વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.166.170

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અથ ભાર્ગવો રામો વરુણનન્દનં પુષ્કરં નામ પપ્રચ્છ ॥
ભગવઞ્જ્યોતિશ્શાસ્ત્રં શ્રોતુમિચ્છામિ ॥
તમુવાચ વારુણિઃ ॥
પુરા સુરર્ષિગણમધ્યગતં ભગવન્તમતિશયં સર્વજગત્પાલનસંહારકરં શ્રીબ્રહ્માણં ભૃગુર્વિજ્ઞાપયામાસ ॥
ભગવઞ્ જ્યોતિષામયનં શ્રોતુમિચ્છામિ॥
તમુવાચ ભગવાન્પિતામહઃ ॥
યદા મે ત્વં કલ્પાદૌ હૃદયાજ્જાતસ્તદા મયા તે શ્લોકાનાં ચતુર્વિંશતિલક્ષં જ્યોતિરયનમુક્તં તદેવાસ્મિન્વારુણે યજ્ઞે મહાદેવ શાપેન જ્વાલાં ભિત્ત્વા વિનિર્ગતસ્ય જન્માન્તરોત્પન્નસ્યાતિસંક્ષિપ્તં વક્ષ્યામિ ॥
તચ્છ્રુત્વા સર્વમેવ તે પૂર્વજન્માભિહિતં જ્યોતિર્જ્ઞાનમાવિર્ભવિષ્યતિ ॥
અથ ભગવાન્સહસ્રરશ્મિર્વિમલો વિમલમયૂખઃ ક્ષેમાય શિખિપત્રાકારઃ સ્તવગ્રહાય ચન્દ્ર ઇવ દૃષ્ટિગમ્યો રાજ્યસ્યાપ્તયે ચન્દ્રમાઃ સમાગમે ગ્રહાણામુદઙ્મધ્યગતશ્ચ દૃશ્યતે ।
યથાસંભવં ચ નક્ષત્રાણાં સમાગમે નક્ષત્રાદીન્યપિ શસ્યન્તે ॥
અથ યસ્મિન્નક્ષત્રે ભૌમ ઉદયં પ્રતિપદ્યતે તસ્માત્સપ્તાષ્ટનવમર્ક્ષે પૂષ્ણોમુખં નામ વક્ત્રં કરોતિ યેનાગ્નિમન્તો બ્રાહ્મણા અગ્નિજીવિનશ્ચ પીડ્યન્તે ।
દશમૈકાદશદ્વાદશેઽશ્વમુખં નામ મરકકારકં કરોતિ ।
ત્રયોદશચતુર્દશયોર્વ્યાલાખ્યં વ્યાલવૃદ્ધિકરમ્ ।
પઞ્ચદશષોડશયો રુધિરમુખં સંગ્રામસૂચકમ્ ।
સપ્તદશાષ્ટાદશયોરસિમુખં ચૌરપ્રાબલ્યકરમ્ ॥
અથ બુધો ભરણીકૃત્તિકારોહિણીષુ વિચરન્પ્રાકૃતાં ગતિં સુભિક્ષજનનીં વિચરતિ ।
આશ્લેષારૌદ્રપિત્ર્યષુ મિશ્રાં મિશ્રફલદાં પુનર્વસુપુષ્યભાગ્યાર્યમ્ણેષુ સંક્ષિપ્તં મિશ્રફલદામેવ ॥ અહિર્બુધ્ન્યાજપૌષ્ણશક્રાગ્નિનામ્નિ તીક્ષ્ણાં નામ વિગ્રહકારિણીં મૂલાદિત્રિતયસંયોગાત્કાન્તિકીર્ત્યાદિપ્રદામ । શ્રવણધનિષ્ઠાવારુણીત્વાષ્ટ્રાણિ, ઘોરાં ઘોરફલામ્॥
જીવસ્ત્રયોદશભિર્માસૈ-રાશિં વિચરઞ્શુભો ભવતિ, અન્યથા કષ્ટફલઃ ।
અથોદયાસ્તમયચારૈઃ શુક્રસ્ય યમાદ્યં નક્ષત્રચતુષ્ટયમાદ્યં મણ્ડલં સુભિક્ષજનનં, રૌદ્રાદ્યમપિ ચતુષ્ટય દ્વિજભયપ્રદં, શક્રાદ્યં પઞ્ચર્ક્ષં રોગજનનં, ધનિષ્ઠાદ્યં ષણ્ણક્ષત્રમતિવૃષ્ટિકરમિતિ॥
યદ્દેશદ્રવ્યપુરુષનક્ષત્રેષુ સૌરો વિચરતિ, તત્પીડા બહ્વ્યો ભવન્તિ ॥
યસ્યાં દિશિ કેતોઃ શિખા દીપ્તા ભવતિ તં દેશં નૃપતિરભિયુઞ્જ્યાત્ ।
ઉપરાગઃ શ્વેતરક્તપીતકૃષ્ણો રાહોર્બ્રાહ્મણક્ષત્ત્રિયવિટ્શૂદ્રપીડાં કરોતિ ।
અગસ્ત્યઃ સ્ફુરુણો રૂક્ષતયોપહૂતઃ શિખિશિખાસ્તોભયાય ।
એવંવિધા સપ્તર્ષયશ્ચ એવંવિધે ત્રૈલોક્યમપિ પીડ્યતે ઐશાન્યાં દિશિ કૃત્તિકાભિઃ સહોદેતિ કુમારસ્તસ્મિન્નેવંવિધે બાલપીડા ॥
જીવજ્ઞસૌરાઃ પૌરાઃ ।
કુજશુક્રૌ યાયિગ્રહૌ ।
ચન્દ્રાર્કૌ મધ્યમૌ ।
તત્રાર્કેણ સહ ગ્રહાણામસ્તમયો ભવતિ ।
ચન્દ્રેણ સહ સમાગમઃ પરસ્પરં યુદ્ધમ્ ।
ઉદઙ્માર્ગગતઃ સુપ્રભો વિજયી ભવતિ ।
યાયિગ્રહે વિજયિનિ સરલે ચ રાજા પરાનભિયુઞ્જીત, અન્યથા પૌરેષુ બલવત્, યાયિનાં નાશઃ સ્યાત્ ।
અગસ્ત્યવદુપહતે નક્ષત્રે તદ્દેશદ્રવ્યતજ્જાતપુરુષપીડા ।
વા યસ્યાં દિશિ ભૂચલો યાતિ તાં દિશં રાજા યાયાત્ ।
સનિર્ઘાતે દીર્ઘે રાજમરણં સ્યાત્ ।
યાં દિશમુલ્કા યાતિ તાં દિશં નૃપો યાયાત્ ।
દિવોલ્કા ચન્દ્રાર્કવિનિર્ગતા ઉદ્ધાતિન્યતિસ્થૂલા સસ્ફુલિઙ્ગા તતોર્ધ્વગા રાજમૃત્યવે સ્યાત્ ।
બહુવર્ણે પરિવેષે પ્રજાપીડા સ્યાત્, યતઃ ખણ્ડઃ પરિવેષઃ સ્યાત્, તાં દિશં નૃપતિર્યાયાત્ ।
અતિભીમનિર્ઘાતો રાજમૃત્યવે ।
યાં ચ દિશં યાતિ તાં દિશં રાજા યાયાત્ ।
ગન્ધર્વનગરં શક્યોદ્ભૂતં મહાભયાય ।
રાત્રાવિન્દ્રધનુઃ શ્વેતં વ્યભ્રે ચ મહાભયાય ।
પ્રતિસૂર્યં ઉદગ્દક્ષિણેનાર્કાદ્વાતકૃત્ ।
ઉભયસ્થિતો મહાવર્ષાય ઉપરિ રાજમૃત્યવે ॥
તથાધસ્તાજ્જનવિનાશાય ।
ઉભયથા મહાભયાય સર્વતઃ ત્રિભુવનપીડાવહો ભવતિ ।
યા દિગ્દાહેન દીપ્તા સ્યાત્તાં દિશં રાજા યાયાત્ ।
અતિદીપ્તે છાયાવ્યઞ્જકે રાજમરણં વિન્દ્યાત્ ॥
અથ વા ધ્રુવદારુણોગ્રક્ષિપ્રચરસાધારણેષુ યથા સ્વકર્મ ધ્રુવાદિકર્મ ક્રિયમાણં સિદ્ધિમુપૈતિ ॥ વ્યતીપાતવિષ્ટિવૈધૃતાસ્તમિતનક્ષત્રેષુ ન કિઞ્ચિદપિ ।
તથા ચાર્કાનલરાહુધૂમિતજ્વલિતદગ્ધવિદ્ધેષુ નક્ષત્રેષુ તથા ચ વિવિધોત્પાતાભિહતેષુ યત્ર યસ્મિન્નક્ષત્રે પુરુષસ્ય જન્મ તન્નક્ષત્રં તસ્માન્નક્ષત્રાચ્ચ દશમં તત એકોનવિંશજ્જન્મનક્ષત્રમિતિ વિન્દ્યાત્ ।
(સર્વસ્માજ્જન્મનક્ષત્રાદ્દ્વિતીયં સંપત્કરમ્ ।
તૃતીયં વિપત્કરં ।
ચતુર્થ ક્ષેમ્યમ્ ।
પઞ્ચમં પ્રત્યરિ ।
ષષ્ઠં સાધકમ્ ।
સપ્તમં નૈધનમ્ ।
અષ્ટમં મૈત્રમ્ ।
નવમં પરમં મૈત્રં ચેતિ)॥
તત્ર સમ્પત્કરક્ષેમસાધક મૈત્રાતિમૈત્રેષુ સર્વાણિ કર્માણિ કુર્યાત્ ।
દશમર્ક્ષે ચ ॥
યથા કર્મસુ નક્ષત્રે તિથિં રિક્તાં વિના કૃતમ્॥
સૌમ્યે દિનકૃતે વત્સ સિદ્ધિમાયાત્યસંશયમ્॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધ૦ મા૦ વ૦ સં૦ દ્વિ૦ ખણ્ડે રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને જ્યોતિઃશાસ્ત્રે શાસ્ત્રશાખાવર્ણનો નામ ષટ્ષષ્ટ્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ ॥

