વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.36.40

2.36
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥
વૈલોમ્યં ધર્મરાજોઽપિ નાચરત્યથ યોષિતામ્ ॥
પતિવ્રતાનાં ધર્મજ્ઞ પૂજ્યાસ્તસ્યાપિ તાસ્સદા

અત્ર તે વર્ણયિષ્યામિ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ॥
યથા વિમોક્ષિતો ભર્તા મૃત્યુપાશાવૃતઃ સ્ત્રિયા

મદ્રેષુ શાકલે રાજા બભૂવાઽશ્વપતિઃ પુરા ॥
અપુત્રસ્તપ્યમાનોઽસૌ પુત્રાર્થે સર્વકામદમ્

સાવિત્ર્યાઃ કારયામાસ લક્ષહોમં દ્વિજોત્તમૈઃ ॥
સિદ્ધાર્થકૈર્હૂયમાના સાવિત્રી પ્રત્યહં દ્વિજ

શતસંખ્યૈશ્ચતુર્થ્યાં તુ માસાદ્દશદિને ગતે ॥
કાલે તુ દર્શયામાસ સ્વાં તનું મનુજેશ્વરે

સાવિત્ર્યુવાચ ॥
રાજન્ભક્તોઽસિ મે નિત્યં પ્રાપ્સ્યસે તનયાં શુભામ્ ॥
મદ્દત્તાં યત્પ્રસાદાચ્ચ પુત્રાન્પ્રાપ્સ્યસિ શોભનાન્

પુષ્કર ઉવાચ ॥ એતાવદુક્ત્વા સા રાજ્ઞઃ પ્રણતસ્યૈવ ભાર્ગવ ॥
જગામાદર્શનં દેવી ખે યથા રામ ચઞ્ચલા

માલવ્યા નામ તસ્યાસ્તિ રાજ્ઞઃ પત્ની પતિવ્રતા ॥
સુષાવ તનયાં કાલે સાવિત્રીમેવ રૂપતઃ

સાવિત્ર્યા હુતયા દત્તા તદ્રૂપસદૃશા તતઃ ॥
સાવિત્ર્યેવ ભવેદેષા જગાદ નૃપતિર્દ્વિજાન્ ॥ ॥
કાલેન યૌવનં પ્રાપ્તાં દદૌ સત્યવતે પિતા ॥
નારદસ્તુ તતઃ પ્રાહ રાજાનં દીપ્તતેજસમ્

ક્ષીણાયુરેષ વર્ષેણ ભવિષ્યતિ નૃપાત્મજઃ ॥
પ્રદીયતે સકૃત્કન્યા ચિન્તયિત્વા નરાધિપઃ

તથાપિ પ્રદદૌ કન્યાં દ્યુમત્સેનાત્મજે શુભામ ॥
સાવિત્ર્યપિ ચ ભર્તારમાસાદ્ય નૃપનન્દનમ્

નારદસ્ય તુ વાક્યેન દૂયમાનેન ચેતસા ॥
શુશ્રૂષાં પરમાં ચક્રે ભર્તૃશ્વશુરયોર્વને

રાજ્યભ્રષ્ટસ્સભાર્યસ્તુ નષ્ટચક્ષુર્નરાધિપઃ ॥
તુતોષ તાં સમાસાદ્ય રાજપુત્રીં તદા સ્નુષામ્

ચતુર્થેઽહનિ મર્તવ્યં યદા સત્યવતા દ્વિજ ॥
શ્વશુરેણાભ્યનુજ્ઞાતા તદા રાજ્ઞા તુ સા સ્નુષા

ચક્રે ત્રિરાત્રં ધર્મજ્ઞ પ્રાપ્તે તસ્મિંસ્તદા દિને ॥
ચારુપુષ્પફલાહારં સત્યવાન્પ્રયયૌ વનમ્

શ્વશુરેણાભ્યનુજ્ઞાતા યાચનાભઙ્ગભીરુણા ॥
સાવિત્ર્યપિ જગામાશુ સહ ભર્ત્રા મહદ્વનમ્

ચેતસા દૂયમાનેન ગૂહમાના ચ તદ્ભયમ્ ॥
વને પપ્રચ્છ ભર્તારં દ્રુમાંશ્ચ સમૃગાંસ્તથા

આશ્વાસયામાસ સ રાજપુત્રીં ક્લાન્તાં વને પદ્મપલાશનેત્રામ્ ॥
સન્દર્શનેનાથ મૃગદ્વિજાનાં તથા દ્રુમાણાં વિપિને નૃવીરઃ

