વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.106.110

2.106
પુષ્કર ઉવાચ ॥
સ્નાનમન્યત્પ્રવક્ષ્યામિ તવાહં દુરિતાપહમ્ ॥
દાનવેન્દ્રાય ભુવને યજ્જગાદોશનાઃ પુરા

ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં સર્વશત્રુક્ષયંકરમ્ ॥
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં ભાસ્કરેઽનુદિતે તથા

સ્નાયીત ભાર્ગવશ્રેષ્ઠ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ॥
સૌવર્ણં રાજતં કુમ્ભમથવાપિ મહીમયમ્

નાદેયૈઃ સાગરૈસ્તોયૈઃ કલ્પયિત્વા યથાવિધિઃ ॥
ઓષધીર્વિન્યસેત્તત્ર સમભાગાઃ સુચૂર્ણિતાઃ

જયા ચ વિજયા ચૈવ તથા સૂક્ષ્મફલાનિ ચ ॥
પ્રસન્નમુખબીજાનિ ભાણ્ડીરકુસુમાનિ ચ

ક્ષીરજાપત્રનિર્માલ્યં દેવીનિસ્સારમેવ ચ ॥
કલ્લીવરાઙ્ગના ચૈવ ગજેન્દ્રસ્ય ચ મઞ્જરી

ક્ષુદ્રજં કરજં ચૈવ ધને દ્વેદ્વે વિભાવરી ॥
મહૌઘં પૂર્તગં ચૈવ ભુવં યક્ષભુવં તથા

શશાઙ્કમૃગદર્પં ચ દાનં ચ કરિણસ્તથા ॥
ઓષધ્યઃ કથિતાસ્તુભ્યં દાને મન્ત્રમતઃ શૃણુ

( ૐનમો ભગવતે રુદ્રાય ધવલપાણ્ડુરોપચિતભસ્માનુલિપ્તગાત્રાય ॥
તદ્યથા ॥
જય જય વિજયવિજય સર્વાઞ્છત્રૂનમુકસ્ય કલહવિગ્રહવિવાદેષુ ભઞ્જભઞ્જ મથમથ સર્વત્ર પ્રત્યક્ષિકાં યોઽસૌ યુગાન્તકાલે દધ્યક્ષતૈરિમાં પૂજાં રૌદ્રી મૂર્તિસહસ્તાં સુસત્ત્વાં રક્ષતુ જીવિકાં સંવર્તકાગ્નિતુલ્યશ્ચ ત્રિપુરાર્તિકરઃ યઃ સર્વદેવમયઃ સોઽપિ તવ રક્ષતુ જીવિતં નિખિ નિખિ નિખિ સ્વાહા ॥ )
એવં સ્નાતસ્ત્વનેનૈવ ગાત્રેણ તિલતણ્ડુલમ્ ॥
ઘૃતાક્તં જ્વલિતે વહ્નૌ જુહુયાત્પ્રયતઃ સદા

।
તતઃ સમ્પૂજનં કુર્યાદ્દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ ॥
ઘૃતક્ષીરાભિષેકેણ ગન્ધપુષ્પફલાક્ષતૈઃ ॥ 2.106.૧૦ ॥।
દીપધૂપનમસ્કારૈસ્તથા વાન્નેન ભૂરિણા ॥
ગીતવાદ્યૈઃ સુમધુરૈર્બ્રાહ્મણાન્સ્વસ્તિવાચનૈઃ

માહેશ્વરસ્નાનમિદં હિ કૃત્વા રક્ષોહણં શત્રુનિબર્હણં ચ ॥
કામાનવાપ્નોતિ નરસ્તુ સર્વાન્યાન્રામ કાંશ્ચિન્મનસેચ્છતીતિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને માહેશ્વરસ્નાનવર્ણનન્નામ ષડુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ ॥ ૧૦૬ ॥।
2.107
પુષ્કર ઉવાચ ॥
સ્નાનાન્યન્યાનિ તે વચ્મિ નિબોધ ગદતો મમ ॥
રક્ષોઘ્નાનિ યશસ્યાનિ મઙ્ગલ્યાનિ વિશેષતઃ

સ્નાનં ઘૃતેન કથિતં ચાયુષો વર્ધનં પરમ્ ॥
રામ ગોશકૃતા સ્નાનં પરં લક્ષ્મીવિવર્ધનમ્

સ્નાનં ચ કથિતં દધ્ના પરં લક્ષ્મીવિવર્ધનમ્॥
તથા દર્ભોદકસ્નાનં સર્વપાપનિબર્હણમ્

પલાશબિલ્વ કમલકુશસ્નાનં પુરો હિતમ્ ॥
વચા હરિદ્રા મઞ્જિષ્ઠા તગરં ચારકં તથા

સ્નાનમેતદ્વિનિર્દિષ્ટં રક્ષોઘ્નં પાપસૂદનમ્ ॥
વચાહરિદ્રયા યુક્તં સ્નાનં રક્ષોહણં પરમ્

આયુષ્યં ચ યશસ્યં ચ ધન્યં મેધાવિવર્ધનમ્ ॥
સ્નાનં પવિત્રં મઙ્ગલ્યં તથા કાઞ્ચનવારિણા

।
ક્રમાદૂનતરે કિઞ્ચિદ્રૂપ્યતામ્રોદકૈસ્તતઃ ॥
તથા રત્નોદકસ્નાનં સઙ્ગ્રામવિજયાવહમ્

વૈડૂર્યં મધ્યતઃ કૃત્વા પ્રવાલૈઃ પરિવારયેત્ ॥
તેન પાત્રેણ યત્સ્નાનં સર્વકામકરં હિતમ્

