વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.51.55

2.51
પુષ્કર ઉવાચ ॥
દુર્ગમાયુધસંઘાતં કુઞ્જરાસ્તુરગાસ્તથા ॥
પુરુષૈશ્ચ વિના રામ સર્વમેતદપાર્થકમ્

તસ્માત્પ્રયત્નં કુર્વીત પુરુષાણાં સમર્જને ॥
તેષાં ચૈવાન્તરજ્ઞાને મૂલમેતદ્યતઃ શ્રિયઃ

સુસહાયાર્થસમ્પન્ન બલં યસ્ય મહીપતેઃ ॥
સંગ્રામે તુમુલે રામ નૂનં તસ્ય જયો ભવેત્

સકૃદ્યેન કૃતં પાપં તસ્ય રાજા ન વિશ્વસેત્ ॥
પાપં તુ સુકરં તસ્ય સુકૃતશ્ચાસ્ય દુષ્કરમ્

યથા હિ મલિનૈર્વસ્ત્રૈર્યત્ર તત્રોપવિશ્યતે ॥
તથા ચલિતવૃત્તસ્તુ વૃત્તશેષં ન રક્ષતિ

રાજા ન વેશયેત્કાર્યે જનો યો નાસ્તિકો ભવેત્ ॥
આસ્તિકા અપિ તત્સઙ્ગાત્પ્રાપ્નુયુઃ સંશયં દ્વિજ

અનાહાર્યપ્રભસ્યાપિ ત્રૈલોક્યોદ્ભાસિતાત્મનઃ ॥
કૃષ્ણતા રાહુસંસર્ગાત્કિન્ન સૂર્યસ્ય વા ભવેત્

અકાર્યમિત્યકાર્યાણિ કુર્યાત્કાર્યવશેન યઃ ॥
વિચિકિત્સુર્ધ્રુવં રામ પશ્ચાદપિ નિવર્તતે

કાર્યં બુદ્ધ્વા ત્વકાર્યાણિ યઃ કરોતિ નરાધમઃ ॥
અકાર્યકરણે શ્રદ્ધા તસ્ય ભૂયોભિવર્ધતે

લોકઃ સર્વો મહાભાગ પરલોકનિબન્ધનઃ ॥
નિરપેક્ષસ્ય તત્રાન્યા કા ગતિઃ સ્યાન્નિબન્ધને

મહાપાતકિનો યેઽપિ તેભ્યોઽપિ ચ મહત્તરઃ ॥
પાપકૃન્નાસ્તિકો લોકસ્તસ્માત્તં પરિવર્જયેત્

આસ્તિકાનાં ચ સાધૂનાં સંગ્રહઃ શસ્યતે સદા ॥
તે સહાયા નરેન્દ્રાણાં તથા યે રામ પણ્ડિતાઃ

ન પણ્ડિતો મતો રામ બહુપુસ્તકધારણાત્ ॥
પરલોકભયં યસ્ય તમાહુઃ પણ્ડિતં બુધાઃ

અગ્નિહોત્રફલા વેદા દત્તભુક્તફલં ધનમ્ ॥
રતિપુત્રફલા દારાઃ શીલવૃત્તફલં શ્રુતમ્

શીલોપપન્નો નૃપતિઃ સહાયૈઃ શરૈસ્તથાલ્પૈરપિ સમ્પ્રયુક્તઃ ॥
પ્રભૂતનાગાશ્વબલોત્કટાનાં કરોત્યરીણાં કદનં રણેષુ

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને પુરુષપ્રશંસા નામૈકપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

2.52
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ નરાણાં તે ચિકિત્સિતમ્ ॥
તત્રાપ્યાદૌ તથા સ્ત્રીણાં યન્મૂલં પ્રજનં યતઃ

મહાજમ્બૂદ્વયં રોધ્રં મધુકં મધુ શર્કરા ॥
તણ્ડુલોદકસંયુક્તં શોણિતપ્રદરે પિબેત્

ઊર્ધ્વં સંવત્સરાન્નારીં રક્તગુલ્મે વિરેચયેત્ ॥
સ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરાઞ્ચ રામ તીક્ષ્ણૌર્વિરેચનૈઃ

જ્વરેણ ચ પલાશસ્ય સંસિદ્ધં યાવકં પિબેત્ ॥
અગ્નિસન્ધુક્ષણં ચાન્યાસ્તથા કાર્યં પ્રયત્નતઃ

પ્રસ્થં વૃષકમૂલસ્ય તૈલં પ્રસ્થં વિપાચયેત્ ॥
યોનીનાં પરિકોપેષુ વેદનામપકર્ષતિ

સૌરાષ્ટ્રી રોચના રોધ્રં મધૂકં ત્રિફલા મધુ ॥
ભદ્રમુસ્તાનિ ચૂર્ણાનિ વાજીકરણમુત્તમ્

અશ્વગન્ધાવિપક્વેન વરાહસ્ય તુ મેદસા ॥
ગ્રન્થીકરણમભ્યઙ્ગં યોષિતાં પરિકીર્તિતમ્

એકમામલકં કાલે સલિલાંજલિના પિબેત્ ॥
સૃષ્ટં કૃષ્ણાયસે ભાણ્ડે તેન શાતોદરી ભવેત્

ત્રિફલાં ચિત્રકં શુણ્ઠીં મધુના તુ લિહેત્સદા ॥
સ્થૂલાનાં વરનારીણાં કૃષીકરણમુત્તમમ્

