વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.161.165

2.161
પરશુરામ ઉવાચ ॥
શાન્તિમાચક્ષ્વ માં દેવ ઘૃતકમ્બલસંજ્ઞિતામ્ ॥
કાર્યા યા પાર્થિવેન્દ્રાણાં વિજયાય પુરોધસા

પુષ્કર ઉવાચ ॥
પૂર્વોત્તરે તુ દિગ્ભાગે નગરાત્સુમનોહરે ॥
પ્રાગુદક્પ્રવણે દેશે શાન્ત્યાગારં તુ કારયેત્

તં તમત્યન્તવિસ્તીર્ણં નાનાવસ્ત્રવિભૂષિતમ્ ॥
પુનર્વસૌ ગતે ચન્દ્રે તત્ર યાયાન્નરાધિપઃ

પુરસ્કૃત્ય મહાભાગ સાંવત્સરપુરોહિતૌ ॥
અભિષેચનિકા મન્ત્રા યે મયાભિહિતાઃ પુરા

દેવાદયસ્તુ તેષાં વૈ સ્થાનં તત્ર પ્રકલ્પયેત્ ॥
ગન્ધમણ્ડલકૈર્મુખ્યૈર્યથાસ્થાનં પુરોહિતઃ

આવાહનં તતઃ કુર્યાત્સ્નાતાસ્તત્ર ચ યેઽપિ તે ॥
દેવાદીનાં તુ સર્વેષાં બ્રાહ્મણૈઃ સહિતા દ્વિજ

આવાહિતાનાં સર્વેષાં ગન્ધમાલ્યાન્નસમ્પદા ॥
દેવવત્પૂજનં કુર્યાત્તથા નૃપપુરોહિતૌ

એવં સંપૂજનં કૃત્વા સોપવાસાસ્તુ તે ત્રયઃ ॥
સ્વપ્યુશ્ચ તાં નિશાં તત્ર સર્વ એવ સમાહિતાઃ

તતો નૈરૃતકં કર્મ પ્રદેશે તુ પુરોહિતઃ ॥
કૃત્વા ત્રિભાગશેષાયાં રાત્રૌ કુર્યાત્તુ શાન્તિકમ્

શ્રુત્વા દશગુણાનત્ર સ્નાપયેત્તં નરાધિપમ્ ॥
પૂર્વમેવ તથા સ્નાનં સિદ્ધાર્થોત્સાધિતં તથા

પૂર્ણેન ઘૃતકુમ્ભેન મન્ત્રેણાનેન કાલવિત્ ॥
આજ્યં તેજઃ સમુદ્દિષ્ટમાજ્યં તેજોહરં પરમ્

આજ્યં સુરાણામાહારમાજ્યે લોકઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
તેનાન્તરિક્ષં દિવ્યં વા ધત્તે કલ્મષનાશનમ્

સર્વે તદાજ્યસંસ્પર્શાત્પ્રણાશમુપગચ્છતુ ॥
તતો વિરૂક્ષિતં સ્નાતં સ્નાનવેદ્યાં નરાધિપમ્

ગચ્છેત્તં તુ પુરસ્કૃત્ય સાંવત્સરપુરોહિતૌ ॥
સ્નાનવેદી તુ કર્તવ્યા લાજાકુસુમમણ્ડિતા

ચતુર્ભિઃ પૂર્ણકુમ્ભૈસ્તુ વિદિક્ષુ હ્યુપશોભિતા ॥
ચત્વારિ તસ્યાશ્ચર્માણિ પ્રાગ્ગ્રીવાણિ સમાસ્તરેત્

વૃષસ્ય દ્વીપિનશ્ચૈવ સિંહશાર્દૂલયોસ્તથા ॥
ભદ્રાસનં ન્યસેદ્રામ તેષામુપરિ ચર્મણામ્

સ્વાસીનં નૃપતિં તત્ર વસ્ત્રૈરાચ્છાદયેન્નૃપૈઃ ॥
કાર્પાસિકૈસ્તતઃ પશ્ચાદાવિકૈઃ કૃમિજૈસ્તતઃ

તતસ્તુ સર્પિષઃ કુમ્ભૈઃ પૂર્ણૈસ્તમભિષેચયેત્ ॥
કુમ્ભાષ્ટકં તુ કર્તવ્યમષ્ટાવિંશતિરેવ વા

અથવાષ્ટશતં રામ વૃદ્ધિરેષા ગુણોત્તરા ॥
તતોપનીય વસ્ત્રાણિ તસ્યાં વેદ્યાં પુરોહિતઃ

શૂલેન મૃન્મયં ભિંદ્યાચ્છત્રું ક્રોધસમન્વિતઃ ॥
રાજ્ઞસ્તુ કલશં દત્ત્વા સ્વયં સાંવત્સરસ્તતઃ

અભિષેચનમન્ત્રેણ સ્વર્ચિતં કલ્પિતં દૃઢમ્ ॥।
જ્યોતિષ્મતીં ત્રાયમાણામભયામપરાજિતામ્

જીવાં વિશ્વેશ્વરીં પાઠાં સમંગામભયાં તથા ॥
સહાં ચ સહદેવાં ચ પૂર્ણકોશાં શતાવરીમ્

અરિષ્ટિકાં શિવાં ભદ્રાં કલશં તત્ર વિન્યસેત્ ॥
બ્રાહ્મી ક્ષેમામજાં ચૈવ સર્વબીજાનિ કાઞ્ચનમ્

મઙ્ગલ્યાશ્ચ યથાલાભં સર્વૌષધ્યો રસસ્તથા ॥
રત્નાનિ સર્વગન્ધાશ્ચ બિલ્વં ચ સવિકઙ્કતમ્

એવં સ્નાતો ઘૃતે દૃષ્ટ્વા વદનં તર્પણં તથા ॥
મઙ્ગલાલભનં કૃત્વા ધૌતવાસાઃ સમાહિતઃ

અભ્યર્ચનં તતઃ કુર્યાદ્દેવાદીનાં પૃથક્પૃથક્ ॥
તેષામેવ તતો વહ્નૌ ચતુર્થ્યન્તૈસ્તુ નામભિઃ