સ્નાનં સર્વૌષધૈર્મુખ્યં વિવાદે વિજયપ્રદમ્ ॥
સર્વગન્ધોદકસ્નાનં સૌભાગ્યારોગ્યકારકમ્

તથા બીજોદકસ્નાનં સર્વકર્મપ્રસાધકમ્ ॥
તથૈવામલકસ્નાનમલક્ષ્મીનાશનં પરમ્

તિલસિદ્ધાર્થકૈઃ સ્નાનમમઙ્ગલ્યપ્રણાશનમ્ ॥
કેવલૈર્વા તિલૈઃ સ્નાનમથવા ગૌરસર્ષપૈઃ

સ્નાનં પ્રિયઙ્ગુના પ્રોક્તં તથા સૌભાગ્યવર્ધનમ્ ॥
સૌભાગ્યકં તથા સ્નાનં નાગકાન્તાપ્રિયઙ્ગુભિઃ

પુરોચારુકકુષ્ઠૈશ્ચ તથૈવ ચ વિનિર્દિશેત્ ॥
ધાત્રીફલેન પદ્મૈશ્ચ તથામલકવારિણા

લક્ષ્મીવૃદ્ધિકરં સ્નાનં કથિતં ભાર્ગવોત્તમ ॥
પદ્મોત્પલકદમ્બૈશ્ચ તથા લક્ષ્મીવિવર્ધનમ્

બલામતિબલાં ચૈવ તથા નાગબલામપિ ॥
બલાં મોટાં ચતુર્થી તુ સ્નાનં વૈ બલવર્ધનમ્

બ્રહ્માકર્કોટકીમૂલં કુમારી પદ્મચારિણી ॥
સ્નાને રોગવિનાશાય સ્મૃતાઃ પ્રત્યેકશો દ્વિજ

માંસીમુરાચોરકનાગપુષ્પૈઃ સનાગદાનૈરતિનાશકારિ ॥
તુરુષ્કકક્કોલકજાતિપૂગૈઃ ફલૈઃ સમસ્તૈઃ સુતરાં પ્રદદ્યાત્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને નાનાવિધસ્નાનવર્ણનન્નામ સપ્તોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.108
રામ ઉવાચ ॥
સ્નાનાનામિહ સર્વેષાં યત્સ્નાનમતિરિચ્યતે ॥
તન્મમાચક્ષ્વ સકલં સર્વકલ્મષનાશનમ્

પુષ્કર ઉવાચ ॥
શૃણુ પાદોદકસ્નાનં સર્વકિલ્બિષનાશનમ્ ॥
શ્રવણર્ક્ષં વિના હ્યેતદ્ભવત્યર્ધફલં યતઃ

તતઃ કાર્યં પ્રયત્નેન શ્રવણર્ક્ષે વિશેષતઃ ॥
અથોત્તરાસુ ષાઢાસુ નિરાહારો જિતેન્દ્રિયઃ

સર્વૌષધૈઃ સર્વગન્ધૈર્દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ ॥
પાદં પ્રલેપયેદ્વિદ્વાન્ક્રમેણ ચતુરાત્મનઃ

તતસ્તુ કલશાન્કુર્યાચ્ચતુરઃ સુદૃઢાન્નવાન્ ॥
સૌવર્ણાન્રાજતાન્તામ્રાનથ વાપિ મહીમયાન્

તતોઽનિરુદ્ધચરણૌ કૃપાદ્ભિઃ ક્ષાલયેત્તતઃ ॥
તાભિસ્તુ કલશં પૂર્ણં સ્થાપનીયં તદગ્રતઃ

તતઃ પ્રદ્યુમ્નચરણૌ ક્ષાલ્યૌ પ્રસ્રવણોદકૈઃ ॥
કલશં પૂરિતં તચ્ચ ભવેત્સ્થાપ્યં તદગ્રતઃ ।૭ ॥
સંકર્ષણસ્ય ચરણૌ ક્ષાલ્યૌ તોયૈશ્ચ સારસૈઃ ॥
તૈસ્તુ સંપૂર્ણકલશં સ્થાપ્યં તસ્યાગ્રતો ભવેત્

વાસુદેવસ્ય ચરણૌ નાદેયૈઃ ક્ષાલયેદ્બુધઃ ॥
કલશં પૂરિતં તૈશ્ચ સ્થાપનીયં તદગ્રતઃ

તતઃ પૂજા તુ કર્તવ્યા યથાવચ્ચતુરાત્મનઃ ॥
કલશાન્પૂજયેત્તાંશ્ચ ગન્ધમાલ્યફલાક્ષતૈઃ

તતઃ પ્રાપ્તે દ્વિતીયેઽહ્નિ સ્નાતઃ પૂર્વમુપોષિતઃ ॥
સમ્મુખશ્ચાનિરુદ્ધસ્ય સ્નાપ્યશ્ચ કટુકો ભવેત્

પ્રદ્યુમ્નસ્ય ચ દેવસ્ય તતઃ સંકર્ષણસ્ય ચ ॥
તતશ્ચ વાસુદેવસ્ય યથા રામસ્ય ચક્રિણઃ

( પવિત્રમન્ત્રૈઃ સર્વેષાં ઘણ્ટાનામભિમન્ત્રણમ્॥
કર્તવ્યં સાત્ત્વતેનાથ શુચિના ભાર્ગવોત્તમ