અશ્વગન્ધાં પયસ્યાં ચ સંસૃજ્ય પયસા પિબેત્ ॥
માસમેતત્પ્રયુઞ્જાના કૃશા ભવતિ માંસલા

વરાહવસયા કાર્યમશ્વગન્ધાવિપક્વયા ॥
સ્તનાનાં મર્દનં તેન નારી પીનસ્તની ભવેત્

મૂલકસ્ય ચ્યુતં બીજં તથૈવ તગરસ્ય ચ ॥
સપ્તરાત્રં તુ ગોમૂત્રે સિધ્મનાશનમુત્તમમ્

ક્ષારેણ હસ્તિપિણ્ડસ્ય અવલ્ગુજરસેન ચ ॥
એતેન પ્રોક્ષિતં શ્વિત્રં ત્રિરાત્રેણ વિનશ્યતિ

ગુઞ્જાયાઃ સફલં મૂલં ચિત્રકં તગરં તથા ॥
ભલ્લાતકાનાં ચ ફલં મૂલં ચૈવાશ્વમારકમ્

અર્કક્ષીરસમં તૈલં દ્રવ્યૈરેતૈર્વિપાચયેત્ ॥
પ્રોક્ષણેન વિનિર્દિષ્ટં રોમશાતનમુત્તમમ્

હસ્તિદન્તમયીં પિષ્ટ્વા પયસા લેપયેચ્છિરઃ ॥
અજાતેષ્વપિ કેશેષુ રોમસઞ્જનનં પરમ્

ભૃઙ્ગરાજરસૈસ્તૈલં સિદ્ધમભ્યઞ્જનાદ્દ્રુતમ્ ॥
દૃઢમૂલાનિ કેશાનિ કુર્યાત્કૃષ્ણાસિતાનિ ચ

કટુકં દન્તકાષ્ઠં તુ ગોમૂત્રપરિભાવિતમ્ ॥
ભુક્ત્વા તૈલેન ગણ્ડૂષં વક્ત્રગન્ધહરં પરમ્ ॥

ઇન્દીવરાણિ શુષ્કાણિ પ્રાશ્યાનિ તણ્ડુલૈસ્સહ ॥
સર્વરાત્રં મુખે વાતિ સુગન્ધિવિશદં શુચિ

સર્ષપોન્મથિતં કૃત્વા શાલ્મલીનાં તુ કણ્ટકૈઃ ॥
પયઃપિષ્ટૈર્મુખે લેપાન્મુખં સ્યાત્કમલોપમમ્

વ્યઙ્ગાનાં તિલકાનાં ચ શમનં તત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥
યૌવને પિટકાનાં ચ યે ચ દોષા મુખે સ્મૃતાઃ

કષાયકલ્કસિદ્ધેન શતાવર્યા ઘૃતેન ચ ॥
અભ્યઙ્ગપાનૈર્ભવતિ નારી વર્ણયુતા પરમ્

ષોડશર્તુનિશાઃ સ્ત્રીણામાદ્યાસ્તિસ્રસ્તુ નિન્દિતાઃ ॥
અસ્પૃશ્યા તાસુ નારી સ્યાત્સ્પૃષ્ટ્વા તાં સ્નાનમાચરેત્

દિનત્રયં તુ તન્નારી સ્નાનાભ્યઙ્ગૌ વિવર્જયેત્ ॥
આહારં ગોરસાનાં ચ પુષ્પાલઙ્કારધારણમ્

અઞ્જનં કઙ્કણં ગન્ધાઃ પીતં શય્યાધિરોહણમ્ ॥
મૃલ્લોહભાણ્ડવર્જ્યેષુ તથા ભાણ્ડેષુ ભોજનમ્

અગ્નિસંસ્પર્શનં ચૈવ વર્જયેત્તુ દિનત્રયમ્ ॥
ચતુર્થેઽહનિ કુર્વીત સ્નાનં સા તુ યથાવિધિ

અભિષેકોદિતાભિશ્ચ મૃદ્ધિરદ્ભિશ્ચ માનસૈઃ ॥
ઓષધ્યશ્ચ તથા કુમ્ભે નિક્ષિપ્ય સ્નાપયેત્તુ તામ્

જ્યોતિષ્મતીં ત્રાયમાણામભયામપરાજિતામ્ ॥
જીવાં વિશ્વેશ્વરીં પાઠાં સમઙ્ગાં વિજયાં તથા

સહાં ચ સહદેવીં ચ પૂર્ણકોશાં શતાવરીમ્ ॥
અરિષ્ટાં શિવાં ભદ્રાં ગોલોમીં વિજયપ્રદામ્

બ્રાહ્મીં ક્ષેત્રામજાં ચૈવ સર્વબીજાનિ ચાઞ્જનમ્ ॥
બિલ્વં ગન્ધાનિ રત્નાનિ પઞ્ચગવ્યં તથૈવ ચ

કુમ્ભે નિક્ષિપ્ય કુમ્ભં ચ ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ ॥
પૂજયિત્વા તતો દેવં તસ્યાત્ર શુભવર્ધનમ્

મન્ત્રં રાજાભિષેકોક્તં પઠેદત્ર ચ કાલવિત્ ॥
વસ્ત્રચ્છન્નમુખી સ્નાતા સ્નાપકે ચ વિનિર્ગતે ॥

