વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.131.135

2.131
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥
વનેષુ ચ વિહૃત્યૈવં તૃતીયં ભાગમાયુષઃ ॥
ચતુર્થમાયુષો ભાગં ત્યક્તસઙ્ગઃ પરિવ્રજેત્

આશ્રમાદાશ્રમં ગત્વા હુતહોમો જિતેન્દ્રિયઃ ॥
ભિક્ષાબલપરિશ્રાન્તઃ પ્રવ્રજેદ્વ્રતવર્જિતઃ

ઋણાનિ ત્રીણ્યપાકૃત્ય મનો મોક્ષે નિવેશયેત્ ॥ ॥
અનપાકૃત્ય ચ ઋણં મોક્ષમિચ્છન્વ્રજત્યધઃ

અધીત્ય વિધિવદ્વેદાન્પુત્રાંશ્ચોત્પાદ્ય ધર્મતઃ ॥
ઇષ્ટ્વા ચ શક્તિતો યજ્ઞૈર્મનો મોક્ષે નિવેશયેત્

અનધીત્ય દ્વિજો વેદાનનુત્પાદ્ય તથા સુતાન્ ॥
અનિષ્ટ્વા ચૈવ યજ્ઞૈશ્ચ મોક્ષમિચ્છન્વ્રજત્યધઃ

પ્રાજાપત્યાં નિરૂપ્યેષ્ટિં સર્વવેદસ-દક્ષિણામ્ ॥
આત્મન્યગ્નીન્સમારોપ્ય પ્રવ્રજત્યભયં ગૃહી

તસ્ય તેજોમયા લોકા ભવન્તિ બ્રહ્મવાદિનઃ ॥
યસ્માદણ્વપિ ભૂતાનાં દ્વિજ નોત્પદ્યતે ભયમ્ ॥
તસ્ય દેહાદ્વિમુક્તસ્ય ભયં નાસ્તિ કથઞ્ચન

અગારાદભિનિષ્ક્રાન્તઃ પવિત્રોપચિતો મુનિઃ ॥
સમુપોઢેષુ કામ્યેષુ નિરપેક્ષઃ પરિવ્રજેત્

એક એવ ચરેન્નિત્યં સિદ્ધ્યર્થમસહાયવાન્ ॥
સિદ્ધિમેકસ્ય તાં પશ્યન્ન જહાતિ ન હીયતે

અનગ્નિરનિકેતઃ સ્યાદ્ગ્રામમન્નાર્થમાશ્રયેત

।
ઉપેક્ષકોઽસઞ્ચયકો મુનિર્ભાવસમાહિતઃ ॥
કપાલં વૃક્ષમૂલાનિ કુચૈલમસહાયતા ॥
મમતા નૈવ સર્વસ્મિન્નેતન્મુક્તસ્ય લક્ષણમ્

નાભિનન્દેત મરણં નાભિનન્દેત જીવિતમ્ ॥
કાલમેવ પરીક્ષેત નિર્દોષભૃતકો યથા

(દૃષ્ટિપૂતં ન્યસેત્પાદં વસ્ત્રપૂતં જલં પિબેત્ ॥
સત્યપૂતાં વદેદ્વાચં મનઃપૂતં સમાચરેત્

અતિજડાંસ્તિતિક્ષેત નાવમન્યેત કઞ્ચન

)
ન ચૈનં ગૃહમાશ્રિત્ય વૈરં કુર્વીત કેનચિત્ ॥
ક્રુધ્યન્તં ન પ્રતિક્રુધ્યેદાપૃષ્ટઃ કુશલં વદેત્

સપ્તદ્વારાવકીર્ણાઞ્ચ ન વાચમનૃતાં વદેત્ ॥
અધ્યાત્મરતિરાસીનો નિરપેક્ષો નિરામિષઃ

આત્મનૈવ સહાયેન તરેદ્દુર્ગતિમાત્મનઃ

ન ચોત્પાતનિમિત્તાભ્યાં ન નક્ષત્રાઙ્ગવિદ્યયા ॥
નાનૃતસ્વનવાદાભ્યાં ભિક્ષાં લિપ્સેત કર્હિચિત્

ન તાપસૈર્બ્રાહ્મણૈર્વા ન યોગિભિરથાશ્રમૈઃ ॥
આકીર્ણૈર્ભિક્ષુકૈર્વર્ણૈરાગારમુપસંવ્રજેત્

ક્લૃપ્તકેશનખશ્મશ્રુઃ પાત્રી દણ્ડી કુસુમ્ભવાન્ ॥
વિરચેન્નિયતો નિત્યં સર્વભૂતાન્યપીડયન્

અતૈજસાનિ પાત્રાણિ તસ્ય સ્યુર્નિર્વ્રણાનિ ચ ॥
તેષામદ્ભિઃ સ્મૃતં શૌચં ચમસાનામિવાધ્વરે

અલાબું દારુપાત્રઞ્ચ મૃન્મયં વૈદલં તથા ॥
એતાનિ યતિપાત્રાણિ વિજ્ઞેયાનિ મનીષિભિઃ

સૌવર્ણમણિપાત્રેષુ કાંસ્યરૌપ્યાયસેષુ ચ ॥
ભિક્ષાં દદ્યાન્ન ધર્મજ્ઞ ગ્રહીતા નરકં વ્રજેત્