પુષ્કર ઉવાચ ॥
અથ બ્રહ્માણં ભગવંતં ભૃગુર્વિજ્ઞાપયામાસ ભગવઞ્જ્ઞાતુમુડુચક્રમિચ્છામિ ।
તમુવાચ ભગવાન્ ।
વત્સ દ્વાદશરાશયો ભચક્રમ્ ।
ત્રિંશદ્ભાગાશ્ચ રાશેઃ ।
ષષ્ટિઃ લિપ્તશ્ચ ભાગઃ ।
ષષ્ટિર્વિલિપ્તાશ્ચ લિપ્તા ષષ્ટિઃ પરા વિલિપ્તા ।
ષષ્ટિશ્ચ નાડિકા અહોરાત્રમ્ ।
ષષ્ટિર્વિનાડિકા।
નાડિકા તત્ર યઃ કાલે પ્રાણઃ સા ક્ષેત્રે લિપ્તા ।
તસ્માદ્યાવતા કાલેન પ્રાણો ભવતિ ।
દશગુર્વક્ષરલક્ષણસ્તાવતા કાલેન ભચક્રસ્યૈકા કલાભ્યુદેતિ ।
સકલં ભચક્રં નાડિકાષષ્ટ્યેતિ તત્રાદાવેવ રાશિરજો રક્તવર્ણઃ કાલસ્યમૂર્ધા (પૂર્વાવન્યો) દિવારાત્રૌ ગ્રામ્યઃ પ્રાગ્દ્વારઃ ચતુષ્પાત્ રાત્રૌ દક્ષિણસ્યાં દિશિ બલી ચરઃ પૃષ્ઠોદયઃ ક્રૂરો વિષમઃ પુમાઞ્ શનૈશ્ચરસ્ય નીચઃ । વિંશતિસ્તથાગતસ્યૈવાતિનીચઃ ।
આદિત્યસ્યોચ્ચઃ, તસ્યૈવ દશમે ભાગેઽત્યુચ્ચઃ અઙ્ગારક્ષેત્રમ્ ।
તસ્યૈવ ત્રિકોણમિતિ ॥
વૃષઃ શ્વેતવર્ણો મુખં કાલસ્યારણ્યો દિવારાત્રૌ ગ્રામ્યો દક્ષિણદ્વારઃ ચતુષ્પાદ્રાત્રૌ દક્ષિણસ્યાં દિશિ બલી સ્થિરઃ પૃષ્ઠોદયઃ સમઃ સૌમ્યઃ સ્ત્રીરાશિઃ શુક્રક્ષેત્રં ચન્દ્રમસસ્ત્રિકોણં તસ્યૈવ ચ તૃતીયે ભાગે ચાત્યુચ્ચમિતિ ॥
મિથુનઃ પુરુષો ગદાધારી વીણાકરા નારી ચ હરિતવર્ણઃ કાલસ્ય બાહૂ ગ્રામ્યઃ પશ્ચિમદ્વારો દ્વિપાત્ પૂર્વસ્યાં દિશિ દિવા બલી દ્વિસ્વભાવઃ શીર્ષોદયઃ ક્રૂરો વિષમઃ પુરુષરાશિઃ બુધક્ષેત્રમિતિ ॥
બલી ચરઃ પૃષ્ઠોદયઃ કીટઃ સૌમ્યઃ સમઃ સ્ત્રીરાશિઃ ચન્દ્રક્ષેત્રં ભૌમનીચઃ તસ્યાષ્ટવિંશત્તમે ભાગેઽતિનીચો જીવોચ્ચસ્તસ્ય પઞ્ચમે ભાગેઽત્યુચ્ચ ઇતિ ॥
સિંહઃ સિંહાકારઃ પાણ્ડુવર્ણઃ કાલસ્યોદરમારણ્યઃ પ્રાગ્દ્વારઃ ચતુષ્પાત્ દક્ષિણસ્યાં દિશિ રાત્રૌ બલી સ્થિરઃ શીર્ષોદયઃ
ક્રૂરો વિષમઃ પુમાન્ આદિત્યક્ષેત્રં તત્ત્રિકોણમિતિ ॥
કન્યારાશિઃ કુમારી નૌસ્થા દીપિકાહસ્તા વિચિત્રવર્ણા કાલસ્ય કટિઃ ગ્રામ્યો દક્ષિણદ્વારઃ પૂર્વસ્યાં દિશિ બલી સ્થિરઃ શીર્ષોદયઃ સમઃ સૌમ્યઃ સ્ત્રીરાશિઃ શુક્રસ્ય નીચઃ સપ્તવિંશતિતમે ભાગે તસ્યૈવાતિનીચો બુધસ્યોચ્ચસ્તસ્ય પઞ્ચદશે ભાગેઽત્યુચ્ચો બુધક્ષેત્રં તત્ત્રિકોણમિતિ ॥
તુલા વણિક્ પુરુષઃ તુલાધરાપણવીથીગતઃ કૃષ્ણવર્ણઃ કાલસ્ય વસ્તિસ્થિતો ગ્રામ્યઃ પશ્ચિમદ્વારો દ્વિધા પૂર્વસ્યાં દિશિ બલી ચરઃ શીર્ષોદયઃ ક્રૂરો વિષમઃ પુરુષરાશિઃ શુક્રક્ષેત્રમ્ આદિત્યનીચસ્તસ્યૈવ દશમે ભાગેઽતિનીચઃ શનૈશ્ચરસ્યોચ્ચશ્ચોર્ધ્વઃ તસ્યૈવ વિંશતિતમે ભાગેઽત્યુચ્ચઃ તસ્યૈવાતિનીચો ભૌમક્ષેત્રમિતિ॥
ધન્વીનામ ધનુર્ધરઃ પુરુષો હયપશ્ચિમાર્ધઃ પિઙ્ગલઃ કાલસ્યોરૂ ગ્રામ્યઃ પ્રાગ્દ્વારઃ તસ્ય પ્રાગર્ધો દ્વિપાત્, દ્વિતીયમર્ધં ચતુષ્પાત્ તસ્ય પ્રથમમર્ધં પૂર્વસ્યાં દિશિ દિવાબલી પશ્ચિમાન્તમર્ધં રાત્રૌ દક્ષિણસ્યાં દિશિ બલવાન્, દ્વિસ્વભાવઃ પૃષ્ઠોદયઃ ક્રૂરઃ પુમાન્વિષમો જીવક્ષેત્રં તત્ત્રિકોણમિતિ ॥
મકરો નામ મૃગઃ પૂવાર્ધો મકરઃ, પશ્ચાર્ધો મૃગઃ, પ્રાગર્ધેનારણ્યો દ્વિતીયાર્ધેનામ્બુચરઃ (કબેરૈઃ) કાલસ્ય જાનુની પૂર્વાર્ધોર્ધચતુષ્પાત્, પશ્ચાર્ધેન કીટો, દક્ષિણદ્વારઃ, પ્રાગર્ધેન રાત્રૌ દક્ષિણસ્યાં દિશિ બલી પશ્ચિમાર્ધેન, સન્ધ્યાયાં પશ્ચિમાયાં દિશિ ચરઃ, નીચં બૃહસ્પતેઃ તસ્યૈવ પશ્ચિમે ભાગેઽતિનીચં, ભૌમસ્યોચ્ચસ્તસ્યૈ વાષ્ટાવિંશતિતમે ભાગેઽત્યુચ્ચઃ, સૌરક્ષેત્રમિતિ ॥
કુમ્ભો નામ પુરુષઃ સ્કન્ધેન રિક્તકુમ્ભધરઃ પિઙ્ગલઃ કાલસ્ય જંઘે દ્વિપાદ્ગ્રામ્યઃ પશ્ચિમદ્વારઃ પૂર્વેણ ચ દિવા બલી શીર્ષોદયઃ સ્થિરઃ ક્રૂરઃ પુમાન્વિષમઃ શનૈશ્ચરક્ષેત્રં તત્ત્રિકોણમિતિ ॥
મીનો નામ દ્વૌ મત્સ્યાવન્યોન્યપુચ્છાદિમુખૌ મત્સ્યવર્ણૌ કાલપાદૌ કીટ ઉદીચઃ પશ્ચિમસ્યાં દિશિ સન્ધ્યાયાં બલી પૃષ્ઠપુચ્છોદયો દૂસ્વભાવઃ સૌમ્યઃ સમઃ સ્ત્રીરાશિઃ બુધસ્ય નીચં તસ્યૈવ બુધસ્ય પઞ્ચદશભાગેઽતિનીચં શુક્રસ્યોચ્ચં તસ્યૈવ સપ્તવિંશતિતમે ભાગેઽત્યુચ્ચં જીવક્ષેત્રમિતિ ॥
સર્વસ્યૈવ રાશેરર્ધં હોરા તત્ર વિષમરાશિષુ પ્રથમા પ્રથમા સૌરી દ્વિતીયા ચાંદ્રી સમરાશિષુ ચાન્દ્રી દ્વિતીયા સૌરી સર્વરાશિષુ દ્રેષ્કાણત્રયમ્ । તે પ્રથમપઞ્ચમનવમરાશિનાથાઃ ।
પ્રાગ્દ્વારાણાં રાશીનાં મેષાદ્યા ન વાંશકાઃ દક્ષિણદ્વારાણાં મકરાદ્યાઃ પશ્ચિમદ્વારાણાં તુલાદ્યાઃ ઉત્તરદ્વારાણાં કુલીરાદ્યાઃ સર્વાદિર્યો નવાંશકો વર્ગોત્તમઃ કર્કટવૃશ્ચિકમીનાનાં ચરમાંશા ગણ્ડાન્તાઃ॥
રાશૌ રાશૌ દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં દ્વાદશદ્વાદશભાગાઃ ।
ત્રિંશાશંકાઃ પઞ્ચ ભૌમસ્ય, તતઃ પઞ્ચ સૌરસ્ય, તતોઽષ્ટૌ જીવસ્ય, સપ્ત બુધસ્યાષ્ટૌ ભૃગોર્વિષમે રાશૌ, સમરાશૌ તુ અષ્ટૌ શુક્રસ્ય તતઃ સપ્ત બુધસ્ય તતોઽષ્ટૌ જીવસ્ય પઞ્ચ સૌરસ્ય પઞ્ચ ભૌમસ્યેતિ॥
એવં ષટ્પદાર્થો લગ્નઃ સ સ્વસ્વામિના જીવેન બુધેન શુક્રેણ વા યુક્તો દૃષ્ટો બલવાન્ભવતિ ।
શેષૈર્મુક્તો દૃષ્ટો હીનબલઃ સ્યાત્ ।
એવં ચ રાશિં સપ્તમસ્થો ગ્રહઃ સર્વદૃષ્ટ્યા પશ્યતિ॥।
ચતુર્થાષ્ટમયોશ્ચ સ્થિતાઃ પાદા નેયા દૃષ્ટ્યા પઞ્ચમનવમયોશ્ચાર્ધદૃષ્ટ્યા ।
તૃતીયદશમયોશ્ચ પાદદૃષ્ટ્યા એક, દ્વિ, અષ્ટ, દ્વાદશે સ્થિતો ન પશ્યતીતિ॥