પશ્યેત્તદેવ પ્રતિમાં વાસુદેવસ્ય રૂપિણઃ ॥
અથવા રામ ભર્તારં નાન્યં કંચન સત્વરમ્

તત્કાલે વદનં તસ્ય પશ્યત્યથ યથા વિધિ ॥
સા પ્રસૂતે સુતં રામ શુભં વાઽપ્યથવા શુચિમ્

પૂજનં વાસુદેવસ્ય સા કૃત્વાત્મન એવ ચ ॥
મણ્ડનં ચ યથાન્યાયં શુક્લવસ્ત્રોત્તરચ્છદા।

ષષ્ટિકાન્નં તુ પયસા સમશ્નીયાદ્ ઘૃતેન સા ॥
ઘૃતસ્ય પીત્વા પ્રસૃતિં નાગપુષ્પાવચૂર્ણિતમ્

ઋતુકાલે સમાપ્નોતિ નારી ગર્ભં દ્વિજોત્તમ ॥
ઉપોષિતેન શુચિના શુક્લપક્ષે સમુદ્ધૃતમ્

પુષ્યેણ બૃહતીમૂલમુત્તરાં વા મુખે નયેત ॥
શ્વેતપુષ્પા તુ બૃહતી દ્રુમૂલસ્યૈષ નિશ્ચયઃ

નસ્યા દેયાશ્ચ ચત્વાર ઉન્મૂલા દ્રુમબિન્દવઃ ॥
તસ્મિન્નહનિ સા તેન ગર્ભં ધત્તે વરાંગના

એવમપ્યભવન્તી તુ પુત્રીયાં રામ સપ્તમીમ્ ॥
પુત્રીયમથવા સ્નાનં કેશવારાધનં વ્રતમ્

પુત્રીયમેવ વા કુર્યાત્કેશવારાધનં પ્રિયા ॥
સ્નાતાનુલિપ્તા ભર્તારં હૃષ્ટૈર્બૃંહિતમેવ ચ

યાયાદ્રાત્રૌ તથા નારી ગન્ધધૂપાદિવાસિતા ॥
આત્તગર્ભાં ચિકિત્સેત તતસ્તામપરાજિત

મધુરૌષધિસિદ્ધેન પયસા સર્પિષા તથા ॥
ઇચ્છાવિમાનગાઃ કાશ્ચિન્નાસ્યાઃ કાર્યા કથઞ્ચન

કટુતિક્તકષાયાણિ ચાત્યુષ્ણલવણાનિ ચ ॥
આયાસં ચ વ્યવાયં ચ ગર્ભિણી વર્જયેત્સદા

વિના કર્મ ન તિષ્ઠેત તથા સા રાહુદર્શને ॥
પ્રાદુર્ભાવાણિ વેદેસ્ય વિષ્ણોરમિતતેજસઃ

શૃણુયાત્તન્મના ભૂત્વા ચરિતં ચ મહાત્મનઃ ॥
પુન્નામ્નિ નામનક્ષત્રે હ્યાસન્નપ્રસવા ગૃહમ્

પ્રવિશેત્સૂતિકાસંજ્ઞં કૃતરક્ષં સમન્તતઃ ॥
સુભૂમૌ નિર્મિતં રમ્યં વાસ્તુવિદ્યાવિશારદૈઃ

પ્રાગ્દ્વારમુત્તરદ્વારમથવા સુદૃઢં શુભમ્ ॥
દેવાનાં બ્રાહ્મણાનાં ચ ગવાં કૃત્વા ચ પૂજનમ્

વિપ્ર પુણ્યાહઘોષેણ શંખવાદ્યરવેણ ચ ॥
પ્રસૂતા બહુશસ્તત્ર તથા ક્લેશક્ષમાશ્ચ યાઃ

હૃદ્યા વિશ્વસનીયાશ્ચ પરિચરેયુઃ સ્ત્રિયશ્ચ તામ્ ॥
વાતાનુલોમનૈર્હૃદ્યૈસ્તત્રૈનામુપચારયેત્

આહારૈશ્ચ વિહારૈશ્ચ પ્રસવાય સુખં દ્વિજ ॥
એરણ્ડમૂલમિશ્રેણ સઘૃતેન તથૈવ તામ્

સુખપ્રસવનાર્થાય પશ્ચાત્કાયે તુ મ્રક્ષયેત્ ॥
બલાકલ્કકષાયેણ સિદ્ધં ક્ષીરં ચતુર્ગુણમ્

તૈલમભ્યઞ્જનાર્થાય સૂતાયામુપકલ્પયેત્ ॥
અથ જાતાન્ન પાનેચ્છાં પઞ્ચકોલપ્રસાદિતામ્

પિબેદ્યવાગૂં સસ્નેહાં તથા વૈ નીલકુઞ્ચિકામ્ ॥
દશાહં સૂતિકાગારં ચાયુધૈશ્ચ વિશેષતઃ

વહ્નિ કાતિન્દુકાલાતૈઃ પૂર્ણકુમ્ભૈઃ પ્રદીપકૈઃ ॥
મુસલેન તથા દ્વારિ વર્ણકૈશ્ચિત્રિતેન ચ

રક્ષણીયા તથા ષષ્ઠી નિશા તત્ર વિશેષતઃ ॥
રામ જાગરણં કાર્યં જન્મદાનાં તથાર્ચનમ્

પુરુષાઃ શસ્ત્રહસ્તાશ્ચ નૃત્યગીતૈશ્ચ યોષિતઃ ॥
રાત્રૌ જાગરણં કુર્યુર્દશમેઽહનિ સૂતિકા