એકકાલં ચરેદ્ભૈક્ષ્યં ન પ્રસજ્યેત વિસ્તરે ॥
ભૈક્ષ્યે પ્રસક્તસ્ય મતિર્વિષયેષ્વપિ સજ્જતે

વિધૂમે ન્યસ્તમુસલે વ્યઙ્ગારે ભુક્તવજ્જને ॥
વૃત્તે શરાવસમ્પાતે ભિક્ષાં નિત્યં યતિશ્ચરેત્

અલાભી ન વિષાદી સ્યાલ્લાભે ચાપિ ન હર્ષયેત્ ॥
પ્રાણયાત્રિકમાત્રઃ સ્યાન્માત્રાસંગાદ્વિનિર્ગતઃ ॥
અભિપૂજિતલાભાઁસ્તુ યદિ મુક્તોઽપિ બધ્યતે

અલ્પાન્નાભ્યવહારેણ રહઃ સ્થાનાસનેન ચ ॥
હ્રિયમાણાનિ વિષયૈરિન્દ્રિયાણિ નિવર્તયેત્

ઇન્દ્રિયાણાં નિરોધેન રાગદ્વેષભયેન ચ ॥
અહિંસયા ચ ભૂતાનામમૃતત્વાય કલ્પતે

અવેક્ષેત ગતિં નૄણાં કર્મદોષસમુદ્ભવામ્ ॥
નિરયે ચૈવ પતનં વ્યાધિભિશ્ચોપપીડનમ્

દેહાનુક્રમણં ચાસ્માત્પુનર્ગર્ભે ચ સમ્ભવમ્ ॥
યોનિકોટિસહસ્રેષુ મૃતૌ ચાસ્યાન્તરાત્મનઃ

અધર્મપ્રભવં ચૈવ કર્મયોગં શરીરિણામ્ ॥
ધર્માર્થપ્રભવં ચૈવ સુખસંયોગમક્ષયમ્

સૂક્ષ્મતાં ચાનુવીક્ષેત યોગેન પરમાત્મનઃ ॥
દેહેષુ ચૈવ પતિતમુત્તમેષ્વધમેષુ ચ

દૂષિતોઽપિ ચરેદ્ધર્મં યત્રયત્રાશ્રમે રતઃ ॥
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ ન લિઙ્ગં ધર્મકારણમ્

ફલં કતકવૃક્ષસ્ય યદ્યપ્યમ્બુપ્રસાદકમ્ ॥
ન નામગ્રહણાદેવ તસ્ય વારિ પ્રસીદતિ

સંરક્ષણાર્થં જન્તૂનાં રાત્રાવહનિ વા સદા ॥
શરીરસ્યાત્યયે વાપિ સમીક્ષ્ય વસુધાં ચરેત

અહોરાત્રચયાજ્જન્તૂન્હિનસ્ત્યજ્ઞાનતો યદિ ॥
તેષાં સ્નાત્વા વિશુદ્ધ્યર્થં પ્રાણાયામાન્ષડાચરેત્

પ્રાણાયામા બ્રાહ્મણસ્ય ત્રયોઽપિ વિધિવત્કૃતાઃ ॥
વ્યાહૃતિપ્રણવૈર્યુક્તા વિજ્ઞેયં પરમં તપઃ

દહ્યન્તે ધ્માયમાનાનાં ધાતૂનાં હિ યથા મલાઃ ॥
તથેન્દ્રિયકૃતા દોષા દહ્યન્તે પ્રાણનિગ્રહાત્ ॥

પ્રાણાયામૈર્દહેદ્દોષાન્ધારણાભિસ્તુ કિલ્બિષમ્ ॥
પ્રત્યાહારેણ સંસર્ગાન્ધ્યાનેનાનીશ્વરાન્ગુણાન્

ઉચ્ચાવચેષુ ભૂતેષુ દુર્જ્ઞેયમકૃતાત્મભિઃ ॥
જ્ઞાનયોગેન સમ્પશ્યેદ્ગતિમસ્યાન્તરાત્મનઃ

સમ્યગ્દર્શનસંપન્નઃ કર્મભિર્ન નિબધ્યતે ॥
દર્શનેન વિહીનસ્તુ સંસારં પ્રતિપદ્યતે

અહિંસયેન્દ્રિયાસઙ્ગૈર્વૈદ્યકૈશ્ચૈવ કર્મભિઃ ॥
તપસશ્ચરણૈશ્ચોગ્રૈઃ સાધયન્તીહ તત્પદમ્

અસ્થિસ્થૂણં સ્નાયુયુતં માંસશોણિતલેપિતમ્ ॥
ચર્માવનદ્ધં દુર્ગન્ધિ પાત્રં મૂત્રપુરીષયોઃ

જરાશોકસમાવિષ્ટં રોગાયતનમાતુરમ્ ॥
રજસ્વલમનિત્યઞ્ચ ભૂતાવાસમિદં ત્યજેત્

નદીકૂલે યથા વૃક્ષો વૃક્ષે વા શકુનિર્યથા ॥
તથા ત્યજન્નિમં દેહં કૃચ્છ્રગ્રાહાદ્વિમુચ્યતે

પ્રિયેષુ સ્વેષુ સુકૃતં ચાપ્રિયેષુ ચ દુષ્કૃતમ્ ॥
વિસૃજ્ય ધ્યાનયોગેન બ્રહ્માભ્યેતિ સનાતનમ્