તત્રસ્થં ગૃહમધ્યેર્લગ્નમુદયં વિલગ્નકેન્દ્રં ત્રિકોણમ્।
શરીરમિતિ લગ્નસ્યાખ્યા, ધાન્યકુટુમ્બં ચ દ્વિતીયસ્ય, ઉપચયં યોધભ્રાતૃદુશ્ચિક્યાખ્યં તૃતીયસ્ય, મિત્રગૃહં હિબુકં સુખવાહનકેન્દ્રપાલકાખ્યાશ્ચતુર્થસ્ય, પુત્રત્રિકોણબુદ્ધિસંજ્ઞાઃ પઞ્ચમસ્ય, ઉપચયારિસંજ્ઞે ષષ્ઠસ્ય, જાયાજામિત્રાસ્તમાર્ગશ્ચ્યવનદ્યૂનસંજ્ઞાઃ સપ્તમસ્મ, છિદ્રાયુસંજ્ઞે ચાષ્ટસ્ય, ધર્મત્રિકોણત્રિત્રિકોણચ્છિદ્રસંજ્ઞા નવમસ્ય, કર્મકેન્દ્રાકાશમેષૂરણોપચયાખ્યાપનયા દશમસ્ય, ઉપચયાયલાભદ્રવ્યાખ્યા એકાદશસ્ય, રિષ્ફ ઽદ્યૂનઽ સવ્યયાખ્યા દ્વાદશસ્યેતિ ॥
સર્વેભ્યઃ કેન્દ્રસંજ્ઞેભ્યો દ્વિતીયઃ પણફરઃ સર્વસ્માત્પણફરાત્ દ્વિતીય આપો ક્લિમ ઇતિ ॥
આદિત્યાક્રાન્તરાશેઃ દ્વિતીયો વેશિ, દ્વાદશે બોસિ, ઉભયે ઉભયચરી ચન્દ્રાત્ દ્વિતીયઃ સુનફા ।
દ્વાદશશ્ચાનફા ।
ઉભયોરપિ લગ્નશ્ચ સ્વામિનદુરુધરાસંજ્ઞાસમેતૌ અત્ર સહસ્રરશ્મિરાદિત્યઃ નાત્યુચ્ચો ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલઃ પૈત્તિકોઽસ્થિસારો રક્તંશ્યામઃ પાપઃ પુરુષઃ ક્ષત્રિયઃ કાલાત્મા રાજા પ્રાગ્દ્વારો દક્ષિણસ્યાં વા દિશિ ઉદગયને કૃષ્ણપક્ષે ચ બલી ૫॥ ચન્દ્રમાઃ સહસ્રરશ્મિઃ તત્ર વર્તુલાઙ્ગઃ દર્શનીયઃ સ્વક્ષઃ કફવાતાત્મા રુધિરસારઃ ગૌરઃ ક્ષીણઃ પાપઃ પૂર્ણઃ સૌમ્યઃ સ્ત્રીગ્રહઃ વૈશ્યઃ કાલશમનઃ રાજા પૂર્વોત્તરાભિમુખઃ ઉત્તરસ્યાં દિશિ રાત્રાવુદગયને શુક્લપક્ષે ચ બલવાનિતિ ॥
ભૌમો નવરશ્મિઃ હ્રસ્વઃ પિઙ્ગાક્ષઃ કપિલઃ પૈત્તિકો મજાસારો રક્તગૌરઃ પાપઃ પુરુષગ્રહઃ ક્ષત્રિયઃ કાલસ્ય સત્ત્વં સેનાનીઃ દક્ષિણાભિમુખો વક્રે દક્ષિણસ્યાં દિશિ કૃષ્ણપક્ષે રાત્રૌ ચ બલવાનિતિ ॥
બુધોષ્ટરશ્મિર્મધ્યમરૂપઃ પ્રમાણપ્રકૃતિઃ ત્વક્સારઃ દૂર્વાશ્યામઃ સૌમ્યો ન્યગ્રોધસમેતપ્રકૃતિર્ભવતિ નપુંસકઃ શૂદ્રઃ કાલસ્ય વાક્ યુવરાજઃ ઉદઙ્મુખઃ ઉત્તરસ્યાં દિશિ સર્વકાલં વક્રે શુક્લપક્ષે ચ બલવાનિતિ ॥
સૌરઃ સપ્તરશ્મિઃ કૃષ્ણો દીર્ઘઃ વાતપ્રકૃતિઃ પાપો નપુંસકઃ કાલસ્ય દુઃખઃ પ્રેષ્યઃ પાર્થિવાભિમુખઃ તસ્યામેવ દિશિ રાત્રૌ વક્રે શુક્લપક્ષે ચ બલવાનિતિ॥
સર્વે ચ ગ્રહાઃ સ્વસંવત્સરે સ્વાયને સ્વર્તૌ સ્વમાસે સ્વપક્ષે સ્વદિને સ્વહોરાયાં સ્વવર્ગે બલવન્તો ભવન્તિ વર્ગોત્તમસ્થ સ્વોચ્ચસ્થઃ સ્વત્રિકોણસ્થશ્ચ ગ્રહયુદ્ધે ચ જયી રશ્મિવપુર્ધરશ્ચ બલવાન્ભવતિ।
આદિત્યસ્ય ચન્દ્રાઙ્ગારકજીવા મિત્રાણિ બુધસ્સમઃ શુક્રસૌરાવરીઃ॥
ચન્દ્રસ્ય સૂર્યબુધૌ મિત્રે શેષાઃ સમાઃ॥
ભૌમસ્ય જીવેન્દૂષ્ણકરાઃ સુહૃદઃ, જ્ઞોરિઃ સિતાર્કજૌ સમૌ॥

બુધસ્ય સૂર્યસિતૌ મિત્રે, હિમગુઃ શત્રુઃ, ભૌમજીવશનૈઃશ્ચરાઃ સમાઃ ॥
જીવસ્ય સૂર્યેન્દુભૌમા મિત્રાણિ, રવિસુતો મધ્યઃ, સૌમ્યસિતાવરી ॥
શુક્રસ્ય બુધસૌરૌ મિત્રે ભૌમજીવૌ મધ્યસ્થૌ સૂર્યેન્દૂ અરી ॥।
સૌરસ્ય બુધશુક્રૌ મિત્રે જીવો મધ્યસ્થઃ આદિત્યેન્દુકુજા રિપવઃ ॥
તત્કાલે ચ ગ્રહાદ્ગ્રહો દ્વિતીયતૃતીયતામેતિ મધ્યશ્ચારિતામરિરમિત્રતામ્ ॥
તત્ર ગર્ભઃ પ્રથમમાસિ કલલં ભવતિ દ્વિતીયે ઘનીભવતિ ॥
તૃતીયેઽવયવાશ્ચાસ્ય ભવન્તિ ચતુર્થેઽસ્થીનિ પઞ્ચમે ત્વક્ ષષ્ઠે બલં સપ્તમે લોમાનિ અષ્ટમે ક્ષુદ્ર નષમે ઉદ્વેગઃ દશમે પ્રસવઃ તત્રાસ્ય માસક્રમેણ શુક્રાઙ્ગારકબૃહસ્પતિદિવાકરચન્દ્રસૌરબુધા વા ॥
લગ્નાધિપતિચન્દ્રાર્કાઃ પતયઃ આધાનકાલે યઃ કલુષો ભવતિ સ સ્વમાસે ગર્ભપીડાં કરોતિ યોઽન્યગ્રહવિજિતઃ કેતૂલ્કાભિહતઃ સ સ્વમાસે ગર્ભપાતાય ભવતિ જન્મલગ્ન પઞ્ચમષષ્ઠસપ્તમાષ્ટમનવમેષુ ચન્દ્રમાઃ પાપયુત. સૌમ્યદૃગ્યોગવર્જિતો વા તસ્ય મરણાય ભવતિ લગ્નચતુર્થસપ્તમાષ્ટમેષુ પાપદ્વયમધ્યગતશ્ચ ષષ્ઠાષ્ટમયોઃ પાપદૃષ્ટોઽપિ ષષ્ઠાષ્ટમૈરન્યતમે બુધજીવશુક્રાણામન્યતમો વક્રિણા પાપેન દૃષ્ટઃ સૌમ્યગ્રહેણ ચાદૃષ્ટો મરણાય લગ્નપશ્ચાન્તે પાપયુતશ્ચ યત્ર તત્ર રાશૌ નવમોંશઃ પાપસન્ધ્યાયાં ચન્દ્રહોરા ચ ચત્વાર્યપિ ચ કેન્દ્રાણિ યમાર્કચન્દ્રભૌમસૌરાવેતરે ભચક્ર પૂર્વાર્ધે પાપાઃ પશ્ચાર્ધે સૌમ્યાઃ કર્કટવૃશ્ચિકાન્યતમોદયે ચ કેન્દ્રાષ્ટમેનેતિ ।
પાપૈઃ ક્ષીણચન્દ્રોદયે ચ લગ્નાન્યધર્માષ્ટમસ્થૈઃ ચન્દ્રશનૈશ્ચરાર્કભૌમૈઃ જીવે ચ બલહીને ચન્દ્રગ્રહેણ કાલઃ સક્રૂરે ચન્દ્રે લગ્નગે ભૌમેષ્ટમે માત્રા સહ મ્રિયતે ઐવંવિધેર્કે શસ્ત્રેણ ।
એવમરિષ્ટાન્યષ્ટવર્ષાન્તરે વિદ્યાત્ ।
અથ તાત્કાલિકસ્ય ગ્રહસ્ય રાશિભાગલિપ્તા અષ્ટાધિકશતાર્દ્ધગણના કાર્યા ભગણાનાં દ્વાદશાવશેષે વર્પમાસદિનઘટિકા ભવન્તિ ।
લગ્નાદ્દ્વાદશસ્થઃ સર્વમપહરતિ એકાદશગો અર્દ્ધમ્ દશમસ્થસ્ત્ર્યાંશં નવમસ્થશ્ચ ચતુર્થમષ્ટમસ્થઃ પઞ્ચમમ્ । સપ્તમસ્થઃ ષષ્ઠમેવં પાપઃ સૌમ્યસ્તદર્દ્ધં બહુષ્વેકર્ક્ષગેષુ બલ વાનેવૈકોઙ્ગારકવર્જં શત્રુક્ષેત્રસ્થસ્ત્ર્યાંશં હરતિ શુક્રસૌરવર્જિતાવસ્તમિતાશ્ચ સર્વેશ્વરીમવેધમ્ ।
વર્ગોત્તમસ્વરાશિદ્રેષ્કાણાંશગતશ્ચ દ્વિગુણં હાનિવૃદ્ધી વા ।
એકામેવ મહતીં પ્રયચ્છતિ એવં નિર્ણીતમાયુર્યાવદ્યેન ગ્રહેણ દત્તં તાવત્કાલં દંશા જ્ઞેયા લગ્રાદ્દશા ચ ગ્રહવદ્બલવાંશ્ચ લગ્નો ભક્તરાશિતુલ્યાનિ ,વર્ષાણ્યન્યાનિ પ્રયચ્છતિ ।