ઓઙ્કારપૂતં જુહુયાદ્ ઘૃતં બહુ પુરોહિતઃ ॥
આયુધાભ્યર્ચનં કાર્યં વાહનાભ્યર્ચનં તતઃ

રાજચિહ્નાર્ચનં કૃત્વા હ્યલઙ્કૃત્ય સ્વકાં તનુમ્ ॥
અનુલેપનમાદદ્યાદ્ગન્ધદ્વારેતિ મન્ત્રતઃ

શુભં વસનમાદદ્યાચ્છ્રીસૂક્તેનાભિમંત્રિતમ્ ॥
શ્રિયં ધાતર્મયિ દેહિ મંત્રઃ સુમનસાં ભવેત

રાયસ્પોષેતિ ચ તથા મન્ત્રેલઙ્કરણે સ્મૃતઃ ॥
તતોનુલિપ્તઃ સુરભિઃ સ્રગ્વી રુચિરભૂષણઃ

કેશવાભ્યર્ચનં કૃત્વા વહ્નિસ્થાનં તતો વ્રજેત્ ॥
વહ્નેરુત્તરદિગ્ભાગે તતઃ પ્રાગુક્તકર્મણામ્

સિંહાસનં ન્યસેત્પૃષ્ઠે ભવ્યાસ્તરણસંયુતમ્ ॥
તતસ્તુ રામ ચર્માણિ પ્રાગ્ગ્રીવાણિ તુ વિન્યસેત્

વૃષસ્ય વૃષદંશસ્ય કરેશ્ચ પૃષતસ્ય ચ ॥
તેષામુપરિ સિંહસ્ય વ્યાઘ્રસ્ય ચ તતઃ પરમ્

ધ્રુવા દ્યૌરિતિ મન્ત્રેણ નૃપં તત્રોપવેશયેત ॥
દર્ભપાણિસ્તતો રાજા તથૈવ ચ પુરોહિતઃ

તયોર્હસ્તગતાવગ્રે દર્ભૌ સંગ્રથયેદ્દ્વિજઃ ॥
તતઃ પુરોધા જુહુયાદ્બ્રાહ્મૈર્મન્ત્રૈર્ઘૃતં શુચિઃ

રૌદ્રવૈષ્ણવ વાયવ્યશાક્રસૌમ્યૈઃ સવારુણૈઃ ॥
બાર્હસ્પત્યૈસ્તતઃ કુર્યાત્તંત્રમુત્તરસંજકમ્

દૈવજ્ઞઃ પ્રયતઃ કુર્યાદ્દેવતાનાં વિસર્જનમ્ ॥
યાન્તુ દેવગણાઃ સર્વે સાનુગાઃ સપરિચ્છદાઃ

આદાય પાર્થિવાત્પૂજાં નગરાગમનાય ચ ॥
તતસ્તુ પૂજયેદ્રાજા સાંવત્સરપુરોહિતૌ

ધનેન બ્રાહ્મણાનાં ચ તતો દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્ ॥
મઙ્ગલાલભનં કૃત્વા ખડ્ગપાણિર્ગૃહાદ્વ્રજેત્ ॥
શાન્તિઘોષેણ મહતા રાજા કુઞ્જરગસ્તતઃ

શાંતિર્મયા તેઽભિહિતા નૃવીર ધન્યા યશસ્યા રિપુનાશની ચ ॥
સુખાવહા રાષ્ટ્રવિવૃદ્ધિકર્ત્રી કાર્યા નૃપૈર્ધર્મવિવૃદ્ધિદા ચ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ઘૃતકમ્બલશાન્તિકથનો નામૈકષષ્ટ્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.162
॥રામ ઉવાચ ॥ ॥
સંવત્સરાભિષેકં ચ કથયસ્વ મહીભૃતઃ ॥
તત્ર મે સંશયં દેવ ત્વં હિ સર્વં વિપશ્યસિ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
રાજાભિષેકનક્ષત્રે પ્રતિસંવત્સરં દ્વિજઃ ॥
પૂર્વાભિષેકવિધિના કર્તવ્યમભિષેચનમ્

ધન્યં યશસ્યં રિપુનાશનં ચ સૌભાગ્યદં પુષ્ટિવિવર્ધનં ચ ॥
વર્ષાભિષેકં નૃપતેઃ પ્રદિષ્ટં સૌખ્યાવહં રાજ્યવિવૃદ્ધિદં ચ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને સંવત્સરાભિષેકાધ્યાયો નામ દ્વિષષ્ટ્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.163
રામ ઉવાચ ॥ ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રવિદાં વર ॥
યાત્રાકાલવિધાનં મે કથયસ્વ મહીક્ષિતામ્

પુષ્કર ઉવાચ ॥
યદા મન્યેત નૃપતિરાક્રન્દેન બલીયસા ॥
પાર્ષ્ણિગ્રાહેભિભૂણા તં તદા યાત્રાં પ્રયોજયેત॥

પુષ્ટા મેદ્ય ભૃતા ભૃત્યા પ્રભૂતઞ્ચ બલં મમ ॥
મૂલરક્ષાસમર્થોઽસ્મિ તદા યાત્રાં પ્રયોજયેત્

પાર્ષ્ણિગ્રાહાધિકં સૈન્યં મૂલે નિક્ષિપ્ય વા વ્રજેત્॥
ચૈત્રં વા માર્ગશીર્ષં વા યાત્રાં યાયાન્નરાધિપઃ

ચૈત્ર્યાં સસ્યં હિ નંદાદ્યં હન્તિ પુષ્ટિં ચ શારદમ્ ॥
એતદેવ વિપર્યસ્તં માર્ગશીર્ષ્યાં નરાધિપઃ ॥

શત્રોર્વા વ્યસને યાયાત્કાલ એવ સુદુર્લભઃ ॥
દિવ્યાન્તરિક્ષક્ષિતિજૈરુત્પાતૈઃ પીડિતં ભૃશમ્

ષડૃક્ષપીડનાત્તૃપ્તં પીડિતં ચ તથા ગ્રહૈઃ ॥
પ્રજ્વલન્તિ તથૈવોલ્કા દિશં યસ્ય પ્રપદ્યતે