યદા ભાવેન ભવતિ સર્વભાવેષુ નિઃસૃતિઃ ॥
તદા સુખમવાપ્નોતિ પ્રેત્ય ચેહ ચ શાશ્વતમ્

અનેન વિધિના સર્વાન્કામાંસ્ત્યક્ત્વા શનૈઃશનૈઃ ॥
સર્વદ્વન્દ્વૈર્વિનિર્મુક્તો બ્રહ્મણ્યેવાવતિષ્ઠતિ

ધ્યાનિકં સર્વમેવૈતદ્યદેતદતિશાબ્દિકમ્ ॥
ન હ્યાધ્યાત્મ કવિઃ કશ્ચિત્ક્રિયાફલમુપાશ્નુતે

અધિયજ્ઞં બ્રહ્મ જપેત્સાધિદૈવિકમેવ ચ ॥
આધ્યાત્મિકં ચ સતતં વેદાન્તાભિહિતં ફલમ્

ઇદં શરણમજ્ઞાનામિદં દૈવં વિજાનતામ્ ॥
ઇદમન્વિચ્છતાં સ્વર્ગમિદમાનન્ત્યમિચ્છતામ્

અનેન ક્રમયોગેણ પરિવ્રજતિ યો દ્વિજઃ ॥
સ વિધૂયેહ પાપ્માનં પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ

એષ ધર્મોઽનુશિષ્ટસ્તે યતીનાં નિયતાત્મનામ્ ॥
એવ સંન્યાસકાનાન્તુ કર્મયોગં નિબોધ મે

બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થશ્ચ વાનપ્રસ્થો યતિસ્તથા ॥
એતે ગૃહસ્થપ્રભવાશ્ચત્વારઃ પૃથગાશ્રમાઃ

સર્વેઽપિ ક્રમશસ્ત્વેતે યથાશાસ્ત્રં નિષેવિતાઃ ॥
યથોક્તકારિણં વિપ્રં નયન્તિ પરમાં ગતિમ્

સર્વેષામેવ ચૈતેષાં વેદશ્રુતિવિધાનતઃ ॥
ગૃહસ્થ ઉચ્યતે શ્રેષ્ઠઃ સ ત્રીનેતાન્બિભર્તિ હિ

યથા નદીનદાઃ સર્વે સાગરે યાન્તિ સંસ્થિતિમ્ ॥
તથૈવાશ્રમિણઃ સર્વે ગૃહસ્થે યાન્તિ સંસ્થિતિમ્

ચતુર્ભિરપિ તત્ત્વજ્ઞૈર્નિત્યમાશ્રમિભિર્દ્વિજૈઃ ॥
દશલાક્ષણિકો ધર્મઃ સેવિતવ્યઃ પ્રયત્નતઃ

ધૃતિઃ ક્ષમા દમોઽસ્તેયં શૌચમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ॥
ધીર્વિદ્યા સત્યમક્રોધો દશકં ધર્મલક્ષણમ્

દશ ચિહ્નાનિ ધર્મસ્ય યે વિપ્રાઃ સમધીયતે ॥
અધીત્ય ચાનુવર્તન્તે તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્

દશલાક્ષણિકં ધર્મમનુતિષ્ઠન્સમાહિતઃ ॥
વેદાન્તં વિધિવચ્છ્રુત્વા મન્યેહમનૃણો દ્વિજઃ

સન્ન્યસ્ય સર્વકર્માણિ સર્વાન્દોષાનુપાનુદેત્ ॥
નિયતો ધર્મમભ્યસ્ય પુત્રૈઃ સહ સુખં વસેત

એવં સન્યસ્ય કર્માણિ સ્વકાર્યે પરમોઽસ્પૃહઃ ॥
સંન્યાસેનાપહૃત્યેનં પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્ ॥
એષ તેઽભિહિતો ધર્મો દ્વિજાતીનાં ચતુર્વિધઃ

સ્વલ્પોઽપિ ધર્મશ્ચરિતો યથાયં મહાફલઃ સ્યાત્સતતં દ્વિજાનામ્ ॥
તસ્માત્પ્રયત્નાદયમેવ કાર્યઃ સર્વં સમુત્સૃજ્ય મહાનુભાવઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ચતુર્થાશ્રમવર્ણનન્નામૈકત્રિંશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.132
રામ ઉવાચ ॥
અષ્ટાદશભ્યઃ શાન્તિભ્યઃ શાન્તયો યાઃ સુરોત્તમ ॥
ભિદ્યન્તે વા ન ભિદ્યન્તે તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
અમૃતા ચાભયા સૌમ્યાસ્તિસ્રોન્યાઃ સન્તિ ભાર્ગવ ॥
એકાપિ તાસાં વિજ્ઞેયા સર્વકર્મફલપ્રદા

સર્વોત્પાતપ્રશમની મઙ્ગલ્યા સિદ્ધિકારિકા ॥।
પૂર્વોક્તાઃ કથિતેષ્વેવ કર્તવ્યા અદ્ભુતેષુ ચ