દશા ચ લગ્નાર્કચન્દ્રાણાં બલવતઃ પ્રથમા ભવતિ તતસ્તત્કણ્ટકસ્થાનાં બલવત્ક્રમેણૈવ તતઃ પણફરગતાનાં તત આપો ક્લિમગતાનામિતિ ।
તત્રોચ્ચત્રિકોણસ્વક્ષેત્રવર્ગોત્તમગતસ્ય શુભા વિપરીતસ્ય ચાશુભા લગ્નદશા લગ્નપગ્રહવશેનાગતસ્યૈકરાશિગોગ્રહોવમાનનિદસ્યસ્વ ગુણાનસાપતિનવમપઞ્ચમગસ્તૃતીયેન ચતુર્થગશ્ચતુર્થેન સપ્તમગઃ સપ્તમગેન બહુષ્વેકોઽવયવો અથાન્ત્યદશાયામષ્ટમગ્રહવશેન મ્રિયતે તત્રાર્કેણાગ્નિના, ચન્દ્રમસા સલિલેન, ભૌમેન શસ્ત્રેણ, બુધેન જ્વરેણ, જીવેનામયેન, શુક્રેણ તૃષ્ણયા, સૌરેણ ક્ષુધા, અષ્ટમં ગ્રહરહિતં યો ગ્રહો બલવાન્પશ્યતિ
તદ્ધાતુકાયેન મ્રિયતે અષ્ટમે ગ્રહયોગદૃગ્રહિતે દ્વાવિંશઃ દ્રેષ્કાણાધિપતિકથિતમૃત્યુના મ્રિયતે ।
જન્મકાલે યત્ર સ્થાનેઽર્કો વ્યવસ્થિતસ્તસ્માત્સ્થાનાત્તૃતીયષષ્ઠદશમૈકાદશેષુ ભૌમસ્થાનાત્પ્રથમદ્વિતીયચતુર્થસપ્તમાષ્ટમનવમદશમૈકાદશેષુ બુધાત્તૃતીયપઞ્ચમષષ્ઠનવમદશૈકાદશદ્વાદશેષુ જીવાત્પઞ્ચમષષ્ઠ નવમૈકાદશેષુ શુક્રાત્ષટ્સપ્તદ્વાદશેષુ શનૈશ્ચરાત્પ્રથમદ્વિતીયચતુર્થસપ્તમાષ્ટમનવમદશૈકાદશેષુ લગ્નાત્તૃતીયચતુર્થષષ્ઠદશમૈકાદશદ્વાદશેષુ ચન્દ્રાર્ક સ્થાનાત્તૃતીયસપ્તમાષ્ટમદશમૈકાદશેષુ સ્વાત્પ્રથમતૃતીયષષ્ઠસપ્તમદશમૈકાદશેષુ શુક્રાત્તૃતીયચતુર્થપઞ્ચમસપ્તમનવમૈકાદશેષુ ભૌમાર્કાત્તૃતીયપઞ્ચમષષ્ઠ દશમૈકાદશેષુ સ્વાત્પ્રથમદ્વિતીયચતુર્થસપ્તમાષ્ટમદશમૈકાદશેષુ બુધાત્તૃતીયપઞ્ચમષષ્ઠદશમૈકાદશદ્વાદશેષુ શુક્રાત્ષષ્ઠાષ્ટમૈકાદશદ્વાદશેષુ સૌરાત્પ્રથમચતુર્થસપ્તમાષ્ટમદશમૈકાદશેષુ લગ્નાત્પ્રથમતૃતીયષષ્ઠદશમૈકાદશેષુ બુધાર્કાત્પઞ્ચમષષ્ઠાષ્ટમનવમૈકાદશેષુ ચન્દ્રાદ્દ્વિતીયચતુર્થષષ્ઠાષ્ટમદશમૈકાદશેષુ ભૌમાત્પ્રથમદ્વિતીયચતુર્થસપ્તમાષ્ટમનવમૈકાદશેષુ સ્વાત્પ્રથમતૃતીયપઞ્ચમષષ્ઠનવમૈકાદશદ્વાદશેષુ શુભઃ ।
જીવાત્ષષ્ઠાષ્ટમૈકાદશદ્વાદશેષુ શુભઃ ।
શુક્રાત્પ્રથમતૃતીયચતુર્થપઞ્ચમાષ્ટમનવમૈકાદશેષુ સૌરાત્પ્રથમદ્વિતીયચતુર્થસપ્તમાષ્ટમનવમદશમૈકાદશેષુ લગ્નાત્પ્રથમદ્વિતીયચતુર્થષષ્ઠાષ્ટમદશમૈકાદશેષુ જીવોઽર્કાત્પ્રથમદ્વિત્રિચતુર્થસપ્તમાષ્ટમદશમૈકાદશેષુ ધર્માદ્દ્વિતીયપઞ્ચમસપ્તમનવમૈકાદશેષુ ભૌમાત્પ્રથમદ્વિત્રિચતુઃસપ્તાષ્ટદશમૈકાદશેષુ બુધાત્ પ્રથમદ્વિચતુઃપઞ્ચષટ્સપ્તદશૈકાદશેષુ જીવાત્ પ્રથમદ્વિત્રિચતુઃસપ્તાષ્ટદશમૈકાદશેષુ ॥
શુક્રાદ્દ્વિપઞ્ચષણ્ણવદશૈકાદશેષુ સૌરાત્ત્રિપઞ્ચસપ્તદશૈકાદશેષુ લગ્નાત્પ્રથમદ્વિચતુઃપઞ્ચષટ્સપ્તદશૈકાદશેષુ જીવાત્પઞ્ચાષ્ટનવમૈકાદશેષુ સ્વાત્પ્રથમદ્વિચતુઃપંચાષ્ટનવમૈકાદશેષુ સૌરાત્ત્રિચતુઃપઞ્ચાષ્ટનવમૈકાદશેષુ લગ્નાત્પ્રથમ દ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચાષ્ટનવમૈકાદશેષુ સૌરોઽર્કાત્પ્રથમદ્વિચતુઃસપ્તાષ્ટદશમૈકાદશેષુ ચન્દ્રાદ્દ્વિષડેકાદશેષુ ભૌમાત્ત્રિપઞ્ચષડ્દશૈકાદશેષુ બુધાત્ષષ્ઠનવદશૈકાદશ દ્વાદશેષુ જીવાત્પઞ્ચષષ્ઠૈકાદશદ્વાદશેષુ શુક્રાત્ષડેકાદશદ્વાદશેષુ સ્વાત્ત્રિપઞ્ચષડેકાદશેષુ લગ્નાત્પ્રથમદ્વિચતુર્દશમેષુ યેષુ નોક્તઃ શુભસ્તેષુ સર્વ એવાશુભો ભવતિ ।
શુભાશુભવિશેષશ્ચ ચારવશાત્ફલં પ્રયચ્છતિ દશાફલમવ્યભિચારિ અષ્ટવર્ગફલમશુભં શાન્ત્યાદિભિરુપહતં ભવતિ ચાત્ર-અનફાસુ નફાસ્થાને ન શસ્તે ગ્રહવર્જિતે ॥
સર્વેષાં ચૈવ કેન્દ્રાણાં શૂન્યતા ન પ્રશસ્યતે ॥
કર્કિણી ચ ઝષાણાં ચ ચરમોંઽશસ્તથૈવ ચ ॥
શત્રુક્ષેત્રસ્તથા નીચો ગ્રહાણાં ગર્હણા સ્થિતિઃ ॥
સૂર્યમણ્ડલગાશ્ચૈવ ન પ્રશસ્તાસ્તથા ગ્રહાઃ ॥
જન્મપો લગ્નપશ્ચૈવ શ્રેષ્ઠૌ બલસમન્વિતૌ ॥
તાવેતૌ વિબલૌ યસ્ય તમધન્યં વિનિર્દિશેત્ ॥
એકોઽપિ પરમોચ્ચસ્થો મિત્રદૃષ્ટસ્તથા ગ્રહઃ ॥
જનયત્યવનીશત્વં શત્રુપક્ષક્ષયઙ્કરમ્ ॥
અતીવ સ્વસ્થો વિજ્ઞેયઃ સ્વોચ્ચે લગ્નગતે ગ્રહઃ ॥
ભાવમાનં ન પ્રશસ્તં તથા જન્મનિ કીર્તિતમ્ ॥
ચન્દ્રઃ શસ્તો હિ વિજ્ઞેયો દૃષ્ટે ક્ષેત્રાધિપેન તુ ॥
તં મિત્રેણ તથા બ્રહ્મન્ પ્રશસ્તં તદરાતિભિઃ ॥
ચત્વારોઽપિ યદા કેન્દ્રા યુક્તાઃ સ્વોચ્ચગતૈર્ગ્રહૈઃ ॥
તદા જાતો વિનિર્દિષ્ટઃ સમસ્તવસુધાધિપઃ ॥
ત્રયો વા તસ્ય યસ્ય સ્યુર્વશે પૃથ્વી સસાગરા ॥
દ્વૌ તુ કેન્દ્રગતૌ યસ્ય ગ્રહૌ કર્કિણિ ચન્દ્રમાઃ ॥
સોઽપિ રાજા વિનિર્દિષ્ટ એકેનાપિ તથા દ્વિજ ॥
સર્વૈસ્તુ પરમોચ્ચસ્થૈસ્ત્રૈલોક્યાધિપતિર્ભવેત્ ॥
મિત્રક્ષેત્રે તથાત્મીયે તથા વર્ગોત્તમેષ્વપિ ॥
સ્વોચ્ચે વા સ્વત્રિકોણે વા ગ્રહાણાં શસ્યતે સ્થિતિઃ ॥
ગ્રહાણાં ચતુરાદીનાં તથા યોગો વિગર્હિતઃ ॥
રાજવંશે તથા ભૂપાસ્ત્ર્યાદ્યૈઃ સ્વસ્વગ્રહોપગૈઃ ॥
અન્યવંશભવા ભૂપાઃ પઞ્ચાઢ્યૈરપિ ચ દ્વિજ ॥
ત્રિકોણોચ્ચગતૈરેવ વિશેષેણ દ્વિજોત્તમ ॥
ભાવે વિકારકાઃ સૌમ્યાઃ પાપા ભાવવિનાશનાઃ ॥
તૃતીયે ચ તથા ષષ્ઠે દશમૈકાદશેઽપિ ચ ॥
સ્થિતિઃ પાપગ્રહાણાં ચ પ્રશસ્તા પરિકીર્તિતા ॥
ષષ્ઠાઃ સર્વગ્રહાઃ શસ્તા ન શસ્તા દ્વાદશાષ્ટમાઃ ॥
ચન્દ્રે લગ્નગતે મૂર્ખા વિના વૃષકુલીરકે ॥
સૂર્યે લગ્નગતે જ્ઞેયાસ્તથા જયબલાનનાઃ ॥
બલવદ્ગ્રહયુક્તૈશ્ચ વિજ્ઞેયા ઈશ(રૂપ)ચેષ્ટિતૈઃ ॥
ચન્દ્રદ્યુગ્રા (પુષ્પા) વિશીલાશ્ચ વિજ્ઞાતવ્યાસ્તથૈવ ચ॥
પાપાઃ પાપબલા જ્ઞેયાઃ સૌમ્યાઃ સૌમ્યબલાસ્તથા॥.