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને સાવિત્ર્યુપાખ્યાને વનપ્રવેશો નામ ષટ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

2.37
॥ સત્યવાનુવાચ ॥ ॥
વનેઽસ્મિન્ષટ્પદાકીર્ણં સહકારં મનોહરમ્ ॥
શ્રોત્રઘ્રાણમુખં પશ્ય વસન્તે રતિવર્ધનમ્

વને સપુષ્પં દૃષ્ટ્વૈષા રક્તા શ્લોકં મનોહરમ્ ॥
હસતીવ મનઃ સેર્ષ્યં ત્વામિવાયતલોચને

દક્ષિણે દક્ષિણેનૈતાં પશ્ય રમ્યાં વનસ્થલીમ્ ॥
પુષ્પિતૈઃ કિંશુકૈર્યુક્તાં જ્વલિતામિવ સપ્રભૈઃ

સુગન્ધિકુસુમામોદી વનરાજિવિનિર્ગતઃ। ।
કરોતિ વાયુર્દાક્ષિણ્યાદાવયોઃ ક્લમનાશનમ્

અપ્યુત્પલવિશાલાક્ષિ કર્ણિકારૈઃ સુપુષ્પિતૈઃ ॥
કાઞ્ચનૈરિવ ભાત્યેષા વનરાજી મનોહરા

અતિમુક્તલતાજાલરુદ્ધમાર્ગવનસ્થલીઃ ॥
પશ્યોચ્ચૈશ્ચારુસર્વાઙ્ગિ કુસુમોત્કર ભૂષણા

મધુમત્તાલિઝાઙ્કારવ્યાજેન વરવર્ણિનિ ॥
ચાપયષ્ટિં કરોતીવ કામઃ પાન્થજિઘાંસયા

ફુલ્લચંપકસદ્વક્ત્રા પુંસ્કોકિલવિનાદિની ॥
વિભાતિ ચારુતિલકા ત્વમિવૈષા વનસ્થલી

કોકિલશ્ચૂતશિખરે મઞ્જરીરેણુપિઞ્જરઃ ॥
ગદિતૈર્વ્યક્તતામેતિ કુલીનશ્ચેષ્ટિતૈરિવ

પુષ્પરેણ્વનુલિપ્તાઙ્ગઃ પ્રિયામનુસરન્વને ॥
કુસુમાત્કુસુમં યાતિ કૂજન્કામી શિલીમુખઃ

મઞ્જરીં સહકારસ્ય કાન્તાચઞ્ચ્વગ્રખણ્ડિતામ્ ॥
સ્વાદયત્યતિપુષ્પેઽપિ પુંસ્કોકિલયુવા દ્રુમે

કાકઃ પ્રસૂતાં વૃક્ષાગ્રે સામિષાગ્રેણ ચઞ્ચુના ॥
કાકીં સમ્પાયયત્યેષ પક્ષાચ્છાદિત પુત્રકામ્

ભૂભાગં નિમ્નમાસાદ્ય દયિતાસહિતો યુવા ॥
નાહારમપિ ચાદત્તે કામી કામં કપિઞ્જલઃ

કલવિઙ્કસ્તુ વિરુતૈઃ સપ્રિયો વિટપે સ્થિતઃ ॥
મુહુર્મુહુર્વિશાલાક્ષિ ઉત્કણ્ઠયતિ કામિનઃ

ક્ષુદ્રશાખાં સમારૂઢઃ શુકોઽયં કાન્તયા સહ ॥
ભારેણ નમયઞ્શાખાં કરોતિ સફલામિવ

વનેભપિશિતાસ્વાદતૃપ્તો નિદ્રામુપાગતઃ ॥
શેતે સિંહયુવા કાન્તાચરણાવરણાનનઃ

વ્યાઘ્રયોર્મિધુનં પશ્ય શૈલકન્દર સંસ્થિતમ્ ॥
યયોર્નેત્રપ્રભાલોકૈર્ગુહા ભિન્નેવ લક્ષ્યતે

અય દ્વીપી પ્રિયાં લેઢિ જિહ્વાગ્રેણ પુનઃપુનઃ ॥
પ્રીતિમાયાતિ મહતીં લિહ્યમાનશ્ચ કાન્ત્યા