અથ મન્ત્રાન્પ્રવક્ષ્યામિ કલશેષુ ચતુર્ષુ તે॥)
મઙ્ગલ્યાંશ્ચ યશશ્યાંશ્ચા સર્વાઘવિનિષૂદનાન્

અરુદ્ધમાર્ગાઃ સર્વત્ર સર્વશશ્ચાપરાજિતાઃ ॥
વાયુમૂર્તિરચિન્ત્યાત્મા સોઽનિરુદ્ધઃ સ્વયં પ્રભુઃ

પાદોદકેન દિવ્યેન શિવેનાઘવિનાશિના ॥
તથાઘમપહૃત્યાશુ શિવં વર્ધયતાં પ્રભુઃ

લોકાન્પ્રદ્યોતયતિ યઃ પ્રયુમ્નો ભાસ્કરપ્રભઃ ॥
હુતાશનઃ સ તેજસ્વી મઙ્ગલં વિદધાતુ મે ॥ ।૧૭ ॥
કામદેવો જગદ્યોનિઃ સર્વશઃ પ્રભુરીશ્વરઃ ॥
દુઃખહર્તા જગન્નાથો મઙ્ગલાનિ દદાતુ તે

જગતાં કર્ષણાદ્દેવો યઃ સ સઙ્કર્ષણઃ પ્રભુઃ ॥
રુદ્રમૂર્તિરચિન્ત્યાત્મા સર્વગઃ સર્વહારકઃ

કામપાલોઽરિદમનઃ સર્વભૂતસ્ય શઙ્કરઃ॥
વિશ્વયોનિર્મહાતેજા મઙ્ગલાનિ દદાતુ તે

સર્વાવાસો વાસુદેવો ભૂતાત્મા ભૂતભાવનઃ ॥
સર્વગશ્ચાપ્રમેયશ્ચ પુરુષઃ પરમેશ્વરઃ

અનન્તઃ સર્વદેવેશો જગદાધારકારણઃ ॥
અઘાપહારી વરદો વિદધાતુ શ્રિયં તવ

એવં સ્નાતસ્તતસ્ત્યક્ત્વા તત્રૈવ સ્નાનવાસસી ॥
શુક્લવાસા ઉપસ્પૃશ્ય પૂજાં કુર્યાત્ક્રમેણ તુ

ગન્ધૈઃ પુષ્પૈઃ ફલૈર્મુખ્યૈર્દીપૈર્ધૂપૈઃ સુગન્ધિભિઃ ॥
નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈશ્ચૈવ સાત્ત્વતાનાં ચ પૂજનૈઃ

એવં દેવાર્ચનં કૃત્વા સાત્ત્વતાં શાન્તિદં શુભમ્ ॥
ભોજનં ગોરસપ્રાયં કૃત્વા તિષ્ઠેત્સુયન્ત્રિતમ્

પ્રાદુર્ભાવાણિ મુખ્યાનિ શૃણુયાત્કેશવસ્ય ચ ॥
પાખણ્ડિપતિતાનાં ચ વર્જયેદ્દર્શનં તથા

ઇતિ પાદોદકસ્નાનં પ્રોક્તં રક્ષોહણં તવ ॥
મઙ્ગલ્યં પાપશમનમલક્ષ્મીનાશનં પરમ્

સર્વવિઘ્નપ્રશમનં સર્વબાધાવિનાશનમ્ ॥
દુઃસ્વપ્નારિષ્ટશમનં સર્વવ્યાધિહરં શિવમ્

યાત્રાસિદ્ધિકરં ધન્યં કર્મણાં સિદ્ધિકારકમ્ ॥
શત્રુઘ્નં બુદ્ધિદં મેધ્યં બલાયુઃસ્મૃતિવર્ધનમ્ ॥
સૌભાગ્યદં કામપરં યશઃપુત્રવિવર્ધનમ્

અમોઘવીર્યં પુરુષોત્તમસ્ય પાદોદકસ્નાનમિદં પ્રદિષ્ટમ્ ॥
સ્નાનોત્તરં તે રણચણ્ડવેગ ભૂયસ્તુ તે કિં કથયામિ રામ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને પુરુષોત્તમપાદોદકસ્નાનવર્ણનન્નામાષ્ટોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.109
રામ ઉવાચ ॥
મણીનામથ કામ્યાનાં શ્રોતુમિચ્છામ્યહં વિધિમ્ ॥
સર્વકામકરં મુખ્યં તથા ચ દુરિતાપહમ્

પુષ્કર ઉવાચ ॥
આથર્વણેન વિધિના મણિકર્મ નિબોધ મે ॥
ધ્રુવસ્તિષ્ઠેત્યૃચા વૃક્ષં પ્રત્યક્ષમનુમન્ત્રયેત્

પાદોનયા મણિસ્થાનં પ્રોક્ષયેત્તુ દ્વિતીયયા ॥
અસ્યાઃ પાદેનોત્તરેણ નિર્મિમીત મણિં તતઃ

સબન્ધુશ્ચેતિ તમૃચા તસ્માચ્છિન્દ્યાદિતિ શ્રુતિઃ ॥
આહરેત મણિં તસ્માત્સૂક્તાદસ્માત્તૃતીયયા

સર્વત્ર તુ મણીનાં ચ નિર્માણં કેવલં ભવેત્ ॥
ઉપયુક્તાસ્તુ કેવાક્ષા દ્રવ્યાસ્તે પરિકીર્તિતાઃ

અઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રાસ્તે કર્તવ્યાસ્તુ સમન્તતઃ ॥
સમ્યગુત્પાદયેત્તેષાં સમ્યગ્ગ્રન્થિચતુષ્ટયમ્