ભૂકમ્પો યાં દિશં યાતિ યાં ચ કેતુઃ પ્રધૂમયેત્ ॥
નિર્ઘાતઃ શ્રૂયતે યત્ર તાં યાયાદ્વસુધાધિપઃ

સ્વબલવ્યસનોપેતં તથા દુર્ભિક્ષપીડિતમ્ ॥
સમ્ભૂતાન્તરકોપં ચ ક્ષિપ્રં યાયાદરિં નૃપઃ

યૂકામક્ષિકબહુલં બહુવિઘ્નં તથા બિલમ્ ॥
નાસ્તિકં ભિન્નમર્યાદં તથા મઙ્ગલવાદિ ચ

અપેતપ્રકૃતિં ચૈવ નિરાશં ચ તથા જયેત્ ॥
વિષ્ટિનાયકકં સૈન્યં તથા ભિન્નપરસ્પરમ્

વ્યસનાસક્તનૃપતિં બલં રાજા નિયોજયેત્ ॥
ગચ્છેત્તુ પશ્ચાદ્ધર્મજ્ઞ પુરસ્તાત્તુ વિગર્હિતૈઃ

ક્વ યાસિ તિષ્ઠ માગચ્છ કિં તત્ર ગમનસ્ય ચ ॥
અન્યે શબ્દાશ્ચ યે દૃષ્ટાસ્તે વિપત્તિકરા અપિ

ધ્વાજાદિષુ તથા સ્નાનં ક્રવ્યાદાનાં વિગર્હિતમ્ ॥
સ્ખલનં વાહનાનાં ચ વસ્ત્રસઙ્ગસ્તથૈવ ચ

વિનિર્ગતશ્ચ દ્વારાદ્યૈઃ શિરસશ્ચાભિઘાતનમ્ ॥
છત્રધ્વજાદિવસ્ત્રાણાં પતનં ચ તથાશુભમ્

દૃષ્ટ્વા નિમિત્તં પ્રથમમમઙ્ગલ્યં વિનાશનમ્ ॥
કેશવં પૂજયેદ્વિદ્વાંસ્તથૈવ મધુસૂદનમ્

દ્વિતીયે તુ તતો દૃષ્ટે પ્રતીપે પ્રવિશેદ્ગૃહમ્ ॥
અથેષ્ટાનિ પ્રવક્ષ્યામિ મઙ્ગલ્યાનિ તથાનઘ

શ્વેતાઃ સુમનસઃ શ્રેષ્ઠાઃ પૂર્ણકુમ્ભં તથૈવ ચ ॥
જલજાનિ ચ મત્સ્યાનિ માંસં મત્સ્યાશ્ચ ભાર્ગવ

ગાવસ્તુરઙ્ગમા નાગા બદ્ધ એકઃ પશુસ્તતઃ ॥
ત્રિદશાઃ સુહૃદો વિપ્રા જ્વલિતશ્ચ હુતાશનઃ

ગણિકાશ્ચ મહાભાગાઃ પૂર્વાચાર્યાદિગોમયમ્ ॥
રુક્મં રૌપ્યં તથા તામ્રં સર્વરત્નાનિ ચાપ્યથ

ઔષધાનિ ચ સર્વજ્ઞ વચાસિદ્ધાર્થકે તથા ॥
નૃવર્ધમાનં યાનં ચ ભદ્રપીઠં તથૈવ ચ

ખડ્ગં છત્રં પતાકાં ચ મૃદમાયુધમેવ ચ ॥
રાજલિઙ્ગાનિ સર્વાણિ શવં રુદિતવર્જિતમ્

ઘૃતં દધિ પયશ્ચૈવ ફલાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
સ્વસ્તિકં વર્ધમાનં ચ નન્દ્યાવર્તં સકૌસ્તુભમ્

નદ્યશ્ચ ચિત્રવિન્યસ્તા મઙ્ગલ્યાન્યપરાણિ ચ॥
અક્ષતાશ્ચ તથા મુખ્યાસ્તથા દર્પણમેવ ચ

અઞ્જનં રોચનં ચૈવ શૃઙ્ગારો માક્ષિકં તથા ॥
શઙ્ખ ઇક્ષુસ્તથા ભક્ષ્યા વાચશ્ચૈવ તથા શુભાઃ

વાદિત્રાણાં મુખઃ શબ્દો ગમ્ભીરશ્ચ મનોહરઃ ॥
ગાન્ધારષડ્જઋષભા યાને શસ્તાસ્તથા સ્વરાઃ

વાયુઃ સશર્કરો રૂક્ષઃ સ ચ દિગ્ભ્યઃ સમર્થિતઃ॥
પ્રતિલોમસ્તથા નીચો વિજ્ઞેયો ભયકૃદ્દ્વિજ

અનુકૂલો મૃદુસ્નિગ્ધઃ સુખસ્પર્શઃ સુખાવહઃ ॥
ઋક્ષા ઋક્ષસ્વરાઃ ખઙ્ગાઃ ક્રવ્યાદાશ્ચ વિગર્હિતાઃ

મેઘાઃ શસ્તા ઘનાઃ સ્નિગ્ધા ગજબૃંહિતસન્નિભાઃ ॥
અનુલોમા તડિચ્છસ્તા શક્રશ્ચાપં તથૈવ ચ

અપ્રશસ્તે તથાજ્ઞેયે પીરવેશપ્રવર્ષણે ॥
અનુલોમા ગ્રહઃ શસ્તા દિક્પતિસ્તુ વિશેષતઃ

આસ્તિક્યં શ્રદ્દધાનત્વં તથા પૂજ્યાભિપૂજનમ્ ॥
શસ્તાન્યેતાનિ ધર્મજ્ઞ યચ્ચ સ્યાન્મનસઃ પ્રિયમ્

મનસસ્તુષ્ટિરેવાત્ર પરમં જયલક્ષણમ્ ॥
એકતઃ સર્વલિઙ્ગાનિ મનસ્તુષ્ટિરથૈકતઃ

યાનોત્સુકત્વં મનસઃ પ્રહર્ષઃ સુસ્વપ્નલાભો મનસઃ પ્રસાદઃ ॥
માઙ્ગલ્યલબ્ધિશ્રવણં ચ રામ જ્ઞેયાનિ નિત્યં વિજયાવહાનિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ યાત્રાશકુનવર્ણનં નામ ત્રિષષ્ટ્યુત્તરશતતમોધ્યાયઃ