ચન્દ્રાદુપચયર્ક્ષસ્થૈર્ગ્રહા જ્ઞેયા ધનાન્વિતાઃ ॥

એતાવદુક્તં સારં તે હોરાસંગ્રહમુત્તમમ્ ॥
ઇતિ શ્રીવિ૦ મા૦ વ૦ સં૦ દ્વિ૦ ખ૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને જાતકાધ્યાયો નામ સપ્તષષ્ટ્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

પુષ્કર ઉવાચ ।
અથ ભગવન્તં ભુવનોત્પત્તિસ્થિતિસંહારકારકં ચરાચરગુરુમતિયશસમભિગમ્ય ભૃગુર્વિજ્ઞાપયામાસ ।
ભગવઞ્જ્યોતિઃશાસ્ત્રં વિના ગણિતેન દુઃખગાહમતો ગૌણેતવિધિમાચક્ષ્વ ।
તમુવાચ શ્રીભગવાઞ્છૃણુ વત્સ ગણિતજ્ઞાનમ્ ।
અનાદિનિધનઃ કાલઃ પ્રજાપતિર્વિષ્ણુસ્તસ્ય ગ્રહગત્યનુસારેણ જ્ઞાનં ગણિતમ્ ।
તત્રાર્કભાગભોગઃ સૌરાહોરાત્રાસ્તિથિશ્ચ ચાન્દ્રઃ અર્કોદયાત્તદુદયાત્સાવનઃ ।
ચન્દ્રનક્ષત્રભોગો નક્ષત્રમ્ ।
સાવનોઽહોરાત્રા નરાણામ્ ।
તેષામાર્કં દિનં ત્ર્યર્કા રાત્રિઃ ચન્દ્રમસઃ પિતૄણામહોરાત્રમ્ ।
તેષાં કૃષ્ણાષ્ટમ્યામર્કોદયઃ ।
અમાવસ્યાયાં મધ્યાહ્નઃ ।
શુક્લાષ્ટમ્યામર્કાસ્તમયઃ ।
પૌર્ણમાસ્યામર્ધરાત્રમ્ ।
અર્કભગણભોગો દિવ્યોઽહોરાત્રઃ ।
તેષામર્કસ્ય મેષપ્રવેશે સૂર્યોદયઃ, કર્કટપ્રવેશે મધ્યાહ્નઃ ।
તુલાપ્રવેથેઽસ્તમયઃ મકરપ્રવેશેર્ધરાત્રઃ ॥
મેષાદિસ્થે મધ્યમે જીવે જીવમાનૈરાશ્વયુજાદયો વત્સરા ભવન્તિ ।
લઙ્કાયામર્કોદયે ચૈત્રશુક્લપ્રતિપદારમ્ભેઽર્કદિનાદાવશ્વિન્યાદૌ કિંસ્તુઘ્નાદૌ રાત્રાવથાર્કોદયે કાલે પ્રવૃત્તિઃ।
હોરાદિપ્રવૃત્તિશ્ચ ।
લઙ્કાતશ્ચ યાવન્મેરોર્યામ્યોત્તરદેશાન્તરે રેખા તત્પૂર્વેણાપરેણ બલકાલાર્કોદયકાલપ્રવૃત્તિઃ લઙ્કાર્યોદયકાલં તન્મણ્ડલમ્ ।
સ્વદેશવિષુવાદર્કોદયવિષુવન્મણ્ડલત્વં પ્રતિદિનં ચરદલવશેનાર્કોદયઃ ।
ક્ષિતિજં મણ્ડલમ્ ।
તત્રાર્કભગણભોગેન સૌરાબ્દઃ ।
યેષામબ્દાનાં વૈ ત્રયેણ ગુણમેકં વેદઃ કલિયુગમ્, દ્વિગુણં દ્વાપરમ્, ત્રિગુણં ત્રેતા, ચતુર્ગુણં કૃતમ્ શૂન્યચતુષ્ટયં યમાગ્નિવેગાશ્ચતુર્યુગમ્ ।
એકસપ્તતિશ્ચતુર્યુગાનિ મન્વન્તરમ્ ।
ચતુર્દશ મન્વન્તરાણિ કલ્પઃ ।
મન્વન્તરાણાં ચાદ્યાન્તરાલેષુ કૃતયુગપ્રમાણં સન્ધિઃ॥
એવં ચતુર્યુગઃ સકલ્પઃ ।
કલ્પેન સપ્ત શૂન્યાનિ વસાગ્નિવેદાશ્ચારુભગણપરિવર્તના ભવન્તિ ।
પઞ્ચ શૂન્યાનિ ગુણાગ્નિપઞ્ચસપ્તમાર્થચન્દ્રાશ્ચંદ્રમસઃ।
ભૌમસ્ય દ્વિતીયપઞ્ચાષ્ટનવાષ્ટં તનવયમયમલાઃ।
બુધસ્યાષ્ટનવાષ્ટનવનવરામાગ્નિનવસમચન્દ્રાઃ ।
જીવસ્ય પઞ્ચ પઞ્ચદ્વિષટ્પઞ્ચ દ્વિષડક્ષદ્વિકૃતરસગુણાઃ ।
શુક્રસ્ય યમનવાશ્વિનવાષ્ટાગ્નિયમખગિરયઃ ।
સૌરસ્યાષ્ટનવયમગિરિરસપઞ્ચમનવઃ ।
આદિત્યમન્દગમનાષ્ટાવુદયઃ।
ચન્દ્રમસોપ્યષ્ટાર્થવસ્વર્થદિક્ષ્વષ્ટવેદાઃ ।
કુજમન્દયમનરપક્ષાઃ બુધમન્દસ્ય દ્વિત્રિગુણાઃ।
જીવસ્ય પઞ્ચપઞ્ચદ્વિષડક્ષદ્વિકૃતરસગુણાઃ।
શુક્રસ્ય યમનવાશ્વિગવાષ્ટાગ્નિયમખગિરયઃ ।
સૌરસ્યાષ્ટનવયમા ગિરિરસપઞ્ચમનવઃ ।
આદિત્યમન્દગગનાષ્ટાવુદયઃ।
ચન્દ્રમસોપ્યષ્ટાર્થવસ્વર્થદિક્ષ્વષ્ટવેદાઃ ।
કુજમન્દ યમનરપક્ષાઃ ।
બુધમન્દસ્ય દ્વિત્રિગુણાઃ ।
જીવજીવમન્દસ્ય બાણશરવસવઃ ।
શુક્રમન્દસ્ય ગુણશરવસવઃ ।
સૌરમન્દસ્ય શશિવેદાઃ ॥
ચન્દ્રપાતસ્ય વસુરસશશિરુદ્રાગ્નિદશનયમલાઃ ।
ભૌમપાતસ્ય મહીધ્રરન્ધ્રયમલાઃ ।
બુધપાતસ્ય ચન્દ્રાદ્યર્થયમલાઃ ।
જીવપાતસ્ય ગુણરસાઃ ।
સૌરપાતસ્ય ત્રિનવવસવઃ ।
અષ્ટશૂન્યો વિલયમરસખરવિમુનિવસુનિશાકરાઃ ।
સનવગ્રહાણાં પ્રાગ્યાપમાનાં કલ્પાષ્ટકકલ્પાધનો યસ્ય ભગણભાગોપક્રિયતે તસ્યૈવ કક્ષાયોજનાનિ લભ્યન્તે ।
યસ્ય બહવો ભગણપરિવર્તાસ્તસ્યોપરિ તસ્ય કક્ષા ।
યસ્યાલ્પાઃ કક્ષા વર્ગદશભાગમૂલકક્ષા કર્ણસ્તદર્ધેનોપરિભવો ગ્રહાવસ્થાનં કર્ણવર્ગસ્ય દશગુણિતસ્ય મૂલકક્ષા ।
એવં સર્વવૃત્તાનાં પરિધિવ્યાસાનયનમ્।
યત્ર ચ સર્વગ્રહાણામેકત્વમેવ દૃશ્યતે સા ખરસેન્દુયમકક્ષા ।
તસ્યા યોજનતલિપ્તે મધ્યમખખરસેન્દુયજ્ઞૈર્યસ્યૈવ કક્ષા વિભજ્યન્તે તસ્યૈવ લિપ્તયોજનાનિ લભ્યન્તે । કલ્પાદ્યયોજનસમા વૈ કક્ષાઃ ।
યદનન્તરં વિતિમિરં રવિઃ કરોતિ પક્ષપક્ષેશ્વતવોદાર્કમણ્ડલપ્રમાણમ્ ॥
વેદાવેદાશ્ચન્દ્રમસઃ ।
પઞ્ચદશ ભૌમસ્ય ।
ષષ્ટિર્બુધસ્ય ।
ખાર્કા જીવસ્ય ।
ખખયમાઃ શુક્રસ્ય ।
ત્રિંશત્સૌરસ્ય ।
દ્વાદશ દૃશ્યાદૃશ્યાંશાશ્ચન્દ્રમસઃ ।
સપ્તદશ ભૌમસ્ય।
ત્રયોદશ બુધસ્ય ।
એકાદશ જીવમ્ય ।
નવ ચ શુક્રસ્ય ।
પઞ્ચદશ સૌરસ્ય ।
ત્રિભાગોનાશ્ચતુર્દશભાગાઃ સૂર્યસ્ય ।
એકત્રિંશદ્ભાગાઃ ષટ્ત્રિંશલ્લિપ્તાશ્ચન્દ્રમસઃ ।
સપ્તતિર્ભૌમસ્ય ।
વસુરામા બુધસ્ય ।
ગુણરામા જીવસ્ય ।
ભવાઃ શુક્રસ્ય ।
ત્રિંશચ્છનૈશ્ચરસ્ય ।
એવં પરિધયો ભૌમસ્ય ।
શીઘ્રપરિધિગુણવેરાશ્ચ સંભાગાલિમાઃ ચત્વારિંશદ્બુધસ્ય ।
ભાગા યમાગ્નિચન્દ્રાઃ અષ્ટગુણા જીવસ્ય ।
વસ્વર્થપક્ષાઃ શુક્રસ્ય ॥
પઞ્ચવિંશતિઃ સૌરસ્ય ।
પરિવેશેનોર્દ્ધ્વમધશ્ચ ગ્રહગતિર્જ્ઞેયા ।
ખખરસેન્દુયમલાનાં ષણ્નવતિભાગઃ પ્રથમા જ્યા ।
તદેવં પ્રથમં જ્યાન્તરા તસ્ય પ્રથમજીવતયા ભાગમુપહૃત્યાપ્તં પ્રથમજ્યાન્તરાત્સંશોધ્ય દ્વિતીયં જ્યાન્તરં દ્વિતીયપ્રથમજ્યાન્તરયોગે દ્વિતીયપ્રથમં જ્યાન્તરયોગો જીવા ।
તતઃ પ્રથમં જીવાપ્તં સદ્વિતીયજ્યાન્તરાત્સંશોધ્ય તૃતીયં જ્યાન્તરમ્ ।
તતઃ દ્વિતીયજીવયોગસ્તૃતીયા ।
તતઃ પ્રથમજીવાત્સંશોધ્ય ચતુર્થં જ્યાન્તરમ્ ॥
એવં તૃતીયજીવાયાં દત્ત્વા ચતુર્થી જ્યા ।
તસ્યાઃ પ્રથમજીવાયાં ભાગમપહૃત્યાપ્તં ચતુર્થાજ્જ્યાન્તરાત્સંશોધ્ય પઞ્ચમજ્યાન્તરમ્ ।
તતશ્ચતુર્થં જીવાયાં દત્ત્વા ષષ્ઠી જ્યા ।
તતઃ પ્રથમજીવાપ્તં પઞ્ચમે જ્યાન્તરં સંશોધ્ય ષષ્ઠં જ્યાન્તરં પઞ્ચમજીવાયાં દત્ત્વા સપ્તમી જ્યા ।