ઉત્સઙ્ગકૃતમૂર્ધાનં નિદ્રાપહૃતચેતસમ્ ॥
જન્તૂદ્ધરણતઃ કાન્તં સુખયત્યેવ વાનરી

ભૂમૌ નિપતિતા કાન્તં માર્જારી દર્શિતોદરા ॥
નખૈર્દન્તૈસ્તુદત્યેષા ન ચ પીડયતે તથા

શશકઃ શશિકા ચોભે સંસુપ્તે પીડિતે ઇમે ॥
સઁલ્લીનગાત્રચરણે કર્ણૈર્વ્યક્તિમુપાગતે

સ્નાતં સરસિ પદ્માઢ્યે વારણં મદમન્થરમ્ ॥
સમ્ભાવયતિ તન્વઙ્ગિ મૃણાલશકલૈર્વશા

કાન્તપોત્રસમુત્ખાતૈઃ કાન્તા માર્ગાનુસારિણી ॥
કરોતિ કવલં મુસ્તૈર્વરાહી પોતકાનને

દૃઢાઙ્ગસન્ધિર્મહિષઃ કર્દમાર્દ્રતનુર્વને ॥
અનુવ્રજતિ ધાવન્તીં પ્રિયાં બદ્ધચતુષ્કકઃ

પશ્ય ચાર્વઙ્ગિ સારઙ્ગઃ ત્વત્કટાક્ષનિભં વને ॥
સભાર્યાં માં તુ પશ્યન્તં કૌતૂહલસમન્વિતમ્

પશ્ય પશ્ચિમપાદેન રોહી કણ્ડૂયતે મુખમ્ ॥
સ્નેહાર્દ્રભાવઃ કષતિ ભર્તા શૃઙ્ગાગ્રકોટિના

દાડિમે ચમરીં પશ્ય સિતવાલામગચ્છતીમ્ ॥
અન્વાસ્તે ચમરઃ કામી વીક્ષતે માં ચ ગર્વિતઃ ॥

આતપે ગવયઃ પશ્ય નિવિષ્ટો ભાર્યયા સહ ॥
રોમન્થમાસ્યે કુર્વાણઃ કાકં કકુદિ ધારયન્

પશ્યાજં ભાર્યયા સાર્ધં ન્યસ્તાગ્રચરણદ્વયમ્ ॥
વિપુલે બદરીસ્કન્ધે તચ્છદગ્રાસકામ્યયા

હંસં સભાર્યં સરસિ વિચરન્તં સુનિર્મલે ॥
સુશુક્લસ્યેન્દુબિમ્બસ્ય પશ્યૈનં સદૃશ શ્રિયમ્

સભાર્યશ્ચક્રવાકોઽયં કમલાકરમધ્યગઃ ॥
કરોતિ પદ્મિનીં કાન્તાં સપુષ્પામિવ સુન્દરિ

મયા ફલોચ્ચયઃ સુભ્રુ ત્વયા પુષ્પોચ્ચયઃ કૃતઃ ॥
ઇન્ધનં ન કૃતં કિઞ્ચિત્તત્કરિષ્યામિ સાંપ્રતમ્

ત્વમસ્ય સરસસ્તીરે દ્રુમચ્છાયામુપાશ્રિતા ॥
ક્ષણમાત્રં પ્રતીક્ષસ્વ વિશ્રમસ્વ ચ ભામિનિ

॥ સાવિત્ર્યુવાચ ॥ ॥
એવમેતત્કરિષ્યામિ મમ દૃષ્ટિપથાત્ત્વયા ॥
દૂરે કાન્ત ન ગન્તવ્યં બિભેમિ ગહને વને

॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય પાતયતઃ કાષ્ઠં જજ્ઞે શિરસિ વેદના ॥
સ વેદનાર્ત્તઃ સઙ્ગમ્ય ભાર્યાં વચનમબ્રવીત્

॥ સત્યવાનુવાચ ॥ ॥
આયાસેન મમાનેન જાતા શિરસિ વેદના ॥
તમશ્ચ પ્રવિશામીવ ન ચ જાનામિ કિઞ્ચન

ત્વદુત્સઙ્ગે શિરઃ કૃત્વા નિદ્રોપહતલોચનઃ ॥
પુષ્કર ઉવાચ ॥
તદુત્સઙ્ગે શિરઃ કૃત્વા સુષ્વાપ ગતચેતનઃ

પતિવ્રતા મહાભાગા તતસ્સા રાજકન્યકા ॥
દદર્શ ધર્મરાજં તુ સ્વયં તં દેશમાગતમ્ । ૩૮॥
નીલોત્પલદલશ્યામં પીતામ્બરધરં પ્રભુમ્ ॥
વિદ્યુલ્લતાનિબદ્ધાઙ્ગં સતોયમિવ તોયદમ્

