન્તે બલમેવં વિવર્ધતે ॥
ક્રમશોઽથ મનુષ્યાણાં હીયમાનાસુ હીયતે

રાત્રિભુક્તં દિનાન્તે તુ દિવસસ્ય તથૈવ ચ ॥
આદિમધ્યાવસાનેષુ કફપિત્તસમીરણાઃ

પ્રકોપં યાન્તિ કોપાદૌ કાલે યેષાં ચયઃ સ્મૃતઃ ॥
પ્રકોપાન્તરજે કાલે શમસ્તેષાં પ્રકીર્તિતઃ

અતિભોજનતો રામ તથા ચાભોજનેન ચ ॥
સર્વેઽપિ રોગા જાયન્તે વેગોદીરણધારણૈઃ

અન્નેન કુક્ષેર્દ્વાવંશૌ પાનેનૈકં પ્રપૂરયેત્ ॥
આશ્રયં પવનાદીનાં તથૈકમવશેષયેત

વ્યાધેર્નિદાનસ્ય તથા વિપરીતમથૌષધમ્ ॥
કર્તવ્યમેતદેવાત્ર મયા સાર્ધં પ્રકીર્તિતમ્

નાભેરૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ ગુદશ્રોણ્યોસ્તથૈવ ચ ॥
બલાસપિત્તવાતાનાં દેહે સ્થાનં પ્રકીર્તિતમ્

તથાપિ સર્વગા એતે દેહે વાયુર્વિશેષતઃ ॥
દેહસ્ય મધ્યે હૃદયં સ્થાનં તુ મનસઃ સ્મૃતમ્

કૃશોલ્પકેશશ્ચપલો બહુવાગ્વિષમાનલઃ ॥
વ્યોમગશ્ચ તથા સ્વપ્ને વાતપ્રકૃતિરુચ્યતે

અકાલપલિતઃ ક્રોધી પ્રસ્વેદી મધુરપ્રિયઃ ॥
સ્વપ્ને ચ દીપ્તિમત્પ્રેક્ષી પિત્તપ્રકૃતિરુચ્યતે

દૃઢાઙ્ગઃ સ્થિરચિત્તશ્ચ સુપ્રજઃ સ્થિરમૂર્ધજઃ ॥
શુક્લામ્બુદર્શૌ સ્વપ્ને ચ કફપ્રકૃતિકો નરઃ

તામસા રાજસાશ્ચૈવ સાત્ત્વિકાશ્ચ તથા સ્મૃતાઃ ॥
માનુષા ભૃગુશાર્દૂલ વાતપિત્તકફાધિકાઃ

રૂક્ષશીતવ્યવાયાધ્વગુરુ કર્મ પ્રવર્તતે ॥
કદન્નભોજનાદ્વાયુર્દેહે શોકાચ્ચ કુપ્યતિ

વિદાહિનાં તથોષ્ણાનામુચ્ચૈરધ્વનિષેવિણામ્ ॥
પિત્તં પ્રકોપમાયાતિ ભયેન ચ તથા દ્વિજ

અત્યંબુપાનવિષમભોજિનાં ભુવિ શાયિનામ્ ॥
શ્લેષ્મા પ્રકોપમાયાતિ તથા યે ચાલ્પભોજનાઃ

વાતપિત્તકફોત્થાનિ સર્વરોગાણિ દેહિનામ્ ॥
લક્ષયેલ્લક્ષણં વિદ્વાઞ્શમયેત્તદનન્તરમ્

અસ્થિભઙ્ગઃ કષાયિત્વમાસ્યે શુષ્કાસ્યતા તથા ॥
જૃંભણં લોમહર્ષશ્ચ વાતિકવ્યાધિલક્ષણમ્

નખનેત્રશિરાણાં ચ પીતતા કટુતા મુખે ॥।
તૃષ્ણા દાહોઽમ્લતા ચૈવ પિત્તવ્યાધિનિદર્શનમ્ ।