અગ્રતો મૂલતો વાપિ કલ્પમાનેઽતિરિચ્યતે ॥
અરાતીયોરિત્યનયા છિન્દ્યાચ્છસ્ત્રેણ તત્ત્વવિત્

અર્થં ચ સુશિરઃ કૃત્વા તતઃ પ્રક્ષાલ્ય વારિણા ॥
પાત્રં તમગ્નૌ કૃત્વા તુ સમ્યગેવ યથાવિધિ

યત્રાચક્રુરિત્યનયા સસૂત્રમત ઉત્તરમ્ ॥
કુર્યાત્તદગ્નિકુણ્ડં ચ પ્રબોધ્ય જુહુયાદ્ ઘૃતમ્

પ્રત્યૃચા સ્વેન મન્ત્રેણ સમ્પાતાનયનં ભવેત્ ॥
કૃતશાન્ત્યુદકે પાત્રે રમ્યે લોહમયે દૃઢે

સ્વલિઙ્ગોદ્ધૃમન્ત્રેણ દર્વિદણ્ડાદતઃ પરમ્ ॥
વિમુચ્ય સર્વં તેનૈવ મન્ત્રેણ ભ્રામયેન્મણિમ્

પાત્રે તસ્મિંસ્તતસ્તસ્માદુદ્ધૃત્યા બન્ધનં ભવેત્ ॥
સકલેનૈવ મન્ત્રેણ મન્ત્રયેચ્ચ તથોદ્ગતમ્

સામાન્યમિદમુક્તં તે શૃણુ વૈશેષિકં દ્વિજ ॥
અભીવર્તમણૌ કર્મ તવ વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્

અભીવર્ત્તેન મણિનેત્યાદ્યાભિસ્તિસૃભિર્મણૌ ॥
અત્રાયં વાસવં પાત્રં દ્વેભ્યશ્ચ પ્રત્યૃચં પુનઃ ૧૪ ॥
દત્ત્વા સર્વેણ સૂક્તેન મણેરાધન્વનં ભવેત્ ॥
અભીવર્તમણિઃ પ્રોક્તો નો વા કાષ્ઠાન્ભૃગૂત્તમ

અયં યોનિરત ઇતિ તસ્ય હોમો વિધીયતે ॥
શશકેષ્વિહ યે શ્રાન્તવત્સભૈષજ્યભાજનમ

ક્ષુદ્રેષુ યદપામાર્ગં મણિઃ શાન્તવિસંજ્ઞકઃ ॥
ઇત્યેતે યાવદુક્તાઃ સ્યુર્વિવાહમધુરાશ્ચ યે

પૂર્વોક્તેન ભવેદ્ધર્મ એતેષામિતિ મે મતિઃ ॥
દ્રવ્યૌષધિમણીનાં ચ સભાર્યાણાં તથૈવ ચ

દાક્ષાયણમણીનાં ચ ભવેદ્ધોમાધિકો વિધિઃ ॥
ઓષધીનામિહેદાનીં વિધાનં શૃણુ ભાર્ગવ

વ્રીહીણાં વા યવાનાં વા મૂલે તુ પરિતઃ કિરેત્ ॥
યદિ સૌમ્ય સુમન્ત્રેણ ફલકાન્યેકવિંશતિઃ

અમુષ્મિન્સ્થાનરૂઢાસુ યથાભિલષિતાં બુધઃ ॥
યોજયેન્નામ સમ્ભૂતામમુકસ્ય વિભૂતયે

ઘૃતાહુતેતિ ચ દ્વાભ્યાં ઘૃતેન પ્રોક્ષયેત્તતઃ ॥
મા તે રિષસીત્યનયા હ્યા ત્વા તમભિમન્ત્રયેત્

ગન્ધં સંછાદયેચ્ચૈવ તતો ભૂમેત્યનન્તરમ્ ॥
ઇત્યૌષધીનાં સર્વાસાં સામાન્યોઽયં વિધિઃ સ્મૃતઃ

એકકાદ્યાસ્તુ મણયઃ સલિઙ્ગં નિખનેદ્બુધઃ ॥
મન્ત્રેણ તાન્પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ

એકાઙ્ક એકકામાયેત્યેકાંકે વિધિવત્ખનેત્ ॥
આક્રન્દયતિ સૂક્તેન પ્રદધ્નાં યદ્યથાવિધિ

ઇયં વીરુદિત્યનયા વિધિવન્મધુઘઃ ખનેત્ ॥
સૂક્તેન સુકલેનાસ્ય મણેરાબન્ધનં ભવેત્

ઇમાં ખનામીત્યનયા નિતનીલિઙ્ગયા ખનિમ્ ॥
પ્રતીચી સૌમમસિતાં બધ્નીયાત્તુ યથાવિધિ

યાત્વા ગન્ધર્વ ઇન્દ્રાભ્યાં કપિકચ્છું ખનેદ્વધઃ ॥
સૂક્તેનાનેન તન્મેઢ્રે પ્રબધ્નીયાદિતિ સ્થિતઃ

ઇમાં ખનામીત્યનયા દશધાસ્રુતયા ખનેત્ ॥
પાઠાસૂક્તેન બધ્નીયાદેકા રાજ્ઞીમિતિ શ્રુતિઃ

દશશીર્ષ ઇતિ દ્વાભ્યાં મહાખ્યં વિધિવત્ખનેત્ ॥
આપઃ પુનન્ત્વિત્યનેન બધ્નીયાત્તાં યથાવિધિ