રામ ઉવાચ ॥
શાન્તીનાં મે ત્વમાચક્ષ્વ સ્વરૂપાણિ મહાભુજ ॥
પિતામહસમો લોકે સર્વજ્ઞોઽપિ મતો મમ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
અમૃતા શર્વદૈવત્યા અભયા બ્રહ્મદૈવતા ॥
સૌમ્યા ચ સોમદૈવત્યા કથિતા ભૃગુનન્દન

અન્યાસાં દેવતા જ્ઞાનં નામ્નૈવ કથિતં તવ ॥
આથર્વણાનાં શાન્તીનાં નિબોધ ગદતો મમ

અમૃતા ચિત્રવર્ણા સ્યાદભયા તુ શશિપ્રભા॥
સૌમ્યા શુક્લૈવ વિજ્ઞેયા નીલા ભવતિ વૈષ્ણવી

બાલાર્કસદૃશા રૌદ્રી બ્રાહ્મી શંખસમપ્રભા ॥
રુક્મવર્ણા તથૈવૈન્દ્રી વાયવ્યા હરિતા ભવેત્

શુક્લા ચ વારુણી જ્ઞેયા કૌબેરી પદ્મસુપ્રભા ॥
ભાર્ગવી શુક્લવર્ણા સ્યાત્પ્રાજાપત્યા ચ પીતિકા

ત્વાષ્ટ્રી શુક્લા ચ વિજ્ઞેયા કૌમારી તામ્રસુપ્રભા ॥
આગ્નેય્યગ્નિસુવર્ણા સ્યાચ્છુક્લા માતઙ્ગિની ભવેત્

પ્રવાલાભા ચ ગાન્ધર્વી કૃષ્ણા વૈ નૈનૃતા તથા॥
રોચનાભા ચાઙ્ગિરસી યામ્યા કૃષ્ણા તથા ભવેત્

પાર્થિવી ચ મયૂરાભા વર્ણતઃ કથિતાસ્તવ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સ્થાનાન્યાસાં યથાવિધિ

અમૃતા ચાભયા સૌમ્યા તિસ્રસ્તુ ભૃગુનન્દન ॥
તાસાં સર્વત્ર સંસ્થાનં કથિતન્તુ પુરાતનૈઃ

પ્રાજાપત્યા તથાગ્નેયી યામ્યા વૈ નૈરૃતી તથા ॥
કૌબેરી પાર્થિવી ચેતિ પૃથિવ્યાં પરિકીર્તિતાઃ

વાયવ્યા ચૈવ કૌમારી વૈષ્ણવી રુદ્રદૈવતા ॥
અન્તરિક્ષે વિનિર્દિષ્ટાઃ શાન્તયો દ્વિજસત્તમ

ઐન્દ્રી માતઙ્ગિની ત્વાષ્ટ્રી દિવ્યા બ્રાહ્મી તથેરિતા ॥
વારુણી ચૈવ ગાન્ધારી ભાર્ગવ્યાઙ્ગિરસી તથા

આદ્યાસ્તુ કથિતાસ્તુભ્યં કર્તવ્યાશ્ચ વિજાનતા ॥
યથા સ્વદેશજાતેષુ ચાદ્ભુતેષુ યથાવિધિ

તદ્દૈવત્યાસ્તથા મન્ત્રાઃ સર્વાસાં ગર્ભ ઉચ્યતે ॥
મણીનાઞ્ચ તથા ગર્ભાઃ સર્વાસાં મન્ત્ર ઉચ્યતે

મણીનાઞ્ચ તથા મન્ત્રા જ્ઞાતવ્યા મન્ત્રલિઙ્ગતઃ ॥
સર્વાસાઞ્ચૈવ શાન્તીનાં હોતવ્યાશ્ચ ગણા દશ

શાન્ત્યાતીતન્તુ ભૈષજ્યં ત્રિસપ્તીયં તથૈવ ચ ॥
અભયા ચ તથા રામ તથા ચૈવાપરાજિતા

આયુષ્યં ચ સ્વસ્ત્યયનં સર્વવર્મગણં તથા ॥
વાસ્તોષ્પત્યં તથા રૌદ્રં ગણાઃ પ્રોક્તાસ્તથા દશ

હોમસ્તથૈષાં મન્તવ્યઃ સર્વશાન્તિષુ ભાર્ગવ ॥
પૃથક્પ્રધાનતઃ કલ્પાસ્તિસ્રઃ પૂર્વાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

ગણેગણે તુ ગાં દદ્યાદ્ગાં ગર્ભે ગાં તથા મણૌ ॥
અરાજા ભૂમિપાલસ્તુ દદ્યાદ્દશ દશૈવ તુ

નિષ્કામઃ સભુવં ચૈવ તથા દદ્યાત્પુરોધસે ॥
અભયાયા મણિઃ કાર્યો વરુણસ્ય ભૃગૂત્તમ

શતકાણ્ડોઽમૃતાયાશ્ચ સૌમ્યાયાઃ શઙ્ખજો મણિઃ॥
વૈષ્ણવ્યાસ્ત્રિવૃતઃ પ્રોક્તઃ સ્નાતો રૌદ્ર્યાસ્તથા મણિઃ

બ્રહ્મરક્ષસ્તથા બ્રહ્મ્યા મૈત્ર્યાઃ સ્યાત્કનકો મણિઃ ॥
વાયવ્યાશ્ચાઙ્ગિરઃ પ્રોક્તો વાયવ્યઃ શઙ્ખજો ભવેત્