કિરીટેનાર્કવર્ણેન કુણ્ડલાભ્યાં વિરાજિતમ્ ॥
હારભારાર્પિતોરસ્કં તથાઙ્ગદવિભૂષિતમ્

તથાનુગમ્યમાનં ચ કાલેન સહ મૃત્યુના ॥
સ તુ સંપ્રાપ્ય તં દેશં દેહાત્સત્યવતસ્તદા

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રં પુરુષં પાશબદ્ધં વશઙ્ગતમ્ ॥
આકૃષ્ય દક્ષિણામાશાં પ્રયયૌ સત્વરં તદા

સાવિત્ર્યપિ વરારોહા ત્યક્ત્વા તં ગતજીવિતમ્ ॥
અનુવવ્રાજ ગચ્છન્તં ધર્મરાજમતન્દ્રિતા

તામુવાચ યમો ગચ્છ યથાગતમનિન્દિતે ॥
ઔર્ધ્વદૈહિકકાર્યેષુ યુક્તા ભર્તુઃ સમાચર

નાનુગન્તુમસૌ શક્યસ્ત્વયા લોકાન્તરં ગતઃ ॥
પતિવ્રતાસિ તેન ત્વં મુહૂર્તમનુપશ્યસિ ॥

ગુરુશુશ્રૂષણાદ્ભદ્રે તથા સત્યવતો મહત્ ॥
પુણ્યં સમર્જિતં યેન નયામ્યેનમહં સ્વયમ્

એતાવદેવ કર્તવ્યં પુરુષસ્ય વિજાનતઃ ॥
માતુઃ પિતુશ્ચ શુશ્રૂષા ગુરોશ્ચ વરવર્ણિનિ

ગુરુત્રિતયમેતચ્ચ સદા સત્યવતા વને

પૂજિતં પૂજિતસ્સ્વર્ગસ્તદાનેન ચિરં શુભે ॥
તપસા બ્રહ્મચર્યેણ ત્વગ્નિશુશ્રૂષયા તથા

પુરુષાઃ સ્વર્ગમાયાન્તિ ગુરુશુશ્રૂષણેન ચ ॥
આચાર્યશ્ચ પિતા ચૈવ માતા ભ્રાતા ચ પૂર્વજઃ

નાર્તેનાપ્યવમન્તવ્યા બ્રાહ્મણેન વિશેષતઃ ॥
આચાર્યો બ્રહ્મણો મૂર્તિઃ પિતા મૂર્તિઃ પ્રજાપતેઃ

માતા પૃથિવ્યા મૂર્તિશ્ચ ભ્રાતા વૈ મૂર્તિરાત્મનઃ ॥
યન્માતાપિતરૌ ક્લેશં સહેતે સમ્ભવે નૃણામ્

ન તસ્ય નિષ્કૃતિઃ શક્યા કર્તું વર્ષશતૈરપિ ॥
તયોર્નિત્યં પ્રિયં કુર્યાદાચાર્યસ્ય ચ સર્વદા

તેષ્વેવ ત્રિષુ તુષ્ટેષુ તપઃ સત્યં સમાપ્યતે ॥
તેષાં ત્રયાણાં શુશ્રૂષા પરમં તપ ઉચ્યતે

ન તૈરનભ્યનુજ્ઞાતો ધર્મમન્યં સમાચરેત ॥
ત એવ હિ ત્રયો લોકાસ્ત એવ ત્રય આશ્રમાઃ

ત એવ ચ ત્રયો વેદાસ્ત એવોક્તાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ ॥
પિતા વૈ ગાર્હપત્યોઽગ્નિર્માતાગ્નિર્દક્ષિણઃ સ્મૃતઃ

ગુરુરાહવનીયસ્તુ અગ્નિત્રેતા ગરીયસી ॥
ત્રિષ્વપ્રમાદ્યન્નેતેષુ ત્રીંલ્લોકાઞ્જયતે ગૃહી

સ હિ દિવ્યેન વપુષા દેવવદ્દિવિ મોદતે ॥
ઇમં લોકં માતૃભક્તઃ પિતૃભક્તસ્તુ મધ્યમમ્

ગુરુશુશ્રૂષયા ત્વેવં બ્રહ્મલોકં સમશ્નુતે ॥
સર્વે તસ્યાદૃતા ધર્મા યસ્યૈતે ત્રય આદૃતાઃ