2.164
પુષ્કર ઉવાચ ॥
તિષ્ઠતો ગમને પ્રશ્ને પુરુષસ્ય શુભાશુભમ્ ॥
નિવેદયન્તિ શકુના દેશસ્ય નગરસ્ય ચ

પથિ પાન્થો નૃપઃ સૈન્યે મરીચોદ્દિશ્ય દેવતામ્ ॥
સાર્થે પ્રધાનઃ સામ્યે ચ જ્ઞાતિવિદ્યાવયોધિકઃ

સર્વપાપફલો દીપ્તઃ શાન્તઃ શુભફલો મતઃ ॥
ષટ્પ્રકારા વિનિર્દિષ્ટાઃ શકુનાનાં ચ દીપ્તતા

વેલા દિગ્દેશકરણં સ તુ જાતિવિભેદકઃ ॥
પૂર્વાપૂર્વા ચ વિજ્ઞેયા સા તેષાં બલવત્તરા

દિવાચરો રાત્રિચરસ્તથા રાત્રૌ દિવાચરઃ ॥
ક્રૂરસ્ય વેલાદીપ્તસ્ય ખલર્ક્ષનિગ્રહાદિષુ

ધૂમિતાસા તુ વિજ્ઞેયા યાં ગમિષ્યતિ ભાસ્કરઃ ॥
યસ્યાં સ્થિતઃ સા જ્વલિતા મુક્તા ચાઙ્ગારિણી મતા

એતાસ્તિસ્રઃ સ્મૃતા દીપ્તાઃ પઞ્ચ શન્તાસ્તથા પરાઃ ॥
દીપ્તાયાં દિશિ દિગ્દીપ્તઃ શકુનઃ પરિકીર્તિતઃ

ગ્રામ્યે વન્યો વને ગ્રામ્યસ્તથા નિન્દિતપાદપે ॥
દેશે ચૈવાશુભે જ્ઞેયો દેશદીપ્તો દ્વિજોત્તમ

ક્રિયાદીપ્તો વિનિર્દિષ્ટઃ સ્વજાત્યનુચિતક્રિયઃ॥
તતો દીપ્તશ્ચ કથિતો ભિન્નભૈરવનિઃસ્વનઃ

પ્રતિદીપ્તસ્તથા જ્ઞેયઃ કેવલં માંસભોજનઃ ॥
દીપ્તશાન્તો વિનિર્દિષ્ટઃ સર્વૈભેદૈઃ પ્રકીર્તિતઃ

મિશ્રાંમિશ્રો વિનિર્દિષ્ટસ્તતો વાચ્યં બલાત્ફલમ્ ॥
ગોશ્વોષ્ટ્રગર્દભશ્વાનઃ શારિકાગૃહગોધિકે ॥
નટિકેષાં સચર્માદ્યે કથિતા ગ્રામવાસિનઃ

અજાવિશુક્રનાગેન્દ્રખરા મહિષવાયસૌ ॥
ગ્રામ્યારણ્યા વિનિર્દિષ્ટાઃ સર્વેઽન્યે વનગોચરાઃ

માર્જરક્તકૃષો ગ્રામ્યસ્તથાન્યો વનગોચરે ॥
સર્વેઽપ્યેવેતિ વિજ્ઞેયા નિત્યં રૂપવિભેદતઃ

શ્રીકણ્ઠશિખિચક્રાહ્વા યે ચ હારીતવાયસાઃ ॥
કુલાલકુક્કુટશ્યેનફાંટવં જલવાનરાઃ

શશઘ્નચટકશ્યામાશ્ચાષભાસ કપિઞ્જલાઃ ॥
તિત્તિરિઃ શતપત્રશ્ચ કપોતાશ્ચ તથા ત્રયઃ

ખઞ્જરીટકદાત્યૂહ શુકાણ્ડીવહતિક્તકાઃ ॥
ભારદ્વાજશ્ચ સારઙ્ગઃ ઇતિ જ્ઞેયા દિવાચરાઃ

વલ્ગુલ્યુલૂકઃ શશકા શરભોત્ક્રોશપિચ્છલૌ ॥
માષિકા પિઙ્ગલી કાકઃ કથિતા રાત્રિચારિણઃ

હંસાજમૃગમાર્જારનકુલર્ક્ષ ભુજઙ્ગમાઃ ॥
વૃકશ્ચ સિંહવ્યાઘ્રોષ્ટ્રશ્વસૂકરતુરઙ્ગમાઃ

શ્વાવિત્પૃથુતગોમાયુઘૃતકોકિલસારસાઃ ॥
તુરઙ્ગમો દ્વીપિનરાશ્ચોરા ઉભયચારિણઃ

રણપ્રસ્થાનયોઃ સર્વે પુરસ્તાત્સઙ્ગચારિણઃ ॥
જયાવહા વિનિર્દિષ્ટાઃ પશ્ચાદ્વિજયકારિણઃ

ગૃહે ગમ્યો યદા ચાયં વ્યાહરેત્પુરતઃ સ્થિતઃ ॥
નૃપાવમાનં વદતિ વામઃ કલહભોજને

યાને તદ્દર્શનં ધન્યં સપતઙ્ગસ્ય ચાપ્યથ ॥
ચૌરૈર્દોષમથાખ્યાતિ મયૂરો ભિન્નનિઃસ્વનઃ ॥

વમતે કપિલઃ શ્રેષ્ઠઃ તથા દક્ષિણસંસ્થિતઃ ॥
પૃષ્ઠતો નિન્દિતફલઃ તિત્તિરિસ્તત્ર શસ્યતે

એણા વરાહાઃ પૃષતો વામા ભૂત્વા તુ દક્ષિણાઃ॥
ભવન્ત્યર્થકરા નિત્યં વિપરીતા વિગર્હિતાઃ

વૃકાશ્ચ જમ્બુકવ્યાઘ્ર સિંહમાર્જારગર્દભાઃ ॥
વાચ્છિતાર્થકરા જ્ઞેયા દક્ષિણાદ્વામભાગગાઃ