ઔદુમ્બરશ્ચ કૌબેર્યા ભાર્ગવ્યાયાઃ શતાવરીમ્ ॥
પ્રાજાપત્યા બિલ્વમણિસ્ત્વાષ્ટ્ર્યાઃ સંસ્કૃતકો મણિઃ

દાક્ષાયણશ્ચ કૌમાર્ય્યા આગ્નેય્યાશ્ચ તદેવ તુ ॥
માતઙ્ગિન્યા જિગિતજં ગાન્ધર્વ્યા અજશૃઙ્ગજમ્

નૈરૃત્યામાયસં ચૈવ આઙ્ગિરસ્યાસ્તથાઞ્જનમ્ ॥
શતકાણ્ડશ્ચ યામ્યાયાઃ પાર્થિવ્યા અપિ પાર્થિવમ્

અદ્ભુતસ્ય બલં જ્ઞાત્વા કૃચ્છ્રં કુર્યાત્પુરોહિતઃ ॥
પ્રાગેવ કુર્યાચ્છમનમાદાવેવાદ્ભુતસ્ય તુ

કૃતકૃચ્છ્રસ્તુ કુર્વીત તતઃ શાન્તિમુપોષિતઃ ॥
અરણ્યાં પાતયેદ્વહ્નિં સર્વાસ્વેતાસુ શાન્તિષુ

ઉપવાસદિનસ્યાન્તે વહ્નિમુત્પાદ્ય યત્નતઃ ॥
ઉત્પન્નમન્નં વિભજેત્ક્રવ્યાદં સૌમ્યમેવ ચ

કૃત્વા કપાલે ક્રવ્યાદં ધ્રુવેણ નૈરૃતીં દિશમ્ ॥
શાન્ત્યાગારે સ્થાપયેચ્ચ શાન્ત્યર્થે સૌમ્યમેવ વા

કૃષ્ણોષ્ણીષઃ કૃષ્ણવાસાઃ કૃષ્ણમાલ્યાનુલેપનઃ ॥
પુરોહિતઃ પ્રદેશં તુ ગત્વા વૈ નૈરૃતીં યજેત્

મૃન્મયં જીર્ણશીર્ષે તુ ગન્ધમાલ્યાનુસમ્પદા ॥
કૃષ્ણવસ્ત્રૈસ્તુ સંચ્છાદ્ય તતસ્તૂપહરેદ્બલિમ્

વાદ્યઘોષેણ મહતા તથા કોલાહલૈઃ શુભૈઃ ॥
તતોઽગ્નૌ જુહુયાત્સમ્યઙ્મેદઃપ્રભૃતિ વૈ દ્વિજ

યે પિશાચાશ્ચતુર્ભિસ્તુ ઇષીકા શર્કરી તતઃ ॥।
કેવલે જુહુયાદ્વહ્નૌ કરશુક્ત્યા શ્રવામયા

ફલીકરણમગ્નૌ ચ હુત્વા ભુક્ત્વા ચ પાવકમ્ ॥
અપશ્યન્સ્વગૃહં યાયાત્સ્નાત્વા શ્વેતામ્બરસ્તતઃ ॥। ।

અહોમુચં શાન્તિકં ચ જપ્ત્વા તિષ્ઠેત્સુયન્ત્રિતઃ ॥
રાત્રૌ ત્રિભાગશેષાયાં શાન્તિકર્મ સમારભેત્

શાન્તિકલ્પવિધાનજ્ઞઃ સદસ્યૈઃ સહિતસ્તતઃ ॥
એકઃ કર્મણિ યુક્તઃ સ્યાદેકો મન્ત્રસ્ય નિશ્ચયે

એષ શાન્તિવિધિઃ પ્રોક્તઃ સમાસાત્સર્વશાન્તિષુ ॥
વિસ્તરે વિસ્તરઃ પ્રોક્તઃ શાન્તિકર્મ હ્યથર્વણઃ

ધનેન પૂજ્યોઽથ પુરોહિતઃ સ્યાત્તથોપદેષ્ટા ગુરુરપ્રમત્તઃ ॥
સાંવત્સરો યસ્તુ તતઃ સદસ્યાઃ પૂજ્યાસ્તતો વિપ્રવરાશ્ચ સર્વે

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને શાન્તિકર્મવર્ણનન્નામ દ્વાત્રિંશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

।
2.133
॥ રામ ઉવાચ ॥
કાકા શાન્તિર્ભવેત્કા વા કસ્મિન્કસ્મિંસ્તથાદ્ભુતે ॥
એતન્મે સંશયં છિન્ધિ દેવારિબલસૂદન

પુષ્કર ઉવાચ ॥
સર્વોત્પાતપ્રશમિની હ્યમૃતા ચાભયા સ્મૃતા ॥
સૌમ્યા ચૈવ મહાશાંતિઃ સર્વકર્મફલપ્રદા

વિશેષેણ તુ ભૌમેષુ શાન્તિઃ કાર્યામૃતા ભવેત્ ॥
અભયા ચાન્તરિક્ષેષુ સૌમ્યા દિવ્યેષુ ભાર્ગવ