સ્નાતા પૂર્વવિધાનેન રક્ષણીયા સમીરણાત્ ॥
બાલસ્ય જાતમાત્રસ્ય નાભિં છિત્ત્વા યથાવિધિ

તાલુમુત્તાપયેન્નારી પિચુના શોધયેન્મુખમ્ ॥
બ્રાહ્મી સુવર્ચલા સોમં સૈન્ધવં પિપ્પલી વચા

કનકં સર્પિષા દદ્યાલ્લેહ્યમેતદ્દ્વિજોત્તમ ॥
લેહ્યેનાનેન મેધાવી શૂરઃ પણ્ડિત એવ ચ

દર્શનીયો યશસ્વી ચ સુભગઃ સ ભવિષ્યતિ ॥
બિભીતકાસ્થિ ક્ષૌદ્રેણ ઘૃષ્ટં શ્રેષ્ઠમથાઞ્જનમ્

નેત્રરોગેષુ બાલાનાં સહરિદ્રં ચ ગોરસમ્ ॥
શારિવા ચન્દનં કુષ્ઠં સમભાગાનિ કારયેત્

શિરોલેપમિદં દદ્યાદક્ષિરોગવિનાશનમ્ ॥
આમ્રાસ્થિ સૈન્ધવં લાજા મધુના સહ લેહયેત્

એષ લેહવરઃ શ્રેષ્ઠશ્છર્દિપ્રશમનઃ શુભઃ ॥
અપામાર્ગવિડઙ્ગાનિ પિપ્પલી મરિચં તથા

સૈન્ધવં તણ્ડુલં ચૈવ મધુસર્પિઃસમન્વિતમ્ ॥
વ્યાઘ્રીરસેન લેહોઽયં હિક્કાશ્વાસવિનાશનઃ

બિભીતકત્વચા શ્રેષ્ઠં હરિતાલં મનઃશિલા ॥
એતત્તૈલં પચેદ્દદ્રુપામાકિટિભનાશનમ્

ક્ષૌદ્રેણ લેહ્યા તુવરા પિપ્પલ્યતિવિષાપહા ॥
શ્લેષ્મરોગેષુ સર્વેષુ બાલાનાં ભેષજં પરમ્

રોધ્રત્વઙ્મધુના સાર્ધમતીસારવિનાશિની ॥
સપ્ત પર્ણત્વક્ ચ દૂર્વા તથા કટુકરોહિણી

એતદુદ્વર્તનં શ્રેષ્ઠં સર્વગ્રહવિનાશનમ્ ॥
ભઙ્ગાં વચાં શઙ્ખપુષ્પીમેરણ્ડસપ્તપર્ણકમ્

સમન્તપુષ્પીસંયુક્તમપામાર્ગં ચ પુષ્કરમ્ ॥
ક્વાથયિત્વા ચ દાતવ્યં સ્નાનં સદ્યઃ સુખાવહમ્

સર્પિષા નિમ્બપત્રાણિ ગોવિષાણં ઘૃતં મધુ ॥
એતેન ધૂપિતો બાલો ગ્રહદોષૈર્વિમુચ્યતે

અપામાર્ગસ્ય બીજાનિ બિલ્વમૂલફલાનિ ચ ॥
અગુરું ચન્દનં ચૈવ સપ્તપર્ણસ્ય વલ્કલમ્

એતદાલેપનં કુર્યાત્સર્વગ્રહવિનાશનમ્ ॥
માતરશ્ચ ગ્રહાશ્ચૈવ બાલં તુ બલિકર્મણા

ક્ષિપ્રમેવ પ્રમુઞ્ચન્તિ તસ્માદ્યત્નેન કારયેત્ ॥
તરક્ષ્વર્ક્ષ વરાહાણાં દંષ્ટ્રા ગોરોચના વચા

રત્નાન્યયસ્તથા કૃષ્ણં વસ્ત્રં ધાર્યં તુ બાલકૈઃ ॥
જાતસ્ય રામ બાલસ્ય હેમન્તે પ્રથમેઽથવા

શિશિરે વાપિ કર્તવ્યં કર્ણવેધં તથા શૃણુ ॥
ગ્રહાણાં તત્ર સર્વેષાં દિનવારઃ પ્રશસ્યતે

તિથિં ચતુર્થીં નવમીં વર્જયિત્વા ચતુર્દશીમ્ ॥
સાવિત્રં વૈષ્ણવં ત્વાષ્ટ્રમાદિત્યં પૌષ્ણમાશ્વિનમ્

કર્ણવેધે પ્રશસ્યન્તે સોમદેવં તથૈવ ચ ॥
પૂર્વાહ્ણે પૂજનં કૃત્વા કેશવસ્ય હરસ્ય ચ

બ્રહ્મણશ્ચન્દ્રસૂર્યાભ્યાં દિગીશાનાં તથૈવ ચ ॥
નાસત્યયોઃ સરસ્વત્યા બ્રાહ્મણાનાં ગવાં તથા

ગુરૂણાં મણ્ડલં કૃત્વા તત્ર દત્ત્વા સુખાસનમ્ ॥
દત્ત્વોપવેશયેત્તત્ર ધાત્રીં શુક્લામ્બરાં તથા

સ્વલંકૃતાં તદુત્સંગે બાલં કૃત્વા તુ સાન્ત્વિતમ્ ॥
ધૃતસ્ય નિશ્ચલં સમ્યગ્ગલે કુકરસાંકિતે