તતઃ પ્રથમજીવાપ્તં સપ્તમજ્યાન્તરાત્સંશોધ્યાષ્ટમમ્ ।
તત્સપ્તમજીવાયાં દત્ત્વા નવમી જ્યા ।
તતઃ પ્રથમજીવાન્તરેણાપ્તં દશમજ્યાન્તરાત્સંશોધ્ય નવમં જ્યાન્તરમ્ ।
તં નવમજીવાયાં દત્ત્વા દશમી જ્યા ।
તતઃ પ્રથમજ્યાવાપ્તમ ।
એકાદશાજ્જ્યાન્તરાત્સંશોધ્ય દ્વાદશં જ્યાન્તરમ્ ।
તદેકાદશજીવાયાં દત્ત્વા દ્વાદશી જ્યા ।
તતઃ પ્રથમજ્યાવાપ્તં દ્વાદશજ્યાન્તરાત્સંશોધ્ય ત્રયોદશં જ્યાન્તરમ્ ।
તત્ત્રયોદશજીવાયાં દત્ત્વા ચતુર્દશી જ્યા ।
તતઃ પ્રથમજ્યાવાપ્તં ચતુર્દશ જ્યાન્તરાત્સંશોધ્ય પઞ્ચદશજ્યાન્તરમ્ ।
તતશ્ચતુર્દશજીવાયાં દત્ત્વા પઞ્ચદશી જ્યા ।
તતઃ પ્રથમજ્યાવાપ્તં પઞ્ચદશાજ્જ્યાન્તરાત્સંશોધ્ય ષોડશં જ્યાન્તરમ્ ।
તત્પઞ્ચદશજીવાયાં સંશોધ્ય ષોડશી જ્યા ।
તતઃ પ્રથમજ્યાવાપ્તં ષોડશજ્યાન્તરાત્સંશોધ્ય સપ્તદશં જ્યાન્તરમ્ ।
તત્ષોડશજીવાયાં દત્ત્વા સપ્તદશી જ્યા ।
તતઃ પ્રથમજ્યાવાપ્તં સપ્તદશજ્યાન્તરાત્સંશોધ્યાષ્ટાદશમં જ્યાન્તરમ્ ॥
તત્સપ્તદશ જીવાયાં દત્ત્વાષ્ટાદશી જ્યા ।
તતઃ પ્રથમજ્યાવાપ્તમ્ ।
અષ્ટાદશાજ્જ્યાન્તરાત્સંશોધ્ય એકોનવિંશં જ્યાન્તરમ્ ।
તદષ્ટાદશજીવાયાં દત્ત્વૈકોનવિંશી જ્યા ।
તતઃ પ્રથમજ્યાવાપ્તમેકોનવિંશાજ્જ્યાન્તરાત્સંશોધ્ય વિંશતિતમં જ્યાન્તરમ્ ।
તદેકોનવિંશજીવાયાં દત્ત્વા વિંશતિતમી જ્યા ।
તતઃ પ્રથમ જ્યાવાપ્તં વિંશાજ્જ્યાન્તરાત્સંશોધ્યૈકવિંશં જ્યાન્તરમ્ ।
તદ્વિંશતિજીવાયાં દત્ત્વા એકવિંશી જ્યા।
તતઃ પ્રથમજ્યાવાપ્તં એકવિંશાજ્જ્યાન્તરાત્સંશોધ્ય દ્વાવિંશં જ્યાન્તરમ્ ।
તદેકવિંશજીવાયાં દત્ત્વા દ્વાવિંશી જ્યા ।
તતઃ પ્રથમજ્યાવાપ્તં દ્વાવિંશાજ્જ્યાન્તરાત્સંશોધ્ય ત્રયોવિંશં જ્યાન્તરમ્ ॥
તદ્દ્વાવિંશ જીવાયાં દત્ત્વા ત્રયોવિંશી જ્યા ।
તતઃ પ્રથમં જ્યાવાપ્તં ત્રયોવિંશાજ્જ્યાન્તરાત્સંશોધ્ય ચતુર્વિંશં જ્યાન્તરમ્ ।
તત્ત્રયોવિંશજીવાયાં દત્ત્વા ચતુર્વિંશી જ્યા ।
તતઃ પ્રથમજ્યાવાપ્તં ચતુર્વિંશાજ્જ્યાન્તરાત્સંશોધ્ય પઞ્ચંવિંશં જ્યાન્તરમ્ ।
તચ્ચતુર્વિંશજીવાયાં દત્ત્વા પઞ્ચવિંશી જ્યા ।
ખખરસેન્દુકક્ષાયાં ચ વ્યાસારં તદેવાનુપદન્યાસાયામ્ ।
જ્યાન્તવ્યસ્તાનામન્તરાલયોગે ચતુર્વિંશતિઃ શરા ભવન્તિ ।
ક્રમજ્યાકૃતિજીવાભિસ્તસ્તત્ક્રમજ્યાકૃતિઃ શરે યાસાં લિપ્તાનાં જીવા ક્રિયતે તત્કેન્દ્રસ્તસ્ય ચ રાશિત્રયે પદાખ્યા પ્રથમપદસ્થે તદ્ગમં ચતુર્થપદસ્થે ચક્રાદૂનમ્ ।
જ્યાકેન્દ્રલિપ્તા રાશિલિપ્તાષ્ટવિભાગેન વિભાજ્યા ।

લબ્ધાઙ્ગસમાશ્ચ સ્થાપ્યાઃ ।
અવશેષં તદનન્તરં જ્યાન્તરેણ ગુણયેત્।
રાશિલિપ્તાષ્ટભાગેન વિભજેત્।
લબ્ધં સ્થાપિતજીવાયાં દત્ત્વેષ્ટ જ્યાસિદ્ધિઃ ।
કાલક્ષણેભ્યો લિપ્તત્વેન પરિકલ્પિતેભ્યો જીવા કાર્યા ।
લિપ્તાભ્યો યાવન્તિ જ્યાન્તરાણિ સંશુદ્ધન્તિ તાવન્તિ સંશોધ્યાવશિષ્ટભાગલિપ્તાષ્ટભાગાહતમશુદ્ધજ્યાન્તરેણ વિભજેત્। લબ્ધહતાસુ આદ્યષ્ટકભાગલિપ્તાસુ ક્ષિપેત્।
શરાન્તરૈરેવં શરચાપઃ ભાગચતુર્વિંશતિજ્યાપરમાપક્રમજ્યા મેષાદિ સ્થો વિષુવલ્લેખાસ્થો ગ્રહો ભવતિ।
કુલીરાદિસ્થશ્ચાન્તરેણ ।
પરમાપક્રમાન્તસ્થો ભવતિ।
તુલાદિસ્થો વિષુવલ્લેખાસ્થઃ મકરાદિસ્થો દક્ષિણેન પરમાપક્રમહતાં વ્યાસાર્ધેન વિભજેત્।
લબ્ધં ચન્દ્રસ્ફુટવિક્ષેપઃ ।
તાત્કાલિકશીઘ્રં સ્ફુટં સુપાતે યોજ્યં બુધશુક્રયોઃ સ્વમદાવિક્ષેપહતાં સ્ફુટાન્ત્યકર્ણેન વિભજેત. લબ્ધં તયોઃ સ્ફુટવિક્ષેપઃ ।
તાત્કાલિકસ્ફુટગ્રહસ્ફુટપાતયોગજ્યાં ભૌમજીવસૌરાણાં મધ્યવિક્ષેપહતાં સ્ફુટાન્ત્યકર્ણેન વિભજેત્, લબ્ધં તેષાં સ્ફુટ વિક્ષેપઃ ।
ઉત્ક્રાન્તિચાપસ્ફુટવિક્ષેપયોર્દિશૈકો યોગઃ તજ્જીવસ્યક્રાન્તિઃ, તસ્યા નિયોગઃ શિષ્યતે સા દિક્ તદ્ગોલસ્થશ્ચ ગ્રહો ભવતિ ।
એવં ગ્રહાણામુત્તરેણ દક્ષિણેન ગતિર્જ્ઞેયા ।
ભચક્રવશેનોદયાસ્તમયૌ કુર્વંતઃ પશ્ચિમેન યાન્તિ ।
પૂર્વાં વ્રજન્તો ભગણપરિવર્તાન્કુર્વન્તિ તત્ર ચ સૂર્યાશ્વપાતૈઃ સમમેવ લઙ્કાદક્ષિણોત્તરરેખાયાઃ ફાલ્ગુનાન્તે સર્વ એવ કલ્પાદાવર્કોદયે મીનમેષસન્ધિગા ભવન્તિ ।
કલ્પાવસાને ચ મેષપ્રવેશે વા ભાનોર્ગગનમધ્યવર્તિન્યાદિત્યે દ્વાદશાઙ્ગુલેન શંકુના સમાવનૌ છાયા ગ્રાહ્યા, તદ્વર્ગં વ્યાસાર્ધવર્ગહતે ચ્છાયાશંકુવર્ગયોગેન વિભજેત્, લબ્ધમક્ષજ્યાવર્ગઃ ।
તત્પદમક્ષજ્યા તચ્ચાપં સ્વદેશાક્ષઃ તં રાશિત્રયાદપાસ્ય સ્વદેશાવલમ્બકો ભવતિ ।
તજ્જ્યાવલમ્બકજ્યા ત્રિજ્યા વર્ગસ્ય સ્વક્રાન્તિવર્ગોનસ્ય પદં સ્વાહર્વ્યાસાર્ધસ્તસ્ય ચ સ્વકાન્તિવશેન દિક્ । સ્વક્રાન્તિવિષુવચ્છાયાહતા શકુહૃતા ક્ષિતિજા, સા ત્રિજ્યાહતા સ્વાહર્ન્યાસાર્ધભાજિતા ક્ષયે વૃદ્ધિજ્યા ।
તદ્ધનુશ્ચરાર્ધં વા પ્રાણાસ્તદ્ઘટિકાભિઃ પઞ્ચદશઘટિકાયુતા દિનાર્ધમ્ ।
ઊના રાત્ર્યર્ધગા એવમુત્તરગોલસ્થા દક્ષિણકારઃ સ્વસ્વભાગાપહારઃ અવામધનુષામબોધઃ ।
શોધનં વ્યક્ષરાશ્યુદયપ્રાણાઃ મેષવૃષમિથુનાનાં ક્રમેણ કર્કટસિંહકન્યાનામુત્ક્રમેણ ।
મેષવૃષમિધુનજીવાદિઃ પ્રાગ્વચ્ચરપ્રાણાઃ કર્તવ્યાઃ ।
તેષામવબોધઃ શોધનં ચ તેનૈકદ્વિત્ર્યાક્ષરપ્રાણાઃ તૈઃ ક્રમેણ મેષવૃષમિથુનાઃ પ્રાણહીનાઃ ઉત્ક્રમેણ કુલીરસિંહકન્યાનામ્ । યુક્તસ્વદેશે ચરા વ્યુદયપ્રાણા ભવન્તિ ત એવોત્ક્રમેણ તુલાદીનાં મીનાદીનામપિ અર્ધદિનમધ્યાહ્નચ્છાયાગ્રમૂલયામ્યોત્તરાગ્રમૂલાગ્રપરિલેખમત્સ્યમુખપુચ્છરખા પ્રાચ્યાપરા આદિત્યચન્દ્રયોરન્યતમસ્ય દેશાન્તરકર્મ વિના ગ્રહણં ન કાર્યમ્ ।
તદ્યથાગતે કાલે યદિ ભવતિ તદા રેખામધ્યે સ્વદેશો જ્ઞેયઃ ।
અથાદૌ રેખા પશ્ચાચ્ચેત્પ્રાક્ તત્કાલાન્તરં ષષ્ટિહતં પઞ્ચભિઃ સહસ્રૈર્વિભજેત્ ।