વિજિગીષુઃ પરાન્રાજા ભૂમિકામશ્ચ યોજયેત્ ॥
આરોગ્યધનકામશ્ચ સૌમ્યાં તાં કારયેત્સદા

વિજિગીષુઃ પરાનેવમભિયુક્તસ્તથા પરૈઃ ॥
તથાભિચારશઙ્કાયાં શત્રૂણામપિ શાસને

ભયે મહતિ ચ પ્રાપ્તે ત્વભયા શાન્તિરિષ્યતે ॥
રાજયક્ષ્માભિભૂતસ્ય ક્ષતક્ષીણસ્ય ચાપ્યથ

સૌમ્યા પ્રશસ્યતે શાન્તિર્યજ્ઞકામસ્ય ચૈવ હિ ॥
ભૂમિકમ્પે સમુત્પન્ને પ્રાપ્તે ચાન્નક્ષયે તથા

અતિવૃષ્ટ્યામનાવૃષ્ટ્યાં શલભાખુભયેષુ ચ ॥
પ્રપન્નેષુ ચ ચૌરેષુ વૈષ્ણવીશાન્તિરિષ્યતે

પશૂનાં મરણે પ્રાપ્તે નરાણામપિ દારુણે ॥
ભૂતેષુ દૃશ્યમાનેષુ રૌદ્રી શાન્તિસ્તથેષ્યતે

ભવિષ્યત્યભિષેકે ચ પરચક્રભયેષુ ચ ॥
સ્વરાષ્ટ્રભેદેઽરિવધે શાન્તિરૈન્દ્રી પ્રશસ્યતે

ત્ર્યહાતિરિક્તે પવને રૂક્ષે સર્વદિગુત્થિતે ॥
વૈકૃતે વાતજે વ્યાધૌ વાયવી શાન્તિરિષ્યતે

અનાવૃષ્ટિભયે જાતે જાતે વિકૃતવર્ષણે ॥
જલાશયવિકારે ચ વારુણી શાંતિરિષ્યતે

અભિશાપભયે પ્રાપ્તે ભાર્ગવી ચ તથા દ્વિજ ॥
જાતે પ્રસવવૈકૃત્યં પ્રાજાપત્યા મહાભુજ

ઉપસ્કરાણાં વૈકૃત્યં ત્વાષ્ટ્રી ભાર્ગવનન્દન ॥
બાલાનાં શાન્તિકામસ્ય કૌમારી ચ તથા શુભા

આગ્નેયીં કારયેચ્છાન્તિં સમ્પ્રાપ્તે વહ્નિવૈકૃતે ॥
કાર્યા મારુદ્ગણી શાન્તિર્દુર્બલેન મહીક્ષિતા

આજ્ઞાભંગે તથા જાતે જાતે ભૃત્યાદિસંક્ષયે ॥
અશ્વાનાં શાંતિકામસ્ય તદ્વિકારે તથોત્થિતે

ગજાન્કામયમાનસ્ય ગાન્ધર્વી શાંતિરિષ્યતે ॥
ગજાનાં શાંતિકામસ્ય તદ્વિકારે તથોત્થિતે

ગજાન્કામયમાનસ્ય શાન્તિરાઙ્ગિરસી ભવેત્ ॥
પિશાચાધિભયે જાતે શાન્તિર્વૈ નૈરૃતી મતા

અપમૃત્યુભયે જાતે દુઃસ્વપ્ને ચ તથા દ્વિજ ॥
કામ્યાં તુ કારયેચ્છાંતિં પ્રાપ્તે તુ મરકે તથા

ધનનાશે સમુત્પન્ને કૌબેરી શાંતિરિષ્યતે ॥
વૃક્ષાણાં ચ તથાર્ચ્ચાનાં વૈકૃતે સમુપસ્થિતે

ભૂમિકામસ્તથા શાંતિં પાર્થિવીં સંપ્રયોજયેત્ ॥
પ્રથમે દિનયામે ચ રાત્રૌ ચ મનુજોત્તમ

હસ્તે સ્વાતૌ ચ ચિત્રાયામાદિત્યે ચાશ્વિને તથા ॥
અર્યમ્ણે સૌમ્યજાતેષુ વાયવ્યાં ત્વદ્ભુતેષુ ચ

દ્વિતીયે દિનયામે ચ રાત્રૌ ચ ભૃગુનન્દન ॥
પુષ્યાગ્નેયવિશાખાસુ પિત્ર્યાસુ ભરણીષુ ચ

ઉત્પાતેષુ તથા ભાગ્યે ત્વાગ્નેયી શાન્તિરિષ્યતે ॥
તૃતીયદિનયામે ચ રાત્રૌ ચ ભૃગુનન્દન

રોહિણ્યાં વૈષ્ણવે બ્રાહ્મે વાસવે વિશ્વદૈવતે ॥
જ્યેષ્ઠાયાં ચ તથા મૈત્રે યે ભવંત્યદ્ભુતાઃ ક્વચિત્

ઐન્દ્રી તેષુ પ્રયોક્તવ્યા શાન્તિર્ભૃગુકુલોદ્ભવ ॥
ચતુર્થે દિનયામે વા રાત્રૌ ચ ભૃગુનન્દન

સાર્પે પૌષ્ણે તથાર્દ્રાયાં ત્વાહિર્બુધ્ન્યે ચ દારુણે ॥
મૂલે વરુણદૈવત્યે યે ભવન્ત્યદ્ભુતાસ્તથા

વારુણી તેષુ કર્તવ્યા મહાશાંતિર્મહીક્ષિતા ॥
ભિન્નમણ્ડલવેલાસુ યે ભવન્ત્યદ્ભુતાઃ ક્વચિત્