ઇમાં ખનામ્યૌષધીં ત્વાં ઢબીં નામ તથોત્ખનેત્ ॥
કાણ્ડીયાઋક્તયા ત્વેતે બધ્નીયાત્તુ યથાવિધિ

ય આત્મજા ઇત્યનયા ખન્યાદિતિ તથૈવ તામ્ ॥
અનેનૈવ પ્રબધ્નીયાદ્વિદ્વાન્સૂક્તેન તં મણિમ્

અરિષ્ટસ્ત્વા ખનતુ વૈ પિપ્પલં તુ ખનેત્તથા ॥
યાવદ્દ્યૌરિતિ સૂક્તેન તસ્ય ચાબન્ધનં ભવેત્

સાહસીનાવચેત્યેવં સૈધકં ચ તથા ખનેત્ ॥
અનેવૈવ પ્રબધ્નીયાત્સૂત્રેણ તુ યથાવિધિ

પયોઽસીત્યથવા હન્યાત્સ્વર્ગપત્રીં યથાવિધિ ॥
સૂક્તેન તાં પ્રબધ્નીયાદનેનૈવ યથાક્રમમ્

ઇમાં ખનામીત્યનયા માષપર્ણીં તથા ખનેત્ ॥
દ્વાભ્યાં ચાનર્થસક્તત્વપ્રબધ્નીયાદિતિ શ્રુતિઃ

તતઃ ખણ્ડારિકાં ખન્યાદ્રાજા ત્વાં વરુણઃ ખનેત્॥
ઋચાનયા સમસ્તેન સૂક્તેનાબન્ધનં ભવેત્

એકાર્કપ્રભૃતીનાં તુ લિઙ્ગઃ કલ્પ્યં ફલં બુધૈઃ ॥
સામીયાત્વાહ વરુણેત્યેવમાદિષુ સંશ્રિતાઃ

સામીદયઃ પદાર્થાસ્તે ઉપક્લૃપ્તાસ્તથા સ્મૃતાઃ ॥
દ્રવ્યૈસ્તૈસ્તુ મણિં કુર્યાદામ્નાયોક્તૈર્યથાવિધિ

તલ્લિઙ્ગેન તુ મન્ત્રેણ યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥
કુષ્ઠસ્ય મણયઃ પઞ્ચ ઉદપાત્રે વિદુર્બુધાઃ

પ્રત્યૈકપાઠસંસ્કાર શુદ્ધયે વેતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥
ચતુરસ્રં પ્રબધ્નીયાન્મણિમઞ્જનવત્તથા

સૈન્ધવં લવણં સિદ્ધમુભયત્ર પરિગ્રહાત્ ॥
કુર્યાદ્વાક્ષ્યં ચ સંસ્કારં વ્યાઘ્રત્યપમણૌ તથા

ચતુરસ્રૌ તુ કર્તવ્યૌ મણી કારણકાલજૌ ॥
નૈમિત્તિકાશ્ચ મણયો મણયઃ સંવિદુશ્ચ યે

સ્વંસ્વં મન્ત્રં ભવેત્તેષામિતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ ॥
નૈમિત્તિકાનાં ઘોરાસ્તે તેષાં નૈમિત્તિકં ભવેત્

સમ્પદાનાં તથા મધ્યે સામ્પદં નાત્ર સંશયઃ ॥
સીમાત્ર્યાત્વાહેત્યનેન સીમસં જનવદ્ભવેત્

પિશાચશાતનઃ પુંસાં યાતુધાનવિનાશનઃ ॥
મન્ત્રલિઙ્ગાદયં જ્ઞેયો મન્ત્રશ્ચાસ્ય પ્રવક્ષ્યતે

શરકાષ્ઠે તુ સંયોજ્ય સીસં કૃત્વેતિ બુદ્ધિમાન્ ॥
ભાર્ઙ્ગીં જ્યાં ધનુષઃ કૃત્વા બાધકેનાથ તેન તત

ભૂમૌ પિશાચમાલિખ્ય ભગવેન તુ તાડયેત્ ॥
ઉત્તરેણ શરેણૈવ પિશાચો નાશમાપ્નુયાત્

શંકુધારમણેર્મન્ત્ર અનુસૂર્યમિતિ સ્મૃતિઃ ॥
પ્રજ્ઞાતવર્ણશાબ્દાશ્ચ રોહિતસ્ય પરિગ્રહઃ

ચર્મણઃ સ્યાત્તથા વર્ગો રોહિતાસાભવેચ્ચ ગાઃ ॥
શંકુર્નિધીયતે યત્ર વિસ્તરાર્થં તુ ચર્મણઃ

તસ્માદ્દેશાન્મણિઃ કાર્યઃ શંકુર્ધનપરિગ્રહઃ ॥
મણિધનં ચ દુગ્ધં સ્યાદુપવિષ્ટાય ચર્મણિ

યજમાનાય ધર્મજ્ઞ ઉદપાત્રં તથામયા ॥
અતિકામલ રોગઘ્નમાયુષ્યશ્ચ તથા મણિઃ

ઇમં મે કુષ્ઠેત્યનેન પઞ્ચાનાં સ્યાત્પરિગ્રહઃ ॥
અત્યર્થમેવ નૈતેષાં જલં કુષ્ઠેન સંયુતમ્

સત્કૃત્ય પાનયોગત્વાદ્યજમાનઃ પિબેત્તતઃ ।
મણયઃ પઞ્ચકુષ્ઠે દ્વૌ મણિશબ્દપરિગ્રહમ્

તુલ્યેન વિધિના કાર્યાઃ ફલં તેષાં પૃથક્પૃથક્ ॥
શિરોર્તિનાશનઃ પૂર્વો દ્વિતીયો વિષદૂષકઃ