આલસ્યં ચ પ્રસેકશ્ચ ગુરુતા મધુરાસ્યતા ॥
ઉષ્ણાભિલાષિતા ચેતિ શ્લૈષ્મિકં વ્યાધિ લક્ષણમ્

સ્નિગ્ધોષ્ણમન્નં સસુખા ચ શય્યા મનોઽનુકૂલાઃ સુહૃદઃ કથાશ્ચ ॥
અભ્યઞ્જનં ચાપ્યતિતૈલપાનં વાતપ્રકોપપ્રશમાય દૃષ્ટમ્ ॥।

સરાંસિ વાપ્યઃ સરિતઃ સુશીતાશ્ચન્દ્રાંશવશ્ચન્દનપઙ્કલેપાઃ ॥
સંસેવિતેનાશુ શમં પ્રયાતિ વિલાસમગ્ર્યં મનસઃ પ્રહર્ષાત્

સર્વામયાર્તિપ્રશમાર્થમેકાં ત્વમોષધીં રામ નિબોધ ગુહ્યામ્॥
ભક્તિઃ પ્રભોર્દેવવરસ્ય વિષ્ણોર્યા સર્વકામૈઃ પુરુષં યુનક્તિ

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધમોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ પુરુષચિકિત્સાનામ ષટ્પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

2.57
॥ રામ ઉવાચ ॥ ॥
આરોગ્યકરણં નામ દ્વિતીયા પ્રતિપત્તથા ॥
આરોગ્યદં વ્રતં ચૈવ વૈષ્ણવં કથયસ્વ મે

॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥ ॥
ધનિષ્ઠાસુ મહાભાગ યજમાનપુરોહિતૌ ॥।
ઉપોષ્ય વારુણં સ્નાનં યજમાનસ્ય કારયેત્

કૃત્વા કુમ્ભશતં સાગ્રં શંખમુક્તાફલોદકૈઃ ॥
ભદ્રાસનોપવિષ્ટસ્તૈઃ સ્નાતશ્ચૈવાહતામ્બરઃ

।
કેશવં વારુણં ચન્દ્રં નક્ષત્રં વારુણં તથા ॥
પૂજયેત્પ્રયતો રામ ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ

ધૂપદીપનમસ્કારૈસ્તથા ચૈવાન્નસમ્પદા ॥
દેવતાનાં યથોક્તાનાં કુર્વીત હવનં તથા

સર્વૌષધૈસ્તથાજ્યેન યથાશક્તિ વિધાનતઃ ॥
ગુરવે વાસસી દેયે રસકુમ્ભં ચ કાઞ્ચનમ્

બ્રાહ્મણાનાં પ્રદાતવ્યા વિત્તશક્ત્યા ચ દક્ષિણા ॥
શમીશાલ્મલિજૈઃ પત્રૈવંશાગ્રેણ તથૈવ ચ

ત્રિવૃતસ્તુ બલિઃ કાર્યઃ સર્વરોગવિનાશનઃ ॥
શાકાનિ હરિતં માલ્યં સર્વસસ્યાનિ વાસસી ॥
વરુણાયાશુ નિક્ષિપ્ય ગન્ધૈર્ધૂપૈર્નિવેદયેત્

અલઙ્ઘ્યમાનસ્ય હિ વારુણં તં સ્નાનેન દાનેન કૃતેન સમ્યક્ ॥
રોગાઃ સમસ્તાઃ પ્રશમં પ્રયાન્તિ બદ્ધસ્તથા મોક્ષમવાપ્નુયાચ્ચ

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને શતભિષાસ્નાનવર્ણનં નામ સપ્તપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

2.58
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥ ॥
પૌષશુક્લદ્વિતીયાયાં ગવાં શૃઙ્ગોદકેન તુ ॥
સ્નાત્વા શુક્લામ્બરો ભૂત્વા સૂર્યેસ્તં સમુપાગતે