અનાદૃતાસ્તુ યસ્યૈતે સર્વાસ્તસ્યાફલાઃ ક્રિયાઃ ॥
યાવત્ત્રયસ્તે જીવેયુસ્તાવન્નાન્યત્સમાચરેત્

તનું નિવેદયેત્તેભ્યો મનો વચનકર્મભિઃ ॥
ત્રિષ્વેતેષ્વિતિકૃત્યં હિ પુરુષસ્ય સમાપ્યતે

એષ ધર્મઃ પરઃ સાક્ષાદુપધર્મોઽન્ય ઉચ્યતે ॥
ગુરુપૂજારતિર્ભર્તા ત્વં ચ સાધ્વી પતિવ્રતા

વિનિવર્તસ્વ ધર્મજ્ઞે ગ્લાનિર્ભવતિ તેઽધુના ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ॥
પતિર્હિ દૈવતં સ્ત્રીણાં પતિરેવ પરાયણમ્

અનુગમ્યઃ સ્ત્રિયા સાધ્વ્યા પતિઃ પ્રાણધનેશ્વરઃ ॥
મિતં દદાતિ હિ પિતા મિતં ભ્રાતા મિતં સુતઃ

અમિતસ્ય હિ દાતારં ભર્તારં કા ન પૂજયેત ॥
નીયતે યત્ર ભર્તા મે સ્વયં વા યત્ર ગચ્છતિ

મયાપિ તત્ર ગન્તવ્યં યથાશક્તિ સુરોત્તમ ॥
પતિમાદાય ગચ્છન્તમનુગન્તુમહં યદા

ત્વાં દેવ ન હિ શક્ષ્યામિ તદા ત્યક્ષ્યામિ જીવિતમ્ ॥
મનસ્વિની તથા કા ચ વૈધવ્યાક્ષરદૂષિતા

મુહૂર્તમપિ જીવેત મણ્ડનાર્હાપ્યમણ્ડિતા ॥
યમ ઉવાચ ॥
પતિવ્રતે મહાભાગે પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તે શુભે

વિના સત્યવતઃ પ્રાણાન્વરં વરય મા ચિરમ્ ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ॥
વિનષ્ટચક્ષુષો રાજ્યં ચક્ષુષા સહ કામયે ॥
ચ્યુતરાજ્યસ્ય ધર્મજ્ઞ શ્વશુરસ્ય મહાત્મનઃ

॥ યમ ઉવાચ ॥
કૃતેન કામેન નિવર્ત ભદ્રે ભવિષ્યતીદં સકલં ત્વયોક્તમ્ ॥
મમોપરોધસ્તવ ચ ક્લમઃ સ્યાત્તથાધ્વના તેન તવ બ્રવીમિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ સાવિત્ર્યુપાખ્યાને સપ્તત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

2.38
સાવિત્ત્ર્યુવાચ॥
કુતઃ ક્લમઃ કુતો દુઃખં સદ્ભિઃ સહ સમાગમે ॥
સતાં તસ્માન્ન મે ગ્લાનિસ્ત્વત્સમીપે સુરોત્તમ

સાધૂનાં વાપ્યસાધૂનાં સન્ત એવ પરા ગતિઃ ॥
નૈવાસતાં નૈવ સતામસન્તો નૈવ ચાત્મનઃ

વિષાગ્નિસર્પશસ્ત્રેભ્યો ન તથા જાયતે ભયમ્ ॥
અકારણજગદ્વૈરિખલેભ્યો જાયતે યથા

સન્તઃ પ્રાણાનપિ ત્યક્ત્વા પરાર્થં કુર્વતે યથા ॥
તથાઽસન્તોઽપિ મનુજાઃ પરપીડાસુ તત્પરાઃ

ત્યજત્યસૂનયં લોકસ્તૃણવદ્યસ્ય કારણાત્॥
પરોપધાનસક્તાસ્તે પરલોકં તથા સતા

નિકાયેષુનિકાયેષુ પુરા બ્રહ્મા જગદ્ગુરુઃ ॥
અસતામુપઘાતાય રાજાનઃ કૃતવાન્સ્વયમ્

ચારૈઃ પરીક્ષયેદ્રાજા ધૂર્તાન્સમ્માર્જયેત્સદા ॥
નિગ્રહં ચાસતાં કુર્યાત્સ તુ લોકજિદુત્તમઃ