તેષુ શાંતિદ્વયં કાર્યં નિમિત્તે સતિ નાન્યથા ॥
નિર્નિમિત્તા કૃતા શાંતિર્નિમિત્તાયોપજાયતે

બાણપ્રહારા ન ભવંતિ યદ્વન્નૃણાં રણે સન્નહનૈર્યુતાનામ્ ॥
દૈવોપઘાતા ન ભવંતિ તદ્વદ્ધર્માત્મનાં શાંતિપરાયણાનામ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને અદ્ભુતેષુ શાન્તિકર્મવર્ણનો નામ ત્રયસ્ત્રિંશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.134
રામ ઉવાચ ॥
અદ્ભુતાનાં ફલં દેવ શમનં ચ તથા વદ ॥
ત્વં હિ વેત્સિ વિશાલાક્ષ જ્ઞેયં સર્વમશેષતઃ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
અત્ર તે વર્ણયિષ્યામિ યદુવાચ મહાતપાઃ॥
અત્ર યો વૃદ્ધગર્ગસ્તુ સર્વધર્મભૃતાં વરઃ

સરસ્વત્યાં સુખાસીનં ગર્ગં સ્રોતસિ ભાર્ગવ ॥
પપ્રચ્છાત્રિર્મહાતેજા ગર્ગં મુનિજનપ્રિયમ્॥૩।
અત્રિરુવાચ ॥
નશ્યતાં પૂર્વરૂપાણિ જનાનાં કથયસ્વ મે ॥
નગરાણાં તથા રાજ્ઞાં ત્વં હિ સર્વવિદુચ્યસે

ગર્ગ ઉવાચ॥
પુરુષાપચારાન્નિયતમપરજ્યન્તિ દેવતાઃ ॥
તતોપરાગાદ્દેવાનામુપસર્ગઃ પ્રવર્તતે

દિવ્યાન્તરિક્ષભૌમં તત્ત્રિવિધં પરિકીર્તિતમ્ ॥
ગૃહર્ક્ષં વૈકૃતં દિવ્યમાંતરિક્ષં નિબોધ મે

ઉલ્કાપાતો દિશાં દાહઃ પરિવેષસ્તથૈવ ચ ॥
ગન્ધર્વનગરં ચૈવ વૃષ્ટિસ્તુ વિકૃતા ચ યા

એવમાદીનિ લોકેસ્મિન્નાંભસાનિ વિનિર્દિશેત્ ॥
ચરસ્થિરભયં ભૂમૌ ભૂકલામપિ ભૂમિજમ્

જલાશયાનાં વૈકૃત્યં ભૂમૌ તદપિ કીર્તિતમ્ ॥
ભૌમં યામ્યફલં જ્ઞેયં ચિરેણ ભુવિ પશ્યતે

નાભસં મધ્યફલદં મધ્યકાલફલપ્રદમ્ ॥
દિવ્યં તીવ્રફલં જ્ઞેયં શીઘ્રકારિ તથૈવ ચ

અદ્ભુતે તુ સમુત્પન્ને યદિ વૃષ્ટિઃ શિવા ભવેત્ ॥
સપ્તાહાભ્યન્તરે જ્ઞેયમદ્ભુતં નિષ્ફલં હિ તત્

અદ્ભુતસ્ય વિપાકશ્ચેદ્વિના શાન્તેર્ન દૃશ્યતે ॥
ત્રિભિર્વર્ષૈસ્તથા જ્ઞેયં સુમહદ્ભયકારકમ્

રાજ્ઞઃ શરીરે લોકે ચ પુરદારે પુરોહિતે ॥
પાકમાયાતિ પુત્રેષુ તથા વૈ કોશવાહને

દત્તસ્વભાવજા યે ચ ભવન્ત્યદ્ભુતસંજ્ઞકા ॥
શુભાવહાસ્તે વિજ્ઞેયાસ્તાઁશ્ચ મે ગદતઃ શૃણુ

વજ્રાશનિમહીકમ્પસન્ધ્યાનિર્વાતનિસ્વનાઃ ॥
પરિવેષં રજો ધૂમં રક્તાર્કોસ્તમનોદયે

દ્રુમેભ્યો વરયશ્ચેહ બહુપુષ્પફલાપગાઃ ॥
ગોપક્ષમધુવૃદ્ધિશ્ચ શુભાનિ મધુમાધવે

તારોલ્કાપાતકલુષં કપિલાર્કં તુ મણ્ડલમ્ ॥
અનગ્નિજ્વલનાસ્ફોટધૂમરેષ્વનિલાવહમ્

રક્તપદ્મારુણં સાન્ધ્યં નભઃ ક્ષુબ્ધાર્ણવોપમમ્ ॥
સરિતાં ચામ્બુસંશોષં દૃષ્ટ્વા ગ્રીષ્મે શુભં વદેત્