વિધ્યેદ્દૈવકૃતે છિદ્રે સકૃદેવ તુ લાઘવાત્ ॥
પ્રાગ્દક્ષિણં કુમારસ્ય ભિષગ્વામં તુ યોષિતઃ ॥
સ્નેહાક્તં સૂચ્યનુસ્યૂતં સૂત્રં વાનુનિધાપયેત્

તૈલાભ્યક્તે તતઃ કર્ણે કાર્યમાભરણં ભવેત્ ॥
કર્ણવેધદિને વિપ્રં સાંવત્સરચિકિત્સકૌ ॥
પૂજ્યાશ્ચાવિધવા નાર્યઃ સુહૃદશ્ચ તથા દ્વિજાઃ ॥

ચતુર્થે માસિ કર્તવ્યં શિશોર્નિષ્ક્રમણં ગૃહાત્ ॥
સૌરભૌમદિનં ચૈવ તિથિં રિક્તાં ચ વર્જયેત્

ચતુર્થીં નવમીં ચૈવ રિક્તાં ચૈવ ચતુર્દશીમ્ ॥
આર્યમ્ણં વૈષ્ણવં હસ્તમાદિત્યં પૌષમશ્વિનમ્

ભાગ્યં ત્વાષ્ટ્રં ચ પુષ્યં ચ તત્ર કર્મણિ શસ્યતે ॥
દિગીશાનાં દિશં તત્ર તથા ચન્દ્રાર્કયોર્દ્વિજ

પૂજનં વાસુદેવસ્ય ગગનસ્ય ચ કારયેત્ ॥
તત્ર સ્વલંકૃતા ધાત્રી બાલમાદાય પૂજિતમ્

બહિર્નિષ્ક્રામયેદ્ગેહાચ્છઙ્ખપુણ્યાહનિસ્વનૈઃ ॥
તતસ્તત્ર પઠેન્મંત્રં યં તુ રામ નિબોધ મે

ચન્દ્રાર્કયોર્દિગીશાનાં દિશાં ચ ગગનસ્ય ચ ॥
નિક્ષેપાર્થમિદં દદ્મિ તે મે રક્ષન્તુ સર્વદા

અપ્રમત્તં પ્રમત્તં વા દિવા રાત્રાવથાપિ વા ॥
રક્ષન્તુ સર્વતઃ સર્વે દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ

સ્ત્રીણામવિધવાનાં તુ દ્વિજાનાં સુહૃદાં તથા ॥
તદા તુ પૂજા કર્તવ્યા ગીતનૃત્યૈસ્તથોત્સવૈઃ

પઞ્ચમે ચ તથા માસિ ભૂમૌ તમુપવેશયેત્ ॥
તત્ર સર્વે ગ્રહાઃ શસ્તા ભૌમો રામ વિશેષતઃ

તિથિં ચ વર્જયેદ્રિક્તામૃક્ષાણિ શૃણુ ભાર્ગવ ॥
ઉત્તરાત્રિતયં સૌમ્યં ચાશ્વત્થં શક્રદૈવતમ્

પ્રાજાપત્યં ચ હસ્તં ચ શસ્તમાશ્વિનદૈવતમ્ ॥
વરાહં પૂજયેદ્દેવં પૃથિવીં ચ દ્વિજોત્તમ

પૂજનં સર્વતઃ કૃત્વા ગુરુદેવદ્વિજન્મનામ્ ॥
ભૂભાગમુપલિપ્યાથ કૃત્વા તત્ર તુ મણ્ડલમ્

શઙ્ખપુણ્યાહશબ્દેન ભૂમૌ તમુપવેશયેત્ ॥
મન્ત્રશ્ચાત્ર ભવેદ્રામ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

રક્ષણં વસુધે દેવિ સદા સર્વગતં શુભે ॥
આયુઃપ્રમાણં સકલં નિક્ષેપસ્તે હરિપ્રિયે

અન્તરાદાયુષસ્તસ્ય યે કેચિત્પરિપન્થિનઃ ॥
જીવિતારોગ્યવિત્તેષુ નિર્દહસ્વાચિરેણ તાન્

વરેણ્યાશેષભૂતાનાં માતા ત્વમસિ કામધુક્ ॥
અજરા ચાપ્રમેયા ચ સર્વભૂતનમસ્કૃતા

ચરાચરાણાં ભૂતાનાં પ્રતિષ્ઠા ત્વં ત્વર્હમસિ ॥
કુમારં પાહિ માતસ્ત્વં બાલં તદનુમન્યતામ્

તસ્યોપવેશનં કૃત્વા ભૂમૌ બ્રાહ્મણભોજનમ્ ॥
શક્ત્યા કૃત્વા તતઃ કાર્યશ્ચોત્સવઃ પૂર્વવદ્દ્વિજ

ષષ્ઠેઽન્નપ્રાશનં માસિ કર્તવ્યં ભૌમવર્જિતે ॥
દિનવારે તિથિં રિક્તાં વર્જનીયા તથૈવ ચ

નક્ષત્રાણિ તથૈવાત્ર દારુણોગ્રાણિ વર્જયેત્ ॥
સાધારણે તથા રામ જ્યેષ્ઠાન્તેષ્વપિ શસ્યતે