શિવા શ્યામા રલા ચ્છુચ્છઃ પિઙ્ગલા ગૃહગોધિકાઃ ॥
સૂકરી પરપુષ્ટા ચ પુંનામાનશ્ચ વામતઃ

શ્રીસંજ્ઞા ચાષભષકકપિશ્રીકર્ણછિક્કરાઃ ॥
કપિશ્રીકર્ણપિપ્પીકા રુરુશ્યેનાશ્ચ દક્ષિણાઃ

જાહકાહિશશક્રોડગોધાનાં કીર્તનં શુભમ્ ॥
તતઃ સન્દર્શનં નેષ્ટં પ્રતીપં વાનરર્ક્ષયોઃ

ફલકૃત્પૂર્વશકુનઃ પ્રસ્થિતસ્ય ચ યોન્વહમ્ ॥
ભવેત્તસ્ય ફલં વાન્યત્તદેવ દિવસં બુધૈઃ

મત્તા ભિક્ષાર્થિનો બાલા વિરક્તાભાસ્તથૈવ ચ ॥
સીમાન્તનદ્યન્તરિતા વિજ્ઞેયા નિષ્ફલા દ્વિજ

એકદ્વિત્રિચતુર્ભિસ્તુ શિવા ધન્યા તતો ભવેત્ ॥
પઞ્ચભિશ્ચ તથા ષડ્ભિરધન્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ

સપ્તભિશ્ચ તથા ધન્યા નિષ્ફલા પરતો ભવેત્ ॥
નૃણાં રોમાઞ્ચજનની વાહનાનાં ભયપ્રદા

જ્વાલાનના સૂર્યમુખી વિજ્ઞેયા ભયવર્ધિની ॥
પ્રથમં શાર્ઙ્ગકે દૃષ્ટે શુભે દેશે શુભં વદેત્

સંવત્સરં મનુષ્યસ્ય હ્યશુભે ચાશુભં તથા ॥
યથાવિધિ નરઃ પશ્યઞ્છકુનં પ્રથમેહનિ

આત્મનશ્ચ તથા તેન જ્ઞાતવ્યં વત્સરં ફલમ્ ॥
શાર્ઙ્ગક ચ નરો દૃષ્ટ્વા ભુજઙ્ગમશિરોગતઃ

અવશ્યં તદવાપ્નોતિ યત્કિઞ્ચિન્મનસેચ્છતિ ॥
વિશન્તિ યેન માર્ગેણ વાયસા બહવઃ પરમ્

તેન માર્ગેણ વૈ તસ્ય પુરસ્ય ગ્રહણં ભવેત્ ॥
સેનાયાં યદિ વાસાર્થે વિનિષ્ટો વાયસો ભવેત્

વાસો ભયાય રાત્રસ્થો ભયં વદતિ દુસ્તરમ્ ॥
છાયાઙ્ગવાહનોપાનચ્છત્રવસ્ત્રાદિકુણ્ઠનૈઃ

મૃત્યુસ્તત્પૂજને પૂજા તદ્વિષ્ઠાકરણે શુભમ્ ॥
પ્રોષિતાગમકૃત્કાકઃ કુર્વન્દ્વારિ ગતાગતમ્

રક્તં દગ્ધં ગૃહે દ્રવ્યં વિક્ષપન્વહ્નિવેદકઃ ॥
ન્યસેદ્રજં પુરસ્તાચ્ચેન્નિવેદયતિ બન્ધનમ્

પીતદ્રવ્યં તથા રુક્મં રૂપ્યં શ્વેતં તુ ભાર્ગવ ॥
યશ્ચૈવોપલભેદ્દ્રવ્યં તસ્ય લબ્ધિં વિનિર્દિશેત્

દ્રવ્યં ચોપનયેદ્યત્તુ તસ્ય હાનિં દ્વિજોત્તમ ॥
પરતો ધનલબ્ધિઃ સ્યાદ્રામ માંસસ્ય ભક્ષણે

શ્રીલબ્ધિઃ સ્યાન્મૃગક્ષેપે રાજ્યં રત્નાર્પણે મહત્ ॥
યાતુઃ કાકોનુકૂલસ્થઃ ક્ષેપ્યઃ કર્ણસમો ભવેત્

નન્વર્થસાધકો જ્ઞેયઃ પ્રતિકૂલો ભયાવહઃ

સમુખોઽભ્યેતિ વિતતઃ યાત્રાઘાતકરો ભવેત્ ॥
વામઃ કાકઃ સ્મૃતો ધન્યો દક્ષિણસ્તુ વિનાશકૃત્

વામોઽનુલોમગઃ પ્રેષ્ઠો મધ્યમો દક્ષિણઃ સ્મૃતઃ ॥
પ્રતિલોમકૃતિર્વામો ગમનપ્રતિષેધકૃત્ ॥

નિવેદયતિ યાત્રાર્થમભિપ્રેતં ગૃહે રતઃ ॥
એકાક્ષિચરણસ્ત્વર્ક વક્ષ્યમાણો ભયાવહઃ

કોટરે વાસમાનસ્તુ મહાનર્થકરો ભવેત્ ॥
ન શુભઃ સૂકરે કાકઃ પઙ્કાન્તઃ સ તુ દૃશ્યતે

અમેધ્યપૂર્ણવદનઃ કાકઃ સર્વાર્થસાધકઃ ॥
જ્ઞેયાઃ પતત્રિણોઽન્યેમી કાકવદ્ભૃગુનન્દન ॥

સ્કન્દાદૌ રામ સવ્યસ્થાઃ શ્વાનો રિપુવિનાશકાઃ ॥
ઇન્દ્રસ્થાને નરેન્દ્રસ્ય પુરેશસ્ય તુ ગોપુરે

અન્તર્ગૃહે ગૃહેશસ્ય મરણાય ભવેદ્ભૃશમ્ ॥
યસ્ય વ્રજતિ વામાઙ્ગં તસ્ય સ્યાદ્દીર્ઘસિદ્ધયે