લબ્ધદેશાન્તરયોજનાનિ ગ્રહસ્યાર્ધં રાત્રાન્મધ્યાહ્નં યાવત્પૂર્વઃ કાલો મધ્યાહ્નાદપરરાત્રં યાવદપરસ્તત્રાર્કસ્ય કાલમવિલઙ્ઘયન્ છાયાદ્વયં ગૃહ્ણીયાત્ ।
તત્કર્ણો વ્યત્યાસેન શંકુપ્રાચ્યપરાન્તે રહિતૌ તદનન્તરં વિષુવચ્છાયાગ્રહણમિષ્ટેઽહ્નિ ઇષ્ટદિનાક્ષવૈષુવતાક્ષાન્તમેકદિગભિમુખીભ્યશ્છાયાભ્યો યુક્તં સ્વરાપક્રમઃ તેન ત્રિજ્યાહતા પરમાપક્રમજ્યાયા વિભજેત્ । લબ્ધચાપમર્કઃ પ્રથમે પદે દ્વિતીયાદ્ભાવાચ્છુદ્ધઃ ।
તૃતીયેન યુક્તઃ ચતુર્થે ચક્રાચ્છુદ્ધઃ ।
વિષુવચ્છાયા તરુણા ચ હીયમાના ચ ચ્છાયા પ્રથમ પદસ્થેઽર્કે ભવતિ, ઊના વૃદ્ધિમતી દ્વિતીયસ્થે, વૃદ્ધિમત્યધિકા તૃતીયસ્થે, હીયમાનાધિકા ચતુર્થસ્થે, એવમતીતદિવસાર્કસ્ય તદર્કસ્ય ચ વિવરં સ્ફુટભુક્તિઃ ।
આદિત્યોદયાસ્તમયાદ્વા ચન્દ્રોદયં દૃષ્ટ્વા નગ્રદદ્ધરિતોઽર્કસ્તેન કાલેન ચન્દ્રમા ભવતિ ચન્દ્રાન્નક્ષત્રજ્ઞાનમ્, ચન્દ્રાર્કવિવરાત્તિથિજ્ઞાનં તસ્માદહર્ગણઃ ।
સ્ફુટાર્કાદ્વિપરીતકર્મણા મધ્યમાર્કઃ ।
સૌરજીવયોશ્ચારાત્સંવત્સરઃ ।
ચન્દ્રવત્સર્વગ્રહક્રિયા,ગ્રહેભ્યો વા કલ્પગતકાલજ્ઞાનમ્, એવં કાલ પરિચ્છેદઃ ।
અશ્વિન્યાદીનાં ધ્રુવકા રાશ્યાદ્યાઃ, ખમષ્ટૌ ખંખંખયમાઃ ખંશશીમુનયોષ્ટયમાઃ શશીનવેન્દવોઽશ્વયમાઃ પક્ષૌ ગુણાઃ ખપક્ષૌ શૈલાઃ ખંગુણા ગુણાઃ ખં ગુણા ષોડશખં ત્રીદ્વ્યષ્ટાદશખં વેદા રન્ધ્રાણિ ખં વેદાઃ સપ્તયમાઃ ખં શરા નખાઃ ખં રસા પુષ્કરા ખં રસા નવેન્દવઃ ખં સપ્ત પક્ષૌ શરા મુનયો મનવો ભૂતાનિ ચ સપ્ત નવેન્દવઃ પઞ્ચ અષ્ટૌ ચ ખં અષ્ટૌ જનખં અષ્ટૌ નખઃ ખં અષ્ટૌ ચત્વારિ ખં નવ વસવઃ ખં સૂયમુનયઃ ખમ્ ।
અથૈતેષાં વિક્ષેપાંશાઃ દશ દ્વાદશ પઞ્ચદશ એકાદશ ષડ્ ખં સપ્ત ખં દ્વાદશ ત્રયોદશ એકાદશ દ્વાવષ્ટાત્રિંશત્સાર્ધં ત્રીણિ ચત્વારિ સાર્ધાન્યષ્ટૌ પઞ્ચવિભાગાઃ પઞ્ચ દ્વિષષ્ટિઃ ત્રિંશત્ અંશવિભાગઃ ચતુર્વિશતિઃ ષડ્વિશતિઃ શૂન્યં ચાશ્વિની ભરણી કૃત્તિકા પુનર્વસુ પુષ્ય મઘા ભાગ્યાર્યમાણઃ ॥
સ્વાતિ વૈશ્વદેવાભિજિચ્છ્રવણ ધનિષ્ઠાજાહિર્બુધ્ન્ય રેવતીનામ્।
ઉત્તરા રોહિણી સૌમ્યાર્દ્રા સાર્પ હસ્ત ચિત્રા વિશાખા મૈત્રેન્દ્ર મૂલાપ્યવારુણાના યામ્યાઃ ।
રેવત્યુદયઃ પ્રાચી સર્વસ્ય મહતી યોગતારા રાશિદ્વયં સપ્તવિંશતિર્ભાગાઃ અગસ્ત્યધ્રુવકઃ સપ્તભિર્માગૈસ્તસ્ય યામ્યો વિક્ષેપઃ ।
અથ ભૌમાદીનાં વક્રકેન્દ્રાણિ રાશ્યાદ્યાનિ પઞ્ચમનવઃ ખં વેદાઃ ષડ્યમાઃ ખં પઞ્ચ વેદાઃ ખં પઞ્ચ પઞ્ચદશ ખં વેદાસ્ત્રયોદશ ખમ્ ।
અથાનુવક્રકેન્દ્રાણિ ષડ્ષોડશ ખં સપ્ત વેદાઃ ખં ષડ્યમાઃ ખં (ષટ્પઞ્ચવિંશતિઃ ખંખં મનવઃ ખં ષડ્ગુણાઃ ખં) સપ્તદશ ખમ્ ।
અથ પૂર્વાદ્વારોદયકેન્દ્રાણિ ખમષ્ટયમાઃ ખં ષટ્પઞ્ચવિંશતિઃ ખં ખં મનઃ ખં ષડ્ગુણાઃ ખં ખં સપ્તદશ ખમ્ ।
અથ પશ્ચાર્ધાસ્તમયકેન્દ્રાણિ એકાદશ દ્વૌ ખં પઞ્ચપઞ્ચ ખં એકાદશષોડશ ખં પઞ્ચસપ્તવિંશતિ ખં એકાદશ ત્રયોદશ ખમ્ ।
અથ બુધશુક્રયોઃ પૂર્વાર્ધાસ્તમયકેન્દ્રે દશદશ ખં એકાદશ ષોડશ ખં ચત્વારિ શૂન્યાનિ ચત્વારિ શૂન્યાનિ પંચવેદરસાગ્નિયમપક્ષાષ્ટશરેન્દવઃ કલ્પનપ્રતિનક્ષત્રોદયઃ ત એવાર્કભગણોના દિવસાઃ ।
અર્કભગણા દ્વાદશહતાસ્તં માસાસ્તૈસ્ત્રિંશદ્ધતાસ્તદ્દિવસાશ્ચન્દ્રભગણાઃ સપ્તવિંશતિ હતા નક્ષત્રદિવસાઃ ભગણાંતરમર્કેન્દ્વોશ્ચન્દ્રમસસ્તે ત્રિંશદ્ગુણાસ્તદ્દિવસાશ્ચન્દ્રમાસઃ ।
સૂર્યમાસોનાધિમાસાશ્ચન્દ્રદિવસસ્તુ દિવસાન્તરમવમાનીતિ ।
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે મા.વ૦ સં૦ દ્વિ૦ ખં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ઉપકરણવિવરણં નામષ્ટષષ્ટ્યુત્તરશતતમોધ્યાયઃ

અથ યથાકાલં।
ગતમનવસ્ત્વેકસપ્તતિહતાશ્ચતુર્યુગાબ્દહતાઃ કાર્યાઃ ।
તેષુ કૃતપ્રમાણં ક્ષેપ્યમ્ ।
તમેવ તત્ર ભૂયો ગતસંખ્યાહતં ચ તતો વર્તમાનમન્વન્તરાદ્ગતચતુર્યુગસંખ્યાહતાનિ ચતુર્યુગાબ્દાનિ યુગાનિ ચ વર્તમાનયુગાચ્ચૈત્રપ્રભવગતાબ્દાનિ ચ એવમિષ્ટકાલાબ્દગણો ભવતિ ।
સ દ્વાદશહતશ્ચૈત્રસિતાદિમાસયુક્તસ્ત્રિંશ દ્ધતોવમાનમિતાદિતિથિસહિતઃ કાર્યઃ ।
એવં સૌરો દિનગણો ભવતિ ।
તં પૃથક્કલ્પાધિમાસકહતં કલ્પનવિદિનૈર્વિભજેત્ ।
લબ્ધં ગતાધિમાસાઃ ।
તૈસ્ત્રિંશદબ્દૈરર્કાહર્ગણોયુક્તે ચન્દ્રાહર્ગણો ભવતિ ।
તં પૃથક્કલ્પાવમહતં કલ્પચન્દ્રદિનૈર્વિભજેત્ ।
લબ્ધં ગતોનરાત્રિઃ તૈશ્ચન્દ્રાહર્ગણાદ્ધનં સાધનાહર્ગણો ભવતિ ।
અધિમાસશેષસ્ય કલ્પાધિમાસકૈર્ભાગે હતે એષ્યાધિમાસકૈર્ભાગે હતે ગતાધિમાસકસ્ય દિનાદિઃ કાલો લભ્યતે । અધિમાસશેષં કલ્પરવિદિવસેભ્યઃ સંશોધ્યાવશેષસ્ય કલ્પાધિમાસકૈર્ભાગે હતે એષ્યેધિમાસેકતાસ્ય કાલો લભ્યતે । અવમશેષસ્ય કલ્પેન રાત્રેર્ભાગે હતે એષ્યોનરાત્રકાલઃ અવમશેષકલ્પચન્દ્રદિવસેભ્યઃ સંશોધ્યાવશેષસ્ય કલ્પોનરાત્રેનરાત્રેર્ભાગે હતે એષ્યોનરાત્રપાતકાલઃ સંવત્સરગણાત્પંચહતાવશેષે સંવત્સરાદ્યોબ્દઃ આદિત્યઃ, ચન્દ્રઃ , ભૌમઃ, બુધઃ, જીવઃ, સિતઃ, સૌરશ્ચેતિ ક્રમેણ ગ્રહણં સંવત્સરાઃ સપ્તહતાવશેષે ચતુર્થક્રમેણ સંવત્સરાધિપઃ સાવનાદ્દિનગણાત્સપ્તહૃતાત્ક્રમેણૈવ દિવસાધિપઃ ચાન્દ્રાઃ દિનગણા દશાત્યધિકશતહતાલ્લબ્ધં સપ્તહતં તદવશેષં પર્વ બ્રહ્મચન્દ્રેંદ્રવૈશ્રવણવરુણાગ્નિયમાશ્ચ પર્વપતયઃ દિનગણમિ ષ્ટગ્રહભગણગુણભૂદિનૈર્વિભજેત્ ।
લબ્ધં ભગણાદિઃ લેખાર્કોદયો ગ્રહો ભવતિ ।
એવંરૂપેણાહર્ગણેન ગ્રહભુક્તિઃ ।
ઇષ્ટાં કાલાદ્યાવતાકાલેનાર્કોદયો ભવિષ્યતિ તાવતા કાલેન ગ્રહસ્યેકદિવસભુક્તિં સંગુણ્ય ષષ્ટ્યા વિભજેત્ ।
અવાપ્તં રવ્યુદયે ગ્રહસ્ય ધનમસ્તમયે ઋણમ્ ।