બાલેન્દોઃ પૂજનં કૃત્વા ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ ॥
ધૂપદીપનમસ્કારૈસ્તથા ચૈવાન્નસમ્પદા

દધ્ના ચ પરમાન્નેન ગુડેન લવણેન ચ ॥
પૂજનૈર્બ્રાહ્મણાનાં ચ પૂજયિત્વા નિશાકરમ્

યાવદસ્તં ન યાતીન્દુસ્તાવદેવ સમાચરેત્ ॥
આહારં ગોરસપ્રાયમધઃશાયી નિશં નયેત્

તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે સૌમ્યમાસે દ્વિજોત્તમ ॥
બાલેન્દોઃ પૂજનં કૃત્વા બ્રાહ્મણાનાં ચ પૂજનમ્

વાસસી રસકુમ્ભં ચ કાઞ્ચનં ચ દ્વિજાતયે ॥
દત્ત્વા ચ પૂજયિત્વા ચ વ્રતપારઙ્ગતો ભવેત્

વ્રતેનાનેન ધર્મજ્ઞ રોગમેવં વ્યપોહતિ ॥
સર્વસૌખ્યં તથા દ્રવ્યં પુષ્ટિં ચ મનુજોત્તમ

કામં સમાપ્નોત્યથવૈકમિષ્ટં યેન વ્રતેનાથ સમસ્તધર્મમ્ ॥
અભ્યાસતસ્તસ્ય સમસ્તકામાન્નરઃ સમાપ્નોતિ કિમત્ર ચિત્રમ્

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને આરોયદ્વિતીયાનામાષ્ટપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

2.59
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥ ॥
સંવત્સરાવસાને તુ પઞ્ચદશ્યામુપોષિતઃ ॥
પૂજયેદ્ભાસ્કરં દેવં વર્ણકૈઃ કમલે કૃતે

શુક્લેન ગન્ધમાલ્યેન ચન્દનેન સિતેન ચ ॥
તથા કૂર્મેણ ધૂપેન ઘૃતદીપેન ભાર્ગવ

અપૂપૈઃ સૈકતૈર્દધ્ના પરમાન્નેન ભૂરિણા ॥
ઓદનેન ચ શુક્લેન સિતાલવણસર્પિષા

ક્ષીરેણ ચ ફલૈઃ શુક્લૈર્વહ્નિબ્રાહ્મણતર્પણૈઃ ॥
પૂજયિત્વા જગદ્ધામ દિનભાગે ચતુર્થકે

આહારં પ્રથમં કુર્યાત્સઘૃતં મનુજોત્તમઃ ॥
રસં ચ મનુજશ્રેષ્ઠ ઘૃતહીનં વિવર્જયેત્

ભુક્ત્વા ચ સકૃદેવાન્નં નાહારં સમુપાચરેત્ ॥
પાનીયપાનં કુર્વીત બ્રાહ્મણાનુમતે પુનઃ

સંવત્સરમિદં કૃત્વા તતઃ કૃત્વા ત્રયોદશમ્ ॥
પૂજનં દેવદેવસ્ય તસ્મિન્નહનિ ભાર્ગવ

સમાપયેદ્વ્રતં પુણ્યં રામ કુમ્ભં દ્વિજાતયે ॥
સહિરણ્યં સવસ્ત્રં ચ તથા દદ્યાદ્દ્વિજોત્તમ

વ્રતેનાનેન ધર્મજ્ઞ રોગમેવ વ્યપોહતિ ॥
આરોગ્યમાપ્નોતિ ગતિં તથાગ્ર્યાં યશસ્તથાગ્ર્યં વિપુલાંશ્ચ ભોગાન્ ॥
વ્રતેન સમ્યક્પુરુષો ધનાર્થી સમ્પૂજયેદ્યશ્ચ જગત્પ્રધાનમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને અરોગ્યપ્રતિપન્નામૈકોનષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