શક્રાયુધં પરીવેશં વિધુશુષ્કવિરોહણમ્ ॥
કમ્પોદ્વેલનવૈકૃત્યં ત્રસનં દારુણં ક્ષિતેઃ

નદ્યોદપાનસરસાં વૃદ્ધ્યશ્વતરણ પ્લવાઃ ॥
શીર્ણતા ચાહ્નિ ગેહાનાં વર્ષાસુ ચ ભવિષ્યતિ

દિવ્યસ્ત્રીભૂતગન્ધર્વવિમાનાદ્ભુતદર્શનમ્ ॥
ગ્રહનક્ષત્રતારાણાં દર્શનં ચ દિવાકરે

ગીતવાદિત્રનિર્ઘોષો વનપર્વતસાનુષુ ॥
રસવૃદ્ધીરસોત્પત્તિઃ શરત્કાલે શુભાઃ સ્મૃતાઃ

શીતાલુલત્તુપારત્વં નન્દનં ગૃહપક્ષિણામ્ ॥
રક્ષોયક્ષાદિસત્ત્વાનાં દર્શનં વાગમાનુષી

દિશો ધૂમ્રાન્ધકારશ્ચ શરભોધનપર્વતાઃ ॥
ઉચ્ચૈઃ સૂર્યોદયાસ્તૌ ચ હેમન્તે શોભનાઃ સ્મૃતાઃ

હિમપાતાનિલોત્પાતૌ વિરૂપાદ્ભુતદર્શનમ્ ॥
કૃષ્ણાઞ્જનાભમાકાશં તારોલ્કાપાતપિઞ્જરમ્

ચિત્રગર્ભોદ્ભવં સ્ત્રીષુ ગોજાશ્વમૃગપક્ષિષુ ॥
પત્રાઙ્કુરલતાનાં ચ વિકારાઃ શિશિરે શુભાઃ

ઋતુસ્વભાવેન વિનાદ્ભુતસ્ય જાતસ્ય દૃષ્ટસ્ય તુ શીઘ્રમેવ॥
કૃત્વા શમં શાન્તિરનન્તરં તુ કાર્યા યથોક્તા વસુધાધિપેન

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને નાનાવિધોત્પાતકથનો નામ ચતુસ્ત્રિંશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.135
ગર્ગ ઉવાચ ॥
દેવતાર્ચાઃ પ્રનૃત્યન્તિ વેપન્તે પ્રજ્વલન્તિ ચ ॥
આરટન્તિ ચ રોદન્તિ પ્રસ્વિદ્યન્તિ હસન્તિ ચ

ઉત્તિષ્ઠન્તિ નિષીદન્તિ પ્રધાવન્તિ વસન્તિ ચ ॥
ભુઞ્જતે વિક્ષિપન્તે વા ગાત્રપ્રહરણાધ્વજાન્

અવાઙ્મુખાવતિષ્ઠન્તિ સ્થાનાત્સ્થાનં ભ્રમન્તિ ચ ॥
વમન્ત્યગ્નિં તથા ધૂમં સ્નેહરક્તે તથા વસામ્

એવમાદીનિ દૃશ્યન્તે વિકારા સહસોત્થિતાઃ॥
લિઙ્ગાયતનચિત્રેષુ તત્ર વાસં ન રોચયેત્

રાજ્ઞો વા વ્યસનં તત્ર સર્વાદેશો વિનશ્યતિ॥
દેવયાત્રાં સચોત્પાતાં દૃષ્ટ્વા દેશભયં વદેત્

પિતામહર્ષિધર્મેષુ યન્નિમિત્તં દ્વિજેષુ તત્ ॥
ગુરુશુક્રાગ્નિજાતાનિ યાનિ તાનિ પુરોહિતે

પશૂનાં રુદ્રજં જ્ઞેયં નૃપાણાં લોકપાલજમ્॥
જ્ઞેયં સેનાપતીનાં તુ યત્સ્યાત્સ્કન્દવિનાયકમ્

લોકાનાં વિષ્ણુવાય્વિન્દ્રવિશ્વકર્મસમુદ્ભવમ્ ॥
વિનાયકોદ્ભવં જ્ઞેયં ગણાનાં યે તુ નાયકાઃ

દેવપ્રેષ્યનૃપપ્રેષ્યદેવ સ્ત્રીષુ નૃપસ્ત્રિયઃ ॥
વાસ્તુદેવેષુ વિજ્ઞેયં ગૃહિણામેવ નાન્યથા

દેવતાર્ચાવિકારેષુ શ્રુતિવેત્તા પુરોહિતઃ ॥
દેવતાર્ચાં તતો ગત્વા સ્નાતામાચ્છાદ્ય ભૂષયેત્

પૂજયેચ્ચ મહાભાગ ગન્ધમાલ્યાન્નસમ્પદા ॥
મધુપર્કેણ વિધિવદુપતિષ્ઠેદનન્તરમ્

તલ્લિઙ્ગેન ચ મન્ત્રેણ સ્થાલીપાકં યથાવિધિ ॥
પુરોધા જુહુયાદ્વહ્નૌ સપ્તરાત્રમતન્દ્રિતઃ

વિપ્રાશ્ચ પૂજ્યા મધુરાન્નપાનૈઃ સદક્ષિણૈઃ સપ્તદિનં દ્વિજેન્દ્ર॥
પ્રાપ્તેઽષ્ટમેઽહ્નિ ક્ષિતિગોપ્રદાનૈઃ સકાઞ્ચનૈઃ શાંતિમુપૈતિ પાપમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને અર્ચાવિકારોપશમનવર્ણનો નામ પઞ્ચત્રિંશદુત્તરુશતતમોઽધ્યાયઃ