એવમુત્તરગોલે દક્ષિણેન વિપરીત દિશાન્તરયોજનાનિ ષષ્ઠ્યાસઙ્ગુણ્ય પઞ્ચભિઃ સહસ્રૈર્વિભજેત્ ।
લબ્ધં લેખાપ્રાગ્ભાવે સંશોધ્યમપરસ્મિન્દેયમેવમિષ્ટે દેશે ।
ઇષ્ટે ચ કાલે ગ્રહો મધ્યમો ભવતિ ।
તત્કાલાર્કચન્દ્રમન્દકર્મણૈવ સ્ફુટે કાર્યો ભૌમઃ કર્મચતુષ્ટયેન તસ્ય મન્દ શીઘ્રં મંદં શીઘ્રમિતિ ચ કર્માણિ ।
અન્યેષાં મન્દશીઘ્રે કર્મણી તત્ર ભૌમમર્દઃ સંસ્કાર્યઃ તચ્છીઘ્રપરિધિશ્ચ શુક્રસ્ય પરિધિદ્વયમપિ તત્ર ભૌમજીવસૌરાણામર્કઃ શીઘ્રઃ ।
સ્વયં મધ્યમો બુધશુક્રયોરર્કો મધ્યમઃ ।
સ્વયં શીઘ્રોશીઘ્રો ગ્રહોનં કેન્દ્રઃ ગ્રહશ્ચ મન્દોનઃ ભૌમશીઘ્રકેન્દ્રપદભુક્તાભુક્તયોરલ્પસ્ય જીવં ચતુર્ભિઃ શતૈઃ ગ્રહૈશ્ચ મન્દોનઃ ભાણિતં દ્વાદશ્યા જીવયા વિભજેત્ ।
લબ્ધેન કેન્દ્રે મકરાદિગે ભૌમમન્દયુતં કાર્યં કર્કટાદિગે ચોનમિતિ શુક્રમદં કેન્દ્રજ્યાં ન્યાસાર્ધાવહૂતાં
લબ્ધેન તં મદં પરિધિરૂનઃ સ્પષ્ટો ભવતિ ।
તસ્યૈવ શીઘ્રકેન્દ્રજ્યાં વ્યાસાર્ધં પઞ્ચમેન વિભજેત્ ।
લબ્ધે યુતઃ શુક્રશીઘ્રપરિધિઃ સ્પષ્ટો ભવતીતિ મન્દકેન્દ્રાત્ જીવા ભુજજ્યા ત્રિરાશિસહિતાર્કોટિજ્યાકોટિભુજજ્યે સ્વમર્દવારિધિહતે ખરસામિભિર્વિભજેત ।
લબ્ધં ભુજકોટિપાતે મકરાદિકેન્દ્રે કોટિફલં વ્યાસાર્થે દદ્યાત ।
કુલીરાદિકે શોધયેત્કોટિર્ભવતિ ।
ભુજાફલં ભુજા કોટિભુજાવર્ગયોગમૂલં કર્ણઃ વ્યાસાર્ધહતાં ભુજજ્યાં સ્ફુટકર્ણેન વિભજેત્ ।
લબ્ધચાપં ફલકલાઃ મેષાદિકેન્દ્રે ગ્રહે શોધ્યાસ્તુલાદૌ દેયાઃ ।
ભૌમસ્ય શ્યમમન્દકર્મણ્યધિકૃતાઃ એવં સ્પન્દસ્ફુટગ્રહં શીઘ્રાદપાસ્ય કેન્દ્રં કૃતૈતદેવ શીઘ્રપરિધિના કર્મ કુર્યાત્ । તત્ફલં મન્દસ્ફુટે ગ્રહે મેષાદિકેન્દ્રે ધનં તુલાદૃણમિતિ ।
ભૌમસ્ય પ્રથમે શીઘ્રકર્મણિ તદૂનીકૃતં એવં ગ્રહઃ સ્ફુટો ભવતિ।
બુધસિતપાતૌ વિપરીતેન અબ્દફલેન સ્ફુટો કાર્યો ભૌમજીવસૌરાણાં શીઘ્રાન્ત્યફલેનાનુલોમેનાનીતવર્તમાનસ્ફુટં ગ્રહાન્તરં સ્ફુટભુક્તિઃ અર્કફલમ્ ।
સ્ફુટભક્તિહતં ભવનકલાભિર્વિભજેત્ લબ્ધમર્કકેન્દ્રવશે તદ્વદેવ ગ્રહસ્ય ધનર્ણે યોજ્યે ।
અન્ત્યશીઘ્રકર્માવિશેષં કેન્દ્રસ્ય વક્રાદિકેન્દ્રસ્ય વાન્તરં સ્ફુટભુક્તિશીઘ્રમુત્સંતરેણ વિભજેત્ ।
લબ્ધો વક્રાદેર્દિનાદિઃ કાલઃ ધુવકકેન્દ્રેધિક એષ્યઃ શીઘ્રકેન્દ્રેધિકેતીતઃ ॥
ઇતિ શ્રીવિ૦ મા૦ વજ્ર સં૦ દ્વિતીયખણ્ડે રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને જ્યોતિઃશાસ્ત્રે ગ્રહગતિર્નામૈકોનસપ્તત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

સ્ફુટગ્રહં લિપ્તીકૃતમ્ અષ્ટભિઃ શતૈર્વિભજેત્ ।
લબ્ધં ગ્રહેણ ભુક્તાન્યશ્વિન્યાદ્યાનિ નક્ષત્રાણિ શેષં સ્ફુટભુક્ત્યા વિભજેત્ ।
લબ્ધં દિનાદિઃ કાલા નક્ષત્રપ્રવિષ્ટસ્ય અવશેષમષ્ટભ્યઃ શતેભ્યઃ સંશોધ્યાવમેષાત પ્રાગ્ઘતકાલો નક્ષત્રસ્થિતેઃ રાશૌ ભુક્તા અભુક્તા વા સ્ફુટભુક્તા વિભજેત ।
લબ્ધં દિનાદિઃ સંક્રાન્તેર્ગતૈષ્યઃ કાલઃ અથ યોજનકર્ણાન્તં સર્વાંત્યાવિશેષકર્ણાદ્યન્તં વ્યસ્તં વ્યાસાર્ધેન વિભજેત્ ।
લબ્ધં સ્ફુટયોજનકર્ણાર્થા ગ્રહા પ્રમાણવિષ્કભયોજનાનિ વ્યાસાધેહતાનિ સ્ફુટયોજનકર્ણાર્ધેન વિભજેત્ ।
લબ્ધં સ્ફુટગ્રહાપ્રમાણવ્યાસકલાઃ સ્ફુટાન્યર્કકર્ણાર્ધયોજનતિ પાંચસાહસ્રિકસ્યપરિધેઃ કર્ણોનાનિ તેનૈવ ગુણિતાનિ રવિન્યાસે ન તદ્ગણેન વિભજેત્ ।
લબ્ધં ભૂચ્છાયા સ્ફુટરાશિકર્ણાર્ધોનપાઞ્ચસાહસ્રિકસ્ય ।
પરિધેઃ કર્ણહતાં ભૂચ્છાયયા વિભજેત્ ।
લબ્ધં વ્યાસાર્ધગુણં ચન્દ્રસ્ફુટયોજનકર્ણાર્ધેન વિભજેત્ લબ્ધં રાહુમાનકલાઃ ।
ગ્રહમાનાર્ધકલાઃ ષષ્ટિગુણા ભુક્ત્યા વિભજેત્ ।
લબ્ધં સંક્રાંતિકાલાત્પ્રાગપરેણ ચ પુણ્યકાલઃ ।
અર્કોનાચ્ચન્દ્રાલ્લિપ્તીકૃતાત્ વયમાગતભક્તાચ્છુક્લપ્રતિપદાદ્યા તિથિઃ ।
શેષાત્ષષ્ટિગુણ્યાદ્ભુક્તાન્તરહૃતાદ્ઘટિકાદિઃ કાલઃ કૃષ્ણચતુર્દશાંતઃ સદૈવ શકુનિઃ અમાયા આદ્યર્ધે ચતુષ્પાત્ દ્વિતીયે નાગઃ પ્રતિપદાદ્યર્ધે કિંસ્તુઘ્નમ અર્કોનચન્દ્રલિપ્તાઃ ખરદાગ્નિભિર્વિભજેત્।
અવશેષાત્તિથિવત્કાલઃ લબ્ધાદેકોનાત્સપ્તમહૃતાદવશેષં બવાદ્યં કરણં ચન્દ્રાર્કયોગે ચન્દ્રાર્ધયોરાસનેઘાતવૈ
ધૃતે તેન ચન્દ્રાર્કયોઃ ક્રાન્તિસામ્યે ।
તત્ર વ્યતીપાતૌર્ભિન્નનયને ગોલૈકત્વે ચ વૈધૃતઃ સમાયને ગોલભેદે ચ ધ્રુવકાર્કચન્દ્રયોગાન્તરં ચન્દ્રાર્કભુક્તિયોગેન વિભજેત્ ।
લબ્ધેન ધ્રુવકાદિત્યે ચન્દ્રાર્કયોગાધિકાવિતિ ।
તતોર્કાત્ક્રાન્તિસ્તાત્કાલિકપાતેન ચન્દ્રાત્સ્વકાન્તિઃ પ્રથમતૃતીયપાદાન્તસ્થે ચન્દ્રસ્ય ક્રાન્તેઃ ચન્દ્રક્રાન્તિર્યદોના ભવતિ તદા ક્રાંતિસામ્યારાવાઃ પ્રથમતૃતીયપદસ્થે ચન્દ્રમસિ તદપક્રમમર્કાપક્રમાદૂને એષ્યઃ ક્રાન્તિસામ્યકાલોન્યથાતીતઃ। દ્વિતીયચતુર્થપદસ્થાન્યથાવિક્ષેપેણ સ્વક્રાન્તિદિગુત્પત્તૌ ચન્દ્રાપક્રમમધિકૃતં કલ્પયેત્।
ક્રાંતેર્યુતિરન્યદિશોરેકદિશોરન્તરં વ્યતીપાતેન્યથા વૈધૃતિપ્રથમાખ્યઃ।
એવમિષ્ટકાલિકૈરર્કચન્દ્રપાતૈર્દ્વિતીયાદયસ્તતઃ પ્રથમદ્વિતીયકાલયોઃ દ્વયોરેષ્યોતીતો વા પાતસ્તદા તયોરન્તરમ્।
અન્યથા યોગો ભાગાપહારઃ પ્રથમગુણિતસ્યેષ્ટકાલસ્ય તે કાલસ્ય તેન કાલેનાંસકૃત્ દ્વિતીયં કૃત્વા વિશેષકર્મણા સ્ફુટકાલઃ સાધ્યઃ સ વ્યતીપાતપાતમધ્યકાલઃ ।
આદિત્યચન્દ્રમાનયોગઃ ષષ્ટિગુણો ભુક્ત્યન્તરેણ હૃતો લબ્ધા સ્થિતિરિતિ ॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખંડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે તિથિનક્ષત્રપ્રકરણં નામ સપ્તત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