ભયાય દક્ષિણં ચાંગં તથા ભુજમદક્ષિણમ્ ॥
યાત્રાઘાતકરો યસ્તુ હર્ષં પ્રતિ મુખાગતઃ

માર્ગાવરોધકો માર્ગે ચૌરસ્તુદતિ ભાર્ગવ ॥
અલાતાસ્થિમુખઃ પાપો રજ્જુમીરમુખસ્તથા

સોપાનત્કમુખો ધન્યો માંસપૂર્ણમુખોઽપિ ચ ॥
અમઙ્ગલ્યમથ દ્રવ્યં દેશં ચૈવાશુભં તથા

અવમૂલ્યાગ્રતો યાતિ યાતસ્ય ન ભયં ભવેત્ ॥
તથાવમૂત્ત્યાં વ્રજતિ શુભં દેશં તથા ક્રમમ્

મઙ્ગલ્યં ચ તથા દ્રવ્યં તસ્ય સ્યાદર્થસિદ્ધયે ॥
એવઞ્ચ રામ વિજ્ઞેયાસ્તથા વૈ જમ્બુકાદયઃ

ભયાય સ્વામિનો જ્ઞેયા અનિમિત્તભયં ગવામ્ ॥
નિશિ ચૌરભયાય સ્યાદ્વિકૃતં મૃત્યવે તથા

શિવાય સ્વામિનો રાત્રૌ બલીવર્દો નદન્ભવેત્ ॥
ઉત્સૃષ્ટવૃષભો રાજ્ઞો વિજયં સંપ્રયચ્છતિ

અભક્ષ્યં ભક્ષ્યયન્તશ્ચ ગાવો ન્યાસસ્તથામ્બકાન્ ॥
ત્યક્તસ્નેહાશ્ચ વત્સેષુ ગવાં ક્ષયકરો મતઃ

ભૂમિં પાદૈર્વિનિર્હત્ય દીના ભૂતા વિકારણાત્ ॥
અન્યોન્યલગ્નપુચ્છાશ્ચ ગાવો ભયકરા મતાઃ

આર્દ્રાઙ્ગા હૃષ્ટરોમાશ્ચ પ્રવિશન્ત્યસ્તથા ગૃહમ્ ॥
શૃઙ્ગલગ્નમૃદો વાપિ વિજ્ઞેયાઃ સ્વામિવૃદ્ધયે

મહિષ્યાદિષુ ચાપ્યેતત્સર્વં વાચ્યં વિજાનતા ॥
નેત્રનાસાપુટપ્રોથસ્કંધસ્યાસનમૂર્ધસુ

હયાનાં જ્વલનં શસ્તમતોન્યત્ર પ્રશસ્યતે ॥
સર્વાઙ્ગજ્વલનં નેષ્ટં તથા ધૂમસમુદ્ધવઃ

વિસ્ફુલિઙ્ગોદ્ભવશ્ચૈવ શકૃત્યાં સ્વશનં તથા ॥
આરોહણં તથાન્યેન સપર્યાણસ્ય વાજિનઃ

જલોપવેશનં નેષ્ટં ભૂમૌ ચ પરિવર્તનમ્ ॥
વિપત્કલ્પતરઙ્ગસ્ય સ્વતો વાપ્યનિમિત્તતઃ

યવસોદકયોર્દ્વેષસ્ત્વકસ્માચ્ચૈવ શસ્યતે ॥
ક્રીતઃ કાકૈઃ કપોતૈર્વા શારિકાભિસ્તુરઙ્ગમઃ

આત્મનઃ સ્વામિનો વાપિ તદા મરણવેદકઃ ॥
દુઃખાર્તધ્યાનશીલશ્ચ સાશ્રુનેત્રો ભયાવહઃ

જિહ્વયા લેઢિ ચરણમસાવપિ ભયઙ્કરઃ ॥
નિર્નિમિત્તં પતતિ વા તદા સ્યાન્નૃષુ વૃદ્ધયે

વામપાદેન ચ તથા વિલિખંશ્ચ વસુન્ધરામ્ ॥
સ્વેનૈવ વામપાર્શ્વેન દિવા વા ન શુભપ્રદઃ

પ્રવેપમાના હ્રેષન્તે રોદન્તે ચ મુહુર્મુહુઃ ॥
શકૃન્મૂત્રે વિમુઞ્ચન્તો વેદયન્તિ મહદ્ભયમ્

ઉત્તિષ્ઠન્તો નિષીદન્તઃ સન્ધ્યાયાં દીનમાનસાઃ ॥
સ્રસ્તાઃ સાસ્રાશ્ચ દીનાશ્ચ હ્રેષમાણા ભયાવહાઃ

હ્રેષતસ્તુ યદા જ્વાલા જ્યોત્સ્ના વા મુખતો ભવેત્ ॥
તદા વિજયમાખ્યાતિ સ્વામિનો ધ્રુવમેવ હિ

દક્ષિણેન પદા ભૂમિં વિકિરઞ્જયવર્ધનઃ ॥
રાત્રૌ દક્ષિણપાર્શ્વેન પ્રસ્વપંશ્ચ નરોત્તમ

આરોહણં નવે દદ્યાત્પ્રતીપં વા ગૃહં વ્રજેત્ ॥
યાત્રાવિઘાતમાચષ્ટે વામં પાદં તથા સ્પૃશન્

અનુલોમં યદા યાતિ પુરસ્તાત્પ્રતિહ્રેષિતે ॥
દક્ષિણં વા તથા પાર્શ્વં મુખેનોપરિ માર્જતિ

,પ્રેરિતસ્ત્વનુકૂલેન પવનેન રણે હયઃ ॥
હ્રેષમાણઃ પરાન્યાતિ તદા સ્યાદ્વિજયાવહઃ

ગ્રામે વ્રજતિ નાગશ્ચેન્મૈથુનં દેશહા ભવેત્ ॥
પ્રસૂતા નાગવનિતા મત્તા ચાન્તાય ભૂપતેઃ

દન્તભઙ્ગે શુભે દેશે દ્રુમે વા ભયવર્ધનઃ ॥
ક્રૂરેષુ વેલાલગ્નેષુ તથા રામ વિશેષતઃ

।
ગણ્ડૂષધારણં કૃત્વા વક્ત્રભાગે તુ દક્ષિણે ॥
હસ્તં ગૃહીત્વા હસ્તેન નાગસ્યાન્યસ્ય વા પુનઃ