બ્રહ્માણં શઙ્કરં વિષ્ણું ચન્દ્રાર્કૌ ચ દિગીશ્વરાન્ ॥
ભુવં દિશશ્ચ સમ્પૂજ્ય હુત્વા વહ્નૌ તથા ચરુમ્

એતેષામેવ દેવાનાં કૃત્વા બ્રાહ્મણપૂજનમ્ ॥
દેવતાપુરતસ્તસ્ય ધાત્ર્યુત્સઙ્ગગતસ્ય ચ

અલંકૃતસ્ય દાતવ્યં વીર કાંસ્યે તુ કાઞ્ચને ॥
મધ્વાજ્યકનકોપેતં પ્રાશયેત્પાયસં તતઃ

તતસ્ત્વન્નપતે રામ મન્ત્રશ્ચાત્ર વિધીયતે ॥
કૃતપ્રાશં તદોત્સઙ્ગાદ્ધાત્રી બાલં તુ વિન્યસેત્

દેવાગ્રતોઽથ વિન્યસ્ય શિલ્પભણ્ડાનિ સર્વશઃ ॥
શસ્ત્રાણિ ચૈવ શાસ્ત્રાણિ તતઃ પશ્યેત લક્ષણમ્

પ્રથમં યં સ્પૃશેદ્બાલઃ શિલ્પભાણ્ડં સ્વયં તથા ॥
જીવિકા તસ્ય બાલસ્ય તેનૈવ તુ ભવિષ્યતિ

દન્ત જન્મનિ બાલાનાં તેનૈવ તુ ભવિષ્યતિ ॥
દન્તજન્મનિ બાલાનાં લક્ષણં તુ નિબોધ મે

ઉપરિ પ્રથમં યસ્ય જાયન્તે ચ શિશોર્દ્વિજાઃ ॥
દન્તૈર્વા સહ યસ્ય સ્યાજ્જન્મ ભાર્ગવ જાયતે

માતરં પિતરં વાપિ ખાદેદાત્માનમેવ ચ.॥
તત્ર શાન્તિં પ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥।

ગજપૃષ્ઠગતં બાલં નૌસ્થં વા સ્થાપયેદ્દ્વિજ ॥
તદભાવે તુ ધર્મજ્ઞ કાઞ્ચને તુ વરાસને

સર્વૌષધૈઃ સર્વગન્ધૈર્બીજૈઃ પુષ્પૈઃ ફલૈસ્તથા ॥
પઞ્ચગવ્યે તુ રત્નૈશ્ચ પતાકાભિશ્ચ ભાર્ગવ

સ્થાલીપાકેન ધાતારં પૂજયેત્તદનન્તરમ્ ॥
સપ્તાહં ચાત્ર કર્તવ્યં તથા બ્રાહ્મણભોજનમ્

અષ્ટમેઽહનિ વિપ્રાણાં તથા દેયા ચ દક્ષિણા ॥
કાઞ્ચનં રજતં ગાશ્ચ ભુવં ચાત્માનમેવ વા

દન્તજન્મનિ માસાન્યસમ્ભવે સપ્તમાદપિ ॥
અષ્ટમેઽહનિ વિપ્રાણાં શૃણુ સ્નાનમતઃ પરમ્

ભદ્રાસને નિવેશ્યૈનં મૃદ્ભિર્મૂલૈઃ ફલૈસ્તથા ॥
સર્વૌષધૈઃ સર્વગન્ધૈઃ સર્વબીજૈસ્તથૈવ ચ

સ્નાપયેત્પૂજયેચ્ચાત્ર વહ્નિં સોમં સમીરણમ્ ॥
પૂર્વતશ્ચ તથા ખ્યાતાન્દેવદેવં ચ કેશવમ્

એતેષામેવ જુહુયાદ્ઘૃતમગ્નૌ યથાવિધિ ॥
બ્રાહ્મણાનાં ચ દાતવ્યા તતઃ પૂજા ચ દક્ષિણા

તતસ્ત્વલંકૃતં બાલં ચાસને તૂપવેશયેત્ ॥
આસનં છત્રમૂર્ધાનં બીજૈસ્તં સ્નાપયેત્તતઃ

સુસ્વિન્નૈર્બાલકાનાં ચ તૈશ્ચ કાર્યં ચ પૂજનમ્ ॥
પૂજ્યાશ્ચાવિધવા નાર્યો બ્રાહ્મણાઃ સુહૃદસ્તથા

પ્રાપ્તેઽથ પઞ્ચમે વર્ષે ત્વપ્રસુપ્તે જનાર્દને ॥
પ્રતિપદાં તથા ષષ્ઠીં વર્જયિત્વા તથાષ્ટમીમ્

રિક્તાં પઞ્ચદશીં ચૈવ સૌરભૌમદિને તથા ॥
ધુવાણિ યામ્યં ચ તથા નક્ષત્રાણિ વિવર્જયેત્

સૌમ્યવર્ગશ્ચરે લગ્ને હિતે તત્ર નવાંશકે ॥
ત્રિકોણકેન્દ્રગાઃ સૌમ્યાઃ પાપાશ્ચોપચયે શુભાઃ

નક્ષત્રાણાં વિવર્જ્યાનાં મુહૂર્તાશ્ચ વિવર્જયેત્ ॥
એવં સુનિશ્ચિતે કાલે વિદ્યારમ્ભં ચ કારયેત્