ધાન્યસંરક્ષણાર્થાય નિર્માર્ષ્ટા કક્ષમુદ્ધરન્ ॥
યથા વર્ધયતે ધાન્યં વર્દ્ધનીયાસ્તથા પ્રજાઃ

નિગ્રહેણા સતાં રાજ્ઞા સતાં ચ પરિપાલનૈઃ ॥
એતાવદેવ કર્તવ્યં રાજ્ઞા સ્વર્ગમભીપ્સતા

રાજકૃત્યં હિ લોકેષુ નાસ્ત્યન્યજ્જગતીપતે ॥
અસતાં નિગ્રહાદેવ સતાં ચ પરિપાલનાત્

રાજાનુશાસિતા તેષામસતાં શાસિતા ભવાન્ ॥
તેન ત્વમધિકો દેવ દેવેભ્યઃ પ્રતિભાસિ મે

જગત્તુ ધાર્યતે સદ્ભિઃ સતામગ્ર્યસ્તથા ભવાન્ ॥
તેન ત્વામભિયાન્ત્યા મે ક્લમો દેવ ન વિદ્યતે

યમ ઉવાચ ॥
તુષ્ટોસ્મિ તે વિશાલાક્ષિ વચનૈર્ધર્મસંહિતૈઃ ॥
વિના સત્યવતઃ પ્રાણાન્વરં વરય મા ચિરમ્

સાવિત્ર્યુવાચ ॥
સહોદરાણાં ભ્રાતૄણાં કામયામિ શતં વિભો ॥
અનપત્યઃ પિતા પ્રીતિં પુત્રલાભાત્પ્રયાતુ મે

યમ ઉવાચ ॥
કૃતેન કામેન નિવર્ત ભદ્રે ભવિષ્યતીદં સકલં તવોક્તમ્ ॥
મમોપરોધસ્તવ ચ ક્લમઃ સ્યાત્તથાધુના તેન તવ બ્રવીમિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સ૦ સાવિત્ર્યુપાખ્યાને દ્વિતીયવરલાભો નામાષ્ટત્રિંશત્તમોધ્યાયઃ

2.39
સાવિત્ર્યુવાચ ॥
ધર્મો હિ દૈવતં સ્ત્રીણાં પતિરેવ પરાયણમ્ ॥
અનુગમ્યઃ સ્ત્રિયા સાધ્વ્યા પતિઃ પ્રાણધનેશ્વરઃ

ધર્માર્જને સુરશ્રેષ્ઠ કુતો ગ્લાનિઃ કુતઃ ક્લમઃ॥
ત્વત્પાદમૂલમેવેદં પરમં ધર્મકારણમ્

ધર્માર્જનં સદા કાર્યં પુરુષેણ વિજાનતા ॥
તલ્લાભઃ સર્વલાભેભ્યો યતો દેવ વિશિષ્યતે

ધર્મશ્ચાર્થશ્ચ કામશ્ચ ત્રિવર્ગં જીવતઃ ફલમ્ ॥
ધર્મહીનસ્ય કામાર્થૌ વન્ધ્યાસુતસમાવુભૌ

ધર્માદર્થસ્તથા કામો ધર્માલ્લોકદ્વયં તથા ॥
ધર્મ એકોઽનુયાત્યેનં યત્ર કુત્ર ચ ગામિનમ્

શરીરેણ સમં નાશં સર્વમન્યદ્ધિ ગચ્છતિ ॥
એકો હિ જાયતે જન્તુરેક એવ વિપદ્યતે

ધર્મસ્તમનુયાત્યેકો ન સુહૃન્ન ચ બાન્ધવાઃ ॥
રૂપસૌભાગ્યલાવણ્યં સમ્પદ્ધર્મેણ લભ્યતે

બ્રહ્મેન્દ્રોપેન્દ્રશર્વેન્દ્રયમાર્કાગ્ન્યનિલામ્ભસામ્ ॥
વસ્વશ્વિધનદાદ્યાનાં યે લોકાઃ સર્વકામદાઃ