ઉચ્ચૈર્વા કરમુન્નમ્ય વિષાણે વાથ દક્ષિણે ॥
ગમ્ભીરં શ્રોત્રમધુરં રાજ્ઞસ્તદ્વિજયાવહમ્

અતોન્યથા વિપર્યસ્તં ત્વશુભં પરિકીર્તિતમ્ ॥
અરોહણં ન ચેદ્દદ્યાત્પ્રતીપં વા ગૃહં વ્રજેત્

મદં વા વારણો જહ્યાદ્યાત્રાઘાતકરો ભવેત્ ॥
ગ્રાહગૃહીતો દ્વિરદઃ સગ્રાહઃ સલિલાશયાત્

ઉત્તરન્વિજયાય સ્યાત્સગ્રાહો ભયવર્ધનઃ ॥
શસ્ત્રાઙ્કુશપતાકાનાં ભૂમૌ નિપતનં ગજાત્

લોષ્ટકાષ્ઠકરીષાણાં ક્ષેપણે ચાપિ યદ્ભવેત્ ॥
અનુયાત્રં જયાયૈતત્પ્રતિયાત્રં ન શસ્યતે ॥

વાર્યમાણો યદા નાગઃ શત્રુણાભિમુખો વ્રજેત્ ॥
તન્પ્રસુપ્તતારં ચ તદા તેજઃ પ્રશઙ્કિતઃ

ઇષ્ટાંસ્તુ યસ્તુ ભક્ષ્યાંશ્ચ તથા સ્પૃશતિ હસ્તિનીમ્ ॥
રામ બૃંહિતઘણ્ટાનાં પ્રતિશબ્દેન કુપ્યતે

કક્ષાયાં બદ્ધ્યમાનાયાં યદા વોચ્ચૈર્નદત્યપિ ॥
યાત્રાનુગશ્ચ ભવતિ પ્રહૃષ્ટશ્ચૈવ વારણઃ

વામં દક્ષિણપાદેન પાદમાક્રમતે તથા ॥
દક્ષિણં ચ તથા દન્તે પરિમાર્ષ્ટિ કરેણ ચેત્

વેષ્ટયત્યથ વા કર્ણૌ તથા સ્તબ્ધૌ કરોતિ ચ ॥
જયાય રાજ્ઞો ભવતિ જનયન્નપિ શીકરમ્

વામં તુ વેષ્ટયેદ્દન્ત પાદં વામેન દક્ષિણમ્ ॥
પાદમાક્રમમાણશ્ચ પ્રસ્ખલન્નિપતન્નપિ

અગ્રહસ્તં નોદ્ધરતિ યદા ચ વસુધાતલાત્ ॥
સાસુશ્ચ કવલદ્વેષી દીનો ભયવિવર્ધનઃ

નિઃશ્વાસં પરમં કુર્વઞ્છાન્તં વિકૃતમેવ ચ ॥
ભયાવહો વિનિર્દિષ્ટઃ પ્રતિલોમગતિસ્તથા

ક્ષીરપાદપગુલ્માનાં નિહન્તા વિજયાવહઃ ॥
તથા વિકાસિતાક્ષશ્ચ રામ લબ્ધપદોઽપિ ચ

વૃષોશ્વઃ કુઞ્જરો વાપિ રિપુસૈન્યં યદા વ્રજેત્ ॥
પરાજયસ્તતો જ્ઞેયં લક્ષણં ભૃગુનન્દન

ખણ્ડમેઘાભિદૃષ્ટ્યા ચ સેનાનાશમવાપ્નુવાન્ ॥
પ્રતિકૂલગ્રહર્ક્ષા ચ તથા સંમુખમાસતા

યાત્રાકાલે રણે વાપિ ચ્છત્રાદિપતનાદ્ભયમ્ ॥
વિજ્ઞેયં ભૂમિપાલસ્ય ઘોરાણાં દીનતા તથા

નરાશ્વનાગા હૃષ્ટાશ્ચ વિધૂમોગ્નિસ્તથા જ્વલન્ ॥
અનુલોમા ગ્રહાશ્ચૈવ વિજ્ઞેયઞ્જયલક્ષણમ્ ૯૭ ॥
આયુધાનાં પ્રજ્વલનં કોશાદપિ વિનિર્ગમઃ ॥
સંગ્રામકાલે વિજ્ઞેયં વિજયસ્ય તુ લક્ષણમ્

કાકૈર્યોધાભિભવનં ક્રવ્યાદૈર્મણ્ડલક્રિયા ॥
સૈન્યોપર્યુપસૈન્યેન વિજ્ઞેયં ભયલક્ષણમ્

કણ્ડૂતિર્દક્ષિણે હસ્તે છાયા ચ શુભલક્ષણા ॥
શોભા મનુજશાર્દૂલ તત્કાલં વિજયાવહા

સેનાઙ્ગસંસ્થો ભયકૃદ્દ્વિજેન્દ્ર ક્રવ્યાદ્ભવેદ્વાપ્યથ મક્ષિકા ચ ॥
શુભાવહાઃ સ્યુઃ શતપત્રચાષમયૂરહંસાશ્ચ સજીવજીવાઃ

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને શકુનવર્ણનો નામ ચતુઃષષ્ટ્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.165
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥
પ્રષ્ટુર્દેશે શુભે વેદ્યં શુભં ભવતિ ભાર્ગવ ॥
અશુભે વાશુભં રામ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

શ્મશાનસૂનાભવનબન્ધનાગારવેશ્મસુ ॥
રથ્યાકર્દમદુર્ગેષુ શૂન્યેષુ ભવનેષુ ચ

કણ્ટકિદ્રુમયુક્તેષુ શીર્ણપ્રાકારવેશ્મસુ ॥
વલ્મીકમૂષિકાસર્પસકીટેષ્વશુભં વદેત્

માંસસ્પૃષ્ટોપલિપ્તેષુ સુપુષ્પેષુ વિશેષતઃ ॥
પ્રશસ્તદ્રુમયુક્તેષુ વિદ્યાદ્વિજયલક્ષણમ્