પૂજયિત્વા હરિં લક્ષ્મીં તથા દેવીં સરસ્વતીમ્ ॥
સુવિદ્યાં સૂત્રકારાઁશ્ચ સ્વાં વિદ્યાં ચ વિશેષતઃ

એતેષામેવ દેવાનાં નામ્ના તુ જુહુયાદ્ઘૃતમ્ ॥
દક્ષિણાભિર્દ્વિજેન્દ્રાણાં કર્તવ્યં ચાત્ર પૂજનમ્

ધાત્ર્યુત્સઙ્ગાદથાદાય બાલં તુ કૃતવાપનમ્ ॥
સ્વલંકૃતં પ્રદાતવ્યમુત્સઙ્ગે તુ તદા ગુરોઃ

ગુરુશ્ચાત્ર ભવેદ્વિદ્વાન્સ્નાતઃ શુક્લામ્બરઃ શુચિઃ ॥
પ્રગૃહ્ય તં તુ નિક્ષેપં ગુરુરપ્યથ ભાર્ગવ

પ્રાઙ્મુખઃ સુમુખાસીનો વારુણાશામુખં શિશુમ્ ॥
અધ્યાપયેત્તુ પ્રથમં કુર્યાદ્બાલોઽપિ વન્દનમ્

બ્રાહ્મણાનાં ગુરૂણાં ચ દેવતાનામનન્તરમ્ ॥
તતસ્તુ પૂજ્યા વિત્તેન ધાત્રી રામ ગુરુસ્તથા

દક્ષિણાભિર્દ્વિજેન્દ્રાણાં કર્તવ્યં તર્પણં તથા ॥
તતઃ પ્રભૃત્યનધ્યાયાન્વર્જનીયાન્વિવર્જયેત્

અષ્ટમીદ્વિતયં રામ પક્ષાન્તે ચ દિનદ્વયમ્ ॥
અશૌચમિન્દ્રયાત્રાં ચ ભૂકમ્પં રાહુદર્શનમ્

વ્યતીતં ચાપ્યહોરાત્રમુલ્કાપાતં ચ ભાર્ગવ ॥
અકાલસ્તનિતં ચૈવ નિર્જ્યોતિષમથામ્બરમ્

તથા કાલે પ્રચણ્ડશ્ચ યદા વાયુસ્તદા ભવેત્ ॥
પ્રદોષે ચાપ્યસંશ્રદ્ધે ચૈત્યવૃક્ષચતુષ્પથે

ગોયાને કુઞ્જરે ચાશ્વે ન ચ નાવિ તથા ભવેત્ ॥
શ્વશૃગાલરવે ઘોરે તથા ચ ખરનિસ્વને

તથા વાદિત્રશબ્દે ચ તથૈવ નગરોત્સવે

કાલેષુ દેશેષુ મયોદિતેષુ પઠન્તિ યે નામ ન તેષુ વિદ્યા ॥
ફલં પ્રયચ્છેત્યથવાઽરિશત્રોર્લોકે પરે વા યદિ વાઽપિ ચાસ્મિન્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને બાલતન્ત્રો નામ દ્વિપઞ્ચાશત્તમો
ઽધ્યાયઃ

2.53
શ્રીપરશુરામ ઉવાચ ॥
પુત્રીયં ભગવન્સ્નાનં પુત્રીયમથ સપ્તમીમ્ ॥
પુત્રીયં ચ સમાચક્ષ્વ તથા વૈ કેશવવ્રતમ્

પુષ્કર ઉવાચ ॥
ઉપોષિતૌ કૃત્તિકાસુ યજમાનપુરોહિતૌ ॥
રોહિણ્યાં સ્નપનં કુર્યુર્યજમાનસ્ય ભાર્ગવ

ક્ષીરવૃક્ષપ્રરોહાભ્યાં સિતમાલ્યવિભૂષિતમ્॥
પ્રિયઙ્ગુચન્દનોપેતાન્પઞ્ચ કુમ્ભાન્પ્રપૂજયેત્

પ્રાઙ્મુખં વ્રીહિરાશિસ્થં કુમ્ભૈસ્તૈરભિષેચયેત્ ॥
વિષ્ણું શશાઙ્કં વરુણં રોહિણીં ચ પ્રજાપતિમ્

પૂજયેત્પ્રયતઃ શ્રદ્ધી ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ ॥
ધૂપઃ પ્રજાપતેર્દેયસ્તથૈવ શટકેશયાઃ

પઞ્ચપૃષ્ઠવૃષાન્દિગ્ધાન્દધ્ના ચ વિનિવેદયેત્ ॥
પ્રજાધ્યક્ષાય હોમઞ્ચ દેવતાનાં તુ કારયેત્

ઘૃતેન સર્વબીજૈશ્ચ શુક્લવાસા જિતેન્દ્રિયઃ ॥
દક્ષિણાં ગુરવે દેયાત્કામ્યં ગૌર્વાસસી શુભે

સુવર્ણં ચ મહાભાગ વિપ્રાણામથ શક્તિતઃ ॥
શુક્લા ચ ગૌર્વૃષઃ શુક્લસ્તયોર્લોમ શફં તથા

શૃઙ્ગાણિ ત્રિવૃતં કૃત્વા મણિર્ધાર્યસ્તતો ભવેત્

અલંકૃતં કેશમિદં સદૈવ સ્નાનં તુ કુર્વન્પુરુષોઽથવા સ્ત્રી ॥
પુત્રાનવાપ્નોતિ તથેષ્ટતાં ચ પુષ્ટિં તથાગ્ર્યાં વિપુલાં ચ કીર્તિમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને પુત્રીયરોહિણીસ્નાનવર્ણનંનામ ત્રિપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