ધર્મેણ તાનવાપ્નોતિ પુરુષઃ પુરુષાન્તક ॥
મનોહરાણિ દ્વીપાનિ વર્ષાણિ સુમુખાનિ ચ

પ્રયાન્તિ ધર્મેણ નરાસ્તથૈવામરતામિતાઃ ॥
નન્દનાદીનિ મુખ્યાનિ દેવોદ્યાનાનિ યાનિ ચ

તાનિ પુણ્યેન લભ્યન્તે નાકપૃષ્ઠં તથા નરૈઃ ॥
વિમાનાનિ વિચિત્રાણિ તથૈવાપ્સરસઃ શુભાઃ

તૈજસાનિ શરીરાણિ સદા પુણ્યવતાં ફલમ ॥
રાજ્યં નૃપતિપૂજા ચ કામસિદ્ધિસ્તથેપ્સિતા

ઉપસ્કરાણિ મુખ્યાનિ ફલં પુણ્યસ્ય દૃશ્યતે ॥
રુક્મવૈડૂર્યદણ્ડાનિ ચન્દ્રાંશુસદૃશાનિ ચ

ચામરાણિ સુરાધ્યક્ષ ભવન્તિ શુભકર્મણામ્ ॥
( પૂર્ણેન્દુમણ્ડલાભેન રક્તાંશુકમિતેન ચ

ધાર્યતાં યાન્તિ છત્રેણ નરઃ પુણ્યેન કર્મણા ॥)
જયશઙ્ખસ્વનાદેવ સૂતમાગધનિઃસ્વનમ

વરાસનં સભૃઙ્ગારં ફલં પુણ્યા કર્મણઃ ॥
વરાન્નપાનં ગીતં ચ નૃત્યમાલ્યાનુલેપનમ્

રત્નવસ્ત્રાણિ મુખ્યાનિ ફલં પુણ્યસ્ય કર્મણઃ ॥
રૂપૌદાર્યગુણોપેતાઃ સ્ત્રિયશ્ચાતિનોહરાઃ

વાસઃ પ્રાસાદપૃષ્ઠેષુ ભવન્તિ શુભકર્મણામ્ ॥
સુવર્ણકિંકિણી મિશ્રચામરાઃ પીઠધારિણઃ

વહન્તિ તુરગા દેવ નરં પુણ્યેન કર્મણા ॥
હેમકક્ષૈઃ સમાતઙ્ગૈશ્ચલત્પર્વતસન્નિભૈઃ

ખેલાંઘ્રિપદવિન્યાસૈર્યાન્તિ પુણ્યેન કર્મણા ॥
સર્વકામપ્રદે દેવે સર્વાપદ્દુરિતાપહે

વહન્તિ ભક્તિં પુરુષાસ્સદા પુણ્યેન કર્મણા ॥
તસ્ય દ્વારાણિ યજનં તપો દાનં દયા ક્ષમા

બ્રહ્મચર્યં ચ સત્યં ચ તીર્થાનુસરણં શુભે ॥
સ્વાધ્યાયસેવા સાધૂનાં સહવાસઃ સુરાર્ચનમ્

ગુરૂણાં ચૈવ શુશ્રૂષા બ્રાહ્મણાનાં ચ પૂજનમ્ ॥
ઇન્દ્રિયાણાં જયશ્ચૈવ માર્દવં હ્રીરમત્સરમ્

તસ્માદ્ધર્મઃ સદા કાર્યો નિત્યમેવ વિજાનતા ॥
ન હિ પ્રતીક્ષતે મૃત્યુઃ કૃતમસ્ય ન વા કૃતમ્

બાલ એવાચરેદ્ધર્મમનિત્યં દેવ જીવિતમ્ ॥
કો હિ જાનાતિ કસ્યાદ્ય મૃત્યુઃ કેન ભવિષ્યતિ

પશ્યતોઽપ્યસ્ય લોકસ્ય મરણં પુરતઃ સ્થિતમ્ ॥
અમરસ્યેવ ચરિતમત્યાશ્ચર્યં સુરોત્તમ

યુવત્વાપેક્ષયા બાલો વૃદ્ધત્વાપેક્ષયા યુવા ॥
મૃત્યોરુત્સઙ્ગમારૂઢઃ સ્થવિરઃ કિમપેક્ષતે

ભુવઃ શૈલં સમારૂઢઃ તતો વૃક્ષાગ્રમાશ્રિતઃ ॥
તત્રાપ્યવિન્દતસ્ત્રાણં મૃત્યોદ્ભીતસ્ય કા ગતિઃ

ન ભયં મરણાદેવ પ્રાણિનામધિકં ક્વચિત ॥
તત્રાપિ નિર્ભયાઃ સન્તઃ સદા સુકૃતકારિણઃ

યમ ઉવાચ ॥
તુષ્ટોઽસ્મિ તે વિશાલાક્ષિ વચનૈર્ધર્મસઙ્ગતૈઃ ॥
વિના સત્યવતઃ પ્રાણાન્વરં વરય મા ચિરમ્