તૃતીયશ્ચ તથા પ્રોક્તો વિષમજ્વરનાશનઃ ॥
ચતુર્થશ્ચ તથા પ્રોક્તઃ સતતજ્વરનાશનઃ

ચક્ષુષ્યઃ પઞ્ચમઃ પ્રોક્તો મણિર્ભાર્ગવનન્દન ॥
કૃત્વોદપાત્રં કુષ્ઠામ્ભો નવનીતવિમિશ્રિતમ્

ભૂયઃ કુષ્ઠં ક્ષિપેત્તત્ર મણિં તત્રાવતારયેત્ ॥
મણિબન્ધં તતઃ કૃત્વા તોયં તત્પાયયેન્નરમ્

લિપ્યેચ્ચ સરુજં દેશમુદપાત્રજલેન તુ ॥
યાઃ પુરસ્તાદિત્યનેન મણિઃ સ્યાલ્લવણસ્ય તુ

પિતુર્વસ્ત્રપુટે બદ્ધ્વા લવણસ્ય તુ તન્મણિમ્ ॥
આબન્ધે કુષ્ઠવત્સ્યાચ્ચ યાતુધાનવિનાશનઃ

વ્યાઘ્રરૂપ ઇત્યનેન ખંતવ્યં વાટરૂષકમ્ ॥
વ્યાઘ્રરૂપ ઇતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામાબન્ધનં ભવેત્

પિશાચનાશકસ્ત્વેવં સ મણિઃ સ્યાદસંશયમ્ ॥
એવમેવોત્તરાભ્યાં ચ ભવેપ્રત્યભિચારકઃ ॥

વિષ્કન્દસ્યેત્યનેનાહ ત્રિપર્ણી વિશ્વભેષજી ॥
સ્કન્દસ્યોપરિ યઃ સ્કન્દો ભવેત્તસ્ય વિનાશિની

યસ્માદઙ્ગાદિતિ ભવેદ્ગણાદિત્વાત્પરિગ્રહઃ ॥
ગણસ્ય કર્મ સામાન્યં પ્રતિસૂક્તં ન કારયેત

ગોરાચવારિ કર્માણિ હન્તવ્યાનીવમાદિભિઃ ॥
પતઙ્ગાદ્યાશ્ચ ચત્વારઃ સંસ્કૃત્ય પ્રાણિનો બુધઃ

તૃષ્ણત્વપ્તૈશ્ચ મન્ત્રેણ ગાત્રં પ્રક્ષાલયેત્ખિલમ્ ॥
પ્રથમેન તુ સૂક્તેન વેણુપૌત્રે દ્રવો મણિઃ

વેણુઃ કુર્યાદ્ભવેદ્ધર્મો વાક્ષવદ્દેવદારુણઃ ॥
સંસ્કૃત્ય પૂર્વમન્ત્રેણ માષકાદીન્પ્રમર્દયેત્

ગાત્રસંસ્કારસહિતૈઃ પિષ્ટૈર્વા પ્રકૃતિર્ભૃશમ્ ॥
કેવલેનૈવ મન્ત્રેણ મર્દયેત્તુ વિનશ્યતિ

તથા સ્વલોમપ્રભૃતી વિધૂલો ધૂશિરો યુતિઃ ॥
દેવપ્રવેશં જતુના સ્થગયિત્વા તુ રક્તિકા

દૂષ્યા ઇતિ પ્રતીકેન કુર્યાત્પ્રતિસરં મણિમ્॥
કૃત્વા દૂષણમાયુષ્યં તદા પ્રત્યભિવાદકઃ

અયં પ્રતિસરઃ પાણૌ યાત્રાકાલે સપત્નહા ॥
સૂત્રેણાનેન બધ્નીયાલ્લિઙ્ગાત્પ્રતિસરો પરઃ

અનેન વિધિના વૃત્રં નિજઘાન શતક્રતુઃ ॥
અશંસ ઇતિ મન્ત્રેણ પ્રબધ્નીયાદ્યથાવિધિ

ભૂતિશ્રીપ્રભૃતીનાં ચ વિઘ્નમેવં કરોતિ યઃ ॥
વિનાશનં તસ્ય ભવેદાબન્ધાદ્યક્ષનાશનમ્

જ્યાસૂત્રપ્રોથિતાઃ સપ્ત વંશપ્રાપ્તાઃ સમુદ્ભવાઃ ॥
રત્તયાન્તરવ્યવહિતા ગર્ભિણ્યા ઉદ્ધરેદ્ બુધઃ

માસે ચતુર્થે બધ્નીયાન્મન્ત્રેણાનેન બુદ્ધિમાન્ ॥
એકૈકસ્મિન્નતીતે તુ માસે સૂત્રાન્તરે મણિઃ

એકૈકં પ્રક્ષિપેદ્ધીમાન્સસૂત્રં પશ્ચિમં તથા ॥
પ્રાચી દિગિતિ મન્ત્રેણ ઉદીચી ભયનાશની

અક્ષીયાભ્યામિત્યનેન દાપ્યઃ સ્યાદ્યક્ષ્મનાશનઃ ॥
સન્ધાનાર્થં શીતમગ્ને રાત્રીમાતેત મોહનઃ ॥
મયૂરગોસુરવૃદ્ધૌ દ્વૌ વેતીતિ પ્રકીર્તિતમ્

પ્રોક્તાસ્તથૈતે મણયો નૃવીર કામ્યા મયા સર્વહિતાય પુણ્યાઃ ॥
યેષાં હિ બન્ધો દુરિતાપહારી ભયાપહઃ કેવલવૃદ્ધિકારી