2.60
પુષ્કર ઉવાચ ॥
શુક્લપક્ષાવસાને તુ યદ્રામ દિનપઞ્ચકમ્ ॥
તત્ર સમ્પૂજયેદ્વિષ્ણું વિધિના યેન તં શૃણુ

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિસર્પિસ્તથૈવ ચ ।
એકૈકેન ચરેત્સ્નાનમેકાદશ્યાદિષુ ક્રમાત

કૌપતાડાગનાદેયૈઃ પદ્મિનીસારસૈર્જલૈઃ ॥
કર્તવ્યં ક્રમશઃ સ્નાનં સ્નાતઃ સમ્પૂજયેદ્ધરિમ્

તૈલમિક્ષુરસં ક્ષૌદ્રં ક્ષીરં સર્પિશ્ચ ભાર્ગવ ॥
સ્નપયેદ્દેવદેવસ્ય કર્તવ્યં સ્યાદ્દિનક્રમાત્

કાલાગુરુમુશીરં ચ તથા જાતીફલં દ્વિજ ॥
કર્પૂરં ચન્દનં ચૈવ કલ્પયેદનુલેપને

કુસુમેષ્વમ્બુજાતેષુ ગન્ધવત્સુ સિતેષુ ચ ॥
એકૈકં કલ્પયેજ્જાતિં શ્રદ્ધયા દિવસક્રમાત્

કૃષ્ણા ગૌરી તથા તામ્રા કપિલા ચ સિતા તથા॥ ॥
યા ધેનુસ્તદ્ઘૃતં દેયં દીપાર્થં દિવસક્રમાત્ ॥ ૭
માષમુદ્ગકલાપાનાં ચણકસ્ય તિલસ્ય ચ ॥
ભક્ષ્યાણિ વિનિવેદ્યાનિ તથૈવ દિવસક્રમાત્

ફાણિતં ચ ગુડં ચૈવ તથા મત્સ્યણ્ડિકા શુભા ॥
ખણ્ડં ચ શર્કરાં ચૈવ ક્રમશો વિનિવેદયેત્

ક્ષીરવૃક્ષસ્ય સમિધસ્તથા દૂર્વાસ્તિલાનપિ ॥।
સિદ્ધાર્થકાન્યથાજ્યં ચ ભાવયેદ્દિવસક્રમાત્

અનિરુદ્ધાય દેવાય પ્રદ્યુમ્નાય તથૈવ ચ ॥
સંકર્ષણાય દેવાય વાસુદેવાય ચાપ્યથ

નામ્ના તુ જુહુયાદ્વહ્નિં પ્રણવેનાન્તિમેઽહનિ ॥
અયઃ સીસં તથા તામ્રં રજતં કનકં તથા

દક્ષિણાર્થં પ્રદાતવ્યં દ્વિજેભ્યો દિવસક્રમાત્ ॥
નક્તં ચ ગોરસપ્રાયં ભોક્તવ્યં તૈલવર્જિતમ્

ભૂશોધનં ચ કર્તવ્યં દેવસ્ય પુરતસ્તથા ॥
ગીતવાદ્યસ્તવૈશ્ચૈવ પૂજયેદ્દિનપઞ્ચકમ્

એવં સંવત્સરં કૃત્વા સર્વાન્રોગાન્વ્યપોહતિ ॥
ગ્રહણે ચ વ્રતસ્યાસ્ય ન કાલનિયમઃ સ્મૃતઃ

નિત્યાભ્યાસેન ચૈવાસ્ય વિષ્ણુલોકે મહીયતે॥
વ્રતં શ્રેષ્ઠમિદં પ્રોક્તં મયા તે ભૃગુનન્દન

ધન્યં યશસ્યં રિપુનાશકારિ સૌભાગ્યદં પાપહરં પવિત્રમ્ ॥
આયુષ્યમગ્ર્યં સુગતિપ્રદં ચ વ્રતોત્તમં વિઘ્નવિનાશનં ચ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને આરોગ્યવ્રતન્નામ ષષ્ટિતમોધ્યાયઃ