સાવિત્ર્યુવાચ ॥
વરયામિ ત્વયા દત્તં પુત્રાણાં શતમૌરસમ્ ॥
અનપત્યસ્ય લોકેષુ ગતિઃ કિલ ન વિદ્યતે

યમ ઉવાચ ॥
કૃતેન કામેન નિવર્ત ભદ્રે ભવિષ્યતીદં સકલં ત્વયોક્તમ્ ॥
મમોપરોધશ્ચ તવ ક્લમઃ સ્યાત્તથાધુના તેન તવ બ્રવીમિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ સાવિત્ર્યુપાખ્યાને તૃતીયવરલાભો નામૈકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

2.40
સાવિત્ર્યુવાચ ॥
સર્વધર્મવિધાનજ્ઞઃ સર્વધર્મપ્રવર્તકઃ ॥
ત્વમેવ જગતાં નાથઃ પ્રજાસંયમનો યમઃ

કર્મણામાનુરૂપ્યેણ યસ્માદ્યમયસિ પ્રજાઃ ॥।
તસ્માત્ત્વમુચ્યસે દેવ યમ ઇત્યેવ નામતઃ

ધર્મેણેમાઃ પ્રજાઃ સર્વા યથા રઞ્જયસે પ્રભો ॥
તસ્માત્તે ધર્મરાજેતિ નામ સત્યં નિગદ્યતે

સુકૃતં દુષ્કૃતં ચોભે પુરોધાય યથા જનાઃ ॥
ત્વત્સકાશમથાયાન્તિ તસ્માત્ત્વં મૃત્યુરુચ્યસે

સર્વેષામથ ભૂતાનાં યસ્માદન્તકરો ભવાન્ ॥॥
તસ્માત્વમન્તકઃ પ્રોક્તઃ સર્વદેવૈર્મહાદ્યુતે

વિવસ્વતસ્ત્વં તનયઃ પ્રથમઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
તસ્માદ્વૈવસ્વતો નામ્ના સર્વદેવેષુ કથ્યસે

કાલં કલાદ્યં કલયન્સર્વેષાં ત્વં હિ તિષ્ઠસિ ॥
તસ્માત્કાલેતિ તે નામ પ્રોચ્યતે તત્સુદર્શિભિઃ

આયુષ્યે કર્મણિ ક્ષીણે ગૃહ્ણાસિ પ્રસભં જનમ્ ॥॥।
તસ્માત્ત્વં કથ્યસે લોકે સર્વપ્રાણહરેતિ વૈ

તવ પ્રસાદાદ્દેવેશ ધર્મે તિષ્ઠન્તિ જન્તવઃ ॥
તવ પ્રસાદાદ્દેવેશ સઙ્કરો નૈવ જાયતે

સતાં સદા ગતિર્દેવ ત્વમેવ પરિકીર્તિતઃ ॥
જગતોઽસ્ય જગન્નાથ મર્યાદાપરિપાલકઃ

પાહિ માં ત્રિદશશ્રેષ્ઠ દુઃખિતાં શરણાગતામ્ ॥
પિતરૌ ચ તથૈવાસ્ય રાજપુત્રસ્ય દુઃખિતૌ

યમ ઉવાચ ॥
સ્તુતેન ભક્ત્યા ધર્મજ્ઞે મયા તુષ્ટેન સત્યવાન્ ॥
તવ ભર્તા વિમુક્તોઽયં લબ્ધકામા વ્રજાબલે

રાજ્યં કૃત્વા ત્વયા સાર્ધં વત્સરાશીતિપઞ્ચકમ્ ॥
નાકપૃષ્ઠમથારુહ્ય ત્રિદશૈસ્સહ રંસ્યતે

સ્તોત્રેણાનેન ધર્મજ્ઞે કલ્યમુત્થાય યશ્ચ મામ્ ॥
કીર્તયિષ્યતિ તસ્યાપિ દીર્ઘમાયુર્ભવિષ્યતિ

પુષ્કર ઉવાચ ॥ એતાવદુક્ત્વા ભગવાન્યમસ્તુ વિમુચ્ય તં રાજસુતં મહાત્મા ॥
અદર્શનં તત્ર જગામ રામ કાલેન સાર્ધં સહ મૃત્યુના ચ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ સાવિત્ર્યુપાખ્યાને ચત્ત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