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને મણિબન્ધવર્ણનન્નામ નવોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ ॥

2.110
રામ ઉવાચ ॥
ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ કર્મ કામ્યમહં નૃણામ્ ॥
કૃતેન યેન કામાનાં નરો ભવતિ ભાજનમ્

પુષ્કર ઉવાચ ॥
સર્વેષામેવ કામાનામીશ્વરો ભગવાન્હરિઃ ॥
તસ્ય સમ્પૂજનાદેવ સર્વાન્કામાનુપાશ્નુતે

સ્નાપયિત્વા ઘૃતક્ષીરૈશ્ચન્દનેનાનુલેપયેત્ ॥
શુક્લૈઃ સમ્પૂજ્ય પુષ્પૈશ્ચ સપ્તમસ્ય બલિં હરેત્

રક્તપિત્તાન્નરો ઘોરાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
તૈલક્ષૌદ્રઘૃતૈર્દેવં સ્નાપયિત્વા જનાર્દનમ્

ભસ્મત્રયેણાનુલિપ્ય સમ્પૂજ્ય કુસુમૈઃ સિતૈઃ ॥
પઞ્ચમુદ્ગબલિં દદ્યાદતીસારાત્પ્રમુચ્યતે

સંસ્નાપ્ય પઞ્ચગવ્યેન દત્ત્વા પઞ્ચાનુલેપનમ્ ॥
પઞ્ચસસ્યબલિં દત્ત્વા સુખં કુષ્ઠાત્પ્રમુચ્યતે

ત્રિરસસ્નાપિતં દેવં ત્રિસુગન્ધેન લેપિતમ્ ॥
કૃત્વા દત્ત્વા ત્રિસૂત્રં ચ બલિં કામાદ્વિમુચ્યતે

સ્નાપયિત્વા તુ તૈલેન ત્રિભિરુષ્ણૈર્વિલેપયેત્ ॥
પઞ્ચમાષબલિં દત્ત્વા વાતવ્યાધિં વિમુઞ્ચતિ

દ્વિસ્નેહસ્નપિતં દેવં શીતોષ્ણેનાનુલેપિતમ્ ॥
પઞ્ચભિઃ સ્નાપયિત્વા ચ રસૈર્દેવં જનાર્દનમ્

અનુલિપ્ય ચ ધર્મજ્ઞ તથા પઞ્ચસુગન્ધિના ॥
પઞ્ચવર્ણાનિ પુષ્પાણિ તથા દત્ત્વા યથાવિધિ

ધૂપં ચ પઞ્ચનિર્યાસં દત્ત્વા ચૈવાપ્યનુત્તરમ્ ॥
તતશ્ચ પઞ્ચમધુરં બલિં સમ્યઙ્ નિવેદયેત્

અનેન રોગતઃ શીઘ્રં મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
વિષ્ણું સહસ્રમૂર્ધાનં ચરાચરગુરું હરિમ્

સ્તુવન્નામસહસ્રેણ જ્વરાન્સર્વાન્વ્યપોહતિ ॥
ઘૃતેન સ્નાપિતં દેવં ચન્દનેનાનુલેપયેત્

પઞ્ચભિર્જલજૈઃ પુષ્પૈસ્તતઃ સમ્પૂજયેદ્વિભુમ્ ॥
ધૂપં દદ્યાત્ત્રિવારં ચ પઞ્ચગવ્યં તથા બલિમ્ ॥

પઞ્ચગૌડં તથા રામ બદ્ધો મુચ્યેત બન્ધનાત્ ॥
ત્રિશીતસ્નાપિતં દેવં ત્રિશીતેનાનુલેપયેત્

ત્રિશીતૈઃ કુસુમૈઃ પૂજ્યં ધૂપં દદ્યાત્ત્રિશીતલમ્ ॥
ત્રિશીતં ચ બલિં દત્ત્વા રાજકોપાદ્વિમુચ્યતે ૧૬ ॥
શીતોષ્ણસ્નાપિતં દેવં ત્રિશીતૈરનુલેપયેત્ ॥
ધૂપં દત્ત્વા ચ શીતોષ્ણં શીતોષ્ણં ચ તથા બલિમ્

ગુરુપ્રસાદમાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
યમલસ્નાપિતં દેવં યમલેનાનુલેપિતમ્

અભ્યર્ચ્ય યમલૈઃ પુષ્પૈર્ધૂપં ચ યમલં દહેત્ ॥
યમલં ચ બલિં દત્ત્વા સૌભાગ્યં પ્રાપ્નુયાન્નરઃ

સૌભાગ્યકામા નારી ચ સૌભાગ્યં મહદાપ્નુયાત્ ॥
સૌભાગ્યકામોઽપિ નરઃ સૌભાગ્યં મહદશ્નુતે

ત્રિભિઃ સંસ્નાપિતં દેવં સૌભાગ્યં મહદાપ્નુયાત્ ॥
ત્રિભિઃ ફલૈઃ સ્નાપયિત્વા ત્રિસારેણાનુલેપયેત્

ત્રિશીતં ચ બલિં દદ્યાદ્યશઃ પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્ ॥
ત્રિતૈલસ્નાપિતં દેવં ત્રિરક્તેનાનુલેપિતમ્

ધૂપયેન્મહિષાક્ષેણ ત્રિરક્તં ચ બલિં હરેત્ ॥
રૌદ્રકર્મ તુ પ્રાપ્નોતિ સિદ્ધિરસ્તિ ન સંશયઃ