2.54
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥
માર્ગશીર્ષે શુભે માસિ શુક્લપક્ષે દ્વિજોત્તમ ॥
પુત્રીયાં સપ્તમીં રામ ગૃહ્ણીયાત્પ્રયતઃ શુચિઃ

અથવા પુત્રકામા સ્ત્રી વિધિના યેન તચ્છૃણુ ॥
હવિષ્યાશી શિરઃસ્નાતઃ કૃત્વા બ્રાહ્મણપૂજનમ્

અધઃશાયી દ્વિતીયેઽહ્નિ ગોવિષાણોદકેન ચ ॥
સ્નાત્વોપવિશ્ય ચ તથા શુભે દેશે તુ મણ્ડલમ્

તત્રાષ્ટપત્રં કમલં વિન્યસેદ્વર્ણકૈઃ શુભૈઃ ॥
તસ્યૈવ કર્ણિકામધ્યે ભાસ્કરં ચન્દનેન તુ

રક્તેન પૂજયેદ્દેવં ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ ॥
ભક્ષ્યૈર્ભોજ્યૈસ્તથા પેયૈર્ધૂપૈર્દીપૈસ્તથૈવ ચ

એવં સંપૂજનં કૃત્વા સર્વકામપ્રદસ્ય તુ ॥
નક્તં ભુઞ્જીત ધર્મજ્ઞ સર્વકર્મવિવર્જિતઃ

દન્તોલૂખલકો ભૂત્વા કૃત્વા સંવત્સરવ્રતમ્ ॥
વ્રતાવસાને દાતવ્યા શક્ત્યા બ્રાહ્મણદક્ષિણા

તથાત્રિમધુરપ્રાયં કર્તવ્યં દ્વિજભોજનમ્ ॥
અધઃશાય્યનિશં તાં ચ ભૂય એવ તથા ભવેત્

પુત્રીયમેતદ્વ્રતમુત્તમં તે મયોદિતં કલ્મષનાશકારિ ॥
આરાધનં દેવવરસ્ય રામ સર્વામયઘ્નં ચ તથૈતદુક્તમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને પુત્રીયાસપ્તમીવ્રતં નામ ચતુષ્પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

2.55
પુષ્કર ઉવાચ ॥
પ્રોષ્ઠપદ્યામતીતાયાં કૃષ્ણપક્ષાષ્ટમી તુ યા ॥
સોપવાસો નરસ્તસ્યાં યોષિદ્વા તનયાર્થિની

સ્નાતા સરસિ ધર્મજ્ઞ તોયે ચાપ્યથ સારસે ॥
પૂજનં વાસુદેવસ્ય યથા કુર્યાત્તથા શૃણુ

ઘૃતપ્રસ્થેન ગોવિન્દં સ્નાપયિત્વા જગદ્ગુરુમ્ ॥
ક્ષૌદ્રેણ ચ તતઃ પશ્ચાદ્દધ્ના ચ સ્નપયેત્તતઃ

ક્ષીરેણ સ્નપનં કૃત્વા તતઃ પશ્ચાદ્વિવક્ષિતમ્ ॥
સર્વૌષધૈશ્ચ ગન્ધૈશ્ચ સર્વબીજફલૈસ્તથા

સ્નાપયિત્વાનુલિપ્યેત ચન્દનાગુરુકુઙ્કુમૈઃ ॥
કર્પૂરેણ તથા રામ તથા જાતીફલૈઃ શુભૈઃ

તતઃ કાલોદ્ભવૈઃ પુષ્પૈઃ પૂજયિત્વા જનાર્દનમ્ ॥
ધૂપં ચાગુરુણા દત્ત્વા કૃત્વા નૈવેદ્યમુત્તમમ્ ॥

વિશેષાદ્ગોરસપ્રાયં પુન્નાગૈરન્વિતૈઃ ફલૈઃ ॥
પૌરુષેણ ચ સૂક્તેન હુત્વા ચાનન્તરં ઘૃતમ્

શૂદ્રો વાપ્યથવા નારી નામ્ના હુત્વા જગદ્ગુરુમ્ ॥
યવપાત્રાણિ દદ્યાત્તુ ફલ્ગુનિ કનકં તથા

પુત્રાર્થં પ્રાશનં કુર્યાત્ફલૈઃ પુન્નામભિઃ શુભૈઃ ॥
સ્ત્રીનામભિશ્ચ કન્યાર્થી તતો ભુક્ત્વા યથેપ્સિતમ્

પુત્રકામાનવાપ્નોતિ તથા સર્વમભીપ્સિતમ્ ॥
હવિષ્યં દેવદેવસ્ય ભૂમિશોભાં તુ કારયેત્

સંવત્સરમિદં કૃત્વા વ્રતમાપ્નોત્યભીપ્સિતમ્ ॥
પુત્રકામાનવાપ્નોતિ તથા સર્વાનભીપ્સિતાન્

પુત્રીયમેતદ્વ્રતમુત્તમં તે મયેરિતં યદ્યપિ ધર્મનિત્યમ્ ॥
તથાપ્યનેનૈવ સમસ્ત કામાન્કૃતેન લોકે પુરુષા લભન્તે

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને પુત્રીયાષ્ટમીવ્રતં નામ પઞ્ચપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