સશાદ્વલેષુ તીરેષુ સરિતાં સરસામપિ ॥
ભવનેષુ વિચિત્રેષુ શુભં વાચ્યં વિજાનતા

અભ્યક્તં શોચ્યમાનં ચ મુક્તકેશં તથૈવ ચ ॥
ભૂમિષ્ઠમુપસર્પન્તિ તેષાં વિદ્યાદશોભનમ્

હૃષ્ટશુક્લામ્બરોપેતા સુમનસ્કાસ્તથૈવ ચ ॥
દૈવજ્ઞમુપસર્પન્તિ તેષાં વિદ્યાચ્છુભં દ્વિજાઃ

બહવો દણ્ડહસ્તાશ્ચ કાષાયવસનાસ્તથા ॥
અભ્યક્તમુણ્ડપતિતાસ્તથા ક્લીબાશ્ચ યોષિતઃ

શૃઙ્ખલારજ્જુહસ્તાશ્ચ સંક્લિન્નફલપાણયઃ ॥
પૃચ્છન્તસ્તે તુ વિજ્ઞેયા નૃષ્વશેષભયાવહાઃ

શુક્લામ્બરા સપુષ્પાશ્ચ તથૈવ ફલપાણયઃ॥
રત્નહસ્તાઃ શુભા જ્ઞેયાસ્તથા મઙ્ગલવાદિનઃ

વેલાઃ સર્વાઃ પ્રપશ્યેત પૂર્વાહ્ણે પરિપૃચ્છતઃ ॥
સન્ધ્યયોરપરાહ્ણે ચ નિશાયાં ચ વિગર્હિતાઃ

શાન્તાં દિશમથાસ્થાય પૃચ્છતઃ સિદ્ધિમાદિશેત ॥
ઉદીચીં પ્રાગુદીચીં ચ પૂર્વાં ચૈવ વિશેષતઃ

અઙ્ગુષ્ઠનખપાદોરુગુલ્ફમુષ્કમુરસ્તનાઃ ॥
ગણ્ડશૃઙ્ગાક્ષિકૌ કર્ણૌ દન્તોષ્ઠભુજમસ્તકમ્

ગુરુલુર્ગુરુવસ્તિશ્ચ વક્ષઃ કક્ષોરુસન્ધયઃ ॥
પુન્નામાન્યેવમાદીનિ સ્પૃશતઃ પૃચ્છતઃ શુભમ્

કર્ણપાલિર્ભ્રુવૌ નાસાજિહ્વાગ્રીવાકૃકાટિકાઃ ॥
નાભિશ્રોણી સ્ફિચે જંઘે પિણ્ડિકાઙ્ગુલયોઽપિ ચ

પાણિપાદાશ્રયા રેખા વલયઃ સર્વસન્ધિષુ ॥
પાર્ષ્ણિરિત્યેવમાદીનિ સ્ત્રીનામાન્યભિનિર્દિશેત્

શિરો લલાટં ચિબુકં મુખં પૃષ્ઠોદરં ત્રિકમ્ ॥
જઠરં વસ્તિશીર્ષં ચ મેહનં જાનુની તથા

કર્ણપીઠેઽક્ષિકૂટે ચ પાર્શ્વે ચ હૃદયં તથા ॥
નપુંસકાનિ જાનીયુરંગવિદ્યાવિશારદાઃ

પુંનામાનં દૃઢં સ્નિગ્ધમવિભગ્નમપીડિતમ્ ॥
સમં સમાહિતં ચાંગં વીરુજં ચ યદા સ્પૃશેત્

યમર્થમભિપૃચ્છેત તસ્ય સિદ્ધિં વિનિર્દિશેત્ ॥
શત્રુણાપ્યુદયે પ્રષ્ટુસ્તલ્લગ્નસ્ય તથોદયે

શત્રુરાશ્યુદયે પ્રષ્ટુસ્તેષાં વાપ્યધિપોદયે ॥
પરાજયં તુ વક્તવ્યં સ્વલગ્નસ્યાષ્ટમોદયે

સ્વરાશેશ્ચ મહાભાગ તથા વિદ્યાદશોભનમ્ ॥
સ્વલગ્નસ્યોદયે રામ શત્રુરાશ્યુદયે તથા

લગ્નાદ્વા રાશિતો વાપિ ત્રિષષ્ટદશમોદયે ॥
એકાદશોદયે વાપિ તેષાં વાપ્યધિપોદયે

પ્રષ્ટુઃ સર્વાર્થસંપત્તિર્વિજ્ઞેયા ભૃગુનન્દન ॥
લગ્ને વા તચ્ચતુર્થે વા સપ્તમે દશમેઽપિ વા

પઞ્ચમે નવમે વાપિ શસ્તાઃ સૌમ્યગ્રહાઃ સ્મૃતાઃ ॥
ત્રિષડ્દશસમં સ્થાને પાપાશ્ચૈકાદશે શુભાઃ

સર્વાર્થસાધકા જ્ઞેયાઃ પ્રષ્ટુર્ભૃગુકુલોદ્વહ ॥
સૌમ્યા બલાધિકા જ્ઞેયાઃ પાપા હીનબલાસ્તથા

બલવચ્ચ તથા લગ્નં પ્રશ્નકાલે શુભપ્રદમ્ ॥
એવં તુ પ્રશ્રકાલેન શુભં વિજ્ઞાય ભૂપતિઃ

યાત્રા રામ શુભા જ્ઞેયા નાન્યથા તુ કદાચન ॥
જાતકં ચાથ વિજ્ઞાય દશાકાલે સુશોભને ॥
અષ્ટવર્ગબલે શુદ્ધે યાત્રાકાલઃ પ્રશસ્યતે

પરસ્ય દેવે ત્વશુભે દ્વિજેન્દ્ર યાત્રા ચ દેયા સ્વશુભાય નિત્યમ્ ॥
ગ્રહાદિપાકેષુ શુભેષુ ચૈવ દત્તા ભવેત્કાર્યકરી યથાવત્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ વજ્રસંવાદે શ્રીપરશુરામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને અંગવિદ્યાયોગો નામ પઞ્ચષષ્ટ્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