ત્રિગન્ધસ્નાપિતં દેવં ત્રિશીતેનાનુલેપિતમ્ ॥
પૂજયેચ્છ્વેતપદ્માનાં સહસ્રેણ મહાભુજમ્॥

નિવેદ્ય પરમાન્નં ચ શ્રિયં પ્રાપ્નોત્યનુત્તમામ્ ॥
ઘૃતેન સ્નાપિતં દેવં ચન્દનેનાનુલેપિતમ્

પરમાન્નં બલિં દત્ત્વા યથેષ્ટં કામમાપ્નુયાત્ ॥
ઘૃતેન સ્નાપિતં દેવં ચન્દનેનાનુલેપિતમ્

અપૂપૈઃ પરમાન્નેન કુલ્માષેણ ચ પૂજયેત્ ॥
આમ્રાતકાનાં મુખ્યાનાં તતસ્ત્વષ્ટાધિકં શતમ્

ક્ષૌદ્રન્ત્રિવૃત્તં દેવાય યથાવદ્વિનિવેદયેત્ ॥
સૌભાગ્યં મહદાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

પઞ્ચગવ્યબલિં દત્ત્વા ધનમાપ્નોત્યનુત્તમમ્ ॥
ત્રિરક્તસ્નાપિતં દેવં ત્રિરક્તેનાનુલેપિતમ્

રક્તપુષ્પૈઃ સમભ્યર્ચ્ય ત્રિભિરેવ યથાવિધિ ॥
ત્રિરક્તં ચ બલિં દત્ત્વા હુત્વા વૈ સર્ષપત્રયમ્

ત્રિલોહં દક્ષિણાં દત્ત્વા શત્રુનાશમવાપ્નુયાત્॥
ત્રિફલસ્નાપિતં દેવં ત્રિરક્તેનાનુલેપિતમ્

ત્રિશીતં ચ બલિં દત્ત્વા પુન્નામકુસુમાનિ ચ ॥
પુન્નામકાનિ મુખ્યાનિ ફલાનિ વિવિધાનિ ચ

પુત્રજન્મ સમાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
ઘૃતેન સ્નાપિતં દેવં ત્રિરક્તેનાનુલેપિતમ્

કૃત્વા તદેવ ધૂપં તુ દત્ત્વા ક્ષીરં નિવેદયેત્ ॥
ઘૃતપૂરં બલિં દત્ત્વા નરઃ પ્રાપ્નોતિ જીવિકામ્

ક્ષીરાજ્યસ્નાપિતં દેવં ચન્દનેનાનુલેપિતમ્ ॥
તદેવ ધૂપં દાતવ્યં જાતીપુષ્પાણિ ચાપ્યથ

પઞ્ચગવ્યબલિં દત્ત્વા હુત્વા વહ્નૌ તથા ઘૃતમ્ ॥
ગાં ચ દત્ત્વા મહાભાગ ગાઃ સમાપ્નોતિ માનવઃ

યમલસ્નાપિતં દેવં યમલેનાનુલેપિતમ ॥
અભ્યર્ચ્ય યમલૈઃ પુષ્પૈર્ધૂપં ચ યમલં દહેત્

યમલં ચ બલિં દત્ત્વા જુહુયાદક્ષતાંસ્તથા ॥
તિલસિદ્ધાર્થકયુતાન્સર્પિઃ ક્ષીરં ઘૃતં તથા

અશ્વં ચ દક્ષિણાં દત્ત્વા હયાન્પ્રાપ્નોત્યનુત્તમાન્ ॥
ઘૃતેન સ્નાપિતં દેવં તથૈવ ઘૃતલેપિતમ્

પુષ્પૈશ્ચતુર્ભિઃ સમ્પૂજ્ય ધૂપં દત્ત્વા ચતુઃસમમ્ ॥
ત્રિશુકં ચ તથા દત્ત્વા તથૈવ પાનકત્રયમ્

ત્રિશુકં ચ તથા હુત્વા ત્રિસ્નેહેન સમન્વિતમ્ ॥
ત્રિલોહં દક્ષિણાં દત્ત્વા ગાણપત્યમવાપ્નુયાત્

મધુરત્રિતયેનાથ સ્નાપયિત્વા જનાર્દનમ્ ॥
અનુલિમ્પેત્ત્રિશીતેન પૂજયેચ્ચમકૈસ્તથા

ધૂપં દહેત્ત્રિશીતેન દદ્યાત્ત્રિમધુરં બલિમ્ ॥
મધૂકપુષ્પાણિ તથા દ્રાક્ષાં ખર્જૂરમેવ ચ

સર્વભૂતૈઃ સહાપ્નોપિ સખ્યમેવ ન સંશયઃ ॥
ઘૃતેન સ્નાપિતં દેવં વચયા નિશયા તથા

ચન્દનેનાનુલિમ્પેત્તુ જાતીપુષ્પૈરથાર્ચયેત્ ॥
ઘૃતક્ષૌદ્રયુતં દત્ત્વા તથા ધૂપં ચ ગુગ્ગુલમ્

ત્રિશૂકં ચ બલિં દત્ત્વા તથા ત્રિલવણં નરઃ ॥
કનકં દક્ષિણાં દત્ત્વા વિદ્યામાપ્નોત્યભીપ્સિતામ્

ચન્દનમાજ્યં જાતી પરમાન્નં ગુગ્ગુલું ચ દેવાય॥
દત્ત્વા ભક્ત્યા પુરુષઃ સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ભગવદનુલેપનસ્નાનવર્ણનન્નામ દશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