વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.101.105

2.101
રામ ઉવાચ ॥
સ્નાનમન્યત્સમાચક્ષ્વ ભગવન્પુષ્ટિકારકમ્ ॥
યેન નિત્યં કૃતેનેહ પુરુષઃ પુષ્ટિમાપ્નુયાત્

પુષ્કર ઉવાચ ॥
શ્રવણર્ક્ષમનુપ્રાપ્તે દેવદેવે નિરાકરે।
ભક્ત્યા સમાચરેત્સ્નાનં નદીદ્વિતયસઙ્ગમે

નિમ્નગાયાં સરસિ યા નદીસાગરસઙ્ગમે ॥
સ્નાતઃ સંપૂજયેદ્દેવં વિષ્ણું માલ્યાનુલેપનૈઃ

ધૂપદીપનમસ્કારૈસ્તથા ચૈવાન્નસમ્પદા ॥
શાલ્યન્નં દધિસંયુક્તં વિષ્ણવે વિનિવેદયેત્

પૌરુષેણ ચ સૂક્તેન પાયસં જુહુયાત્તતઃ ॥
રજતં દક્ષિણાં દદ્યાદ્બ્રાહ્મણાય ભૃગૂત્તમ ॥
ઉપવાસ વિનાપ્યેતત્સ્નાનં પુષ્ટિપ્રદં પરમ્

સ્નાતઃ સમાપ્નોતિ સદા મનુષ્યઃ કામાનભીષ્ટાઞ્છ્રવણર્ક્ષયોગે ॥
પાપં સમસ્તં વિજહાતિ રામ ધર્મં સમાપ્નોતિ યશશ્ચ મુખ્યમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને પુષ્ટિકારક શ્રવણસ્નાનકથનન્નામૈકોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.102
પુષ્કર ઉવાચ ॥
જન્મનક્ષત્રગે સોમે સર્વૌષધિસમન્વિતમ્ ॥
કુમ્ભં સુપૂજિતં કૃત્વા સ્નપનં તેન કારયેત્

સ્નાતશ્ચૈવાર્ચયેદ્દેવં વાસુદેવં જગત્પતિમ્ ॥
નક્ષત્રદૈવતં ચન્દ્રં નક્ષત્રં વારુણં તથા

વાયું ચાયુધપીઠાદ્યં છત્રં સંપૂજયેત્તથા ॥
યથોક્તદેવતાલિઙ્ગૈર્મન્ત્રૈશ્ચ જુહુયાદ્ઘૃતમ્

।
શક્ત્યા ચ દક્ષિણા દેયા બ્રાહ્મણેભ્યો ભૃગૂત્તમ ॥
તતોનુલિપ્તઃ સુરભિઃ સ્રગ્વી વિવિધભૂષણઃ

તિષ્ઠન્મનુજશાર્દૂલ હવિષ્યાશી જિતેન્દ્રિયઃ ॥।
ઉપવાસં વિનાપ્યેતત્પવિત્રં પાપનાશમ્

માતૃસ્થાને તુ જગતાં જન્મતારા વિધીયતે ॥
ચન્દ્રરૂપી ચ ભગવાન્પિતા વિષ્ણુઃ પ્રકીર્તિતઃ

]
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન યમનક્ષત્રસંસ્થિતમ્ ॥
ભક્ત્યા તં પૂજયેચ્ચન્દ્રં જન્મર્ક્ષં ચ વિશેષતઃ

પૂજાં સદા ચન્દ્રમસસ્તુ કૃત્વા જન્મર્ક્ષસંસ્થસ્ય ભૃગુપ્રધાન ॥
કામાનવાપ્નોતિ નરસ્તુ સર્વાન્સુખી સદા સ્યાદ્ભુવિ નષ્ટપાપ્મા

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સ૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને જન્મર્ક્ષસ્નાનવર્ણનન્નામ દ્વ્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

2.103
પુષ્કર ઉવાચ ॥
ચન્દ્રમંડલવૃદ્ધૌ તુ તથા ચૈવોત્તરાયણે ॥
શુભે દિવસનક્ષત્રે મુહૂર્તે ચ તથા શુભે

તિષ્યાશ્વિનગતે ચન્દ્રે હસ્તશ્રવણગેઽપિ ચ ॥
પ્રાચીં વાપ્યથવોદીચીં નિષ્ક્રમ્ય નગરાદ્દિશમ્

વાસ્તુવિદ્યાવિનિર્દિષ્ટે ભૂમિભાગે મનોહરે ॥
અષ્ટહસ્તં શુભં કુર્યાચ્ચતુરસ્રં ચ મણ્ડલમ્

બલ્યર્થમપરં કુર્યાદ્વહ્નિવેદ્યર્થમેવ ચ ॥
ગોમયે નોપલિપ્તે તુ સુધાલેખાસમન્વિતે

ધ્વજાતપત્રવ્યજનમાલ્યદામકુશાક્ષતૈઃ ॥
લાજાગન્ધાદિભિર્મુખ્યૈર્મઙ્ગલ્યૈસ્તં સમર્ચયેત્

લાજાલાજોપકરણૈસ્તથૈવ ચ વિભૂષયેત્ ॥
તતઃ પ્રસ્રવણેભ્યસ્તુ ચતુર્ભ્યસ્તુ ઘટાન્નવાન્

પ્રત્યેકં કલ્પયેદ્વિદ્વાન્કલ્પિતે મણ્ડલદ્વયે ॥
સૂક્તિષ્વથ મહાભાગ બીજમાત્રસમન્વિતાન્

તતસ્તુ કલ્પયેત્કુમ્ભાન્સપ્તમુખ્યાન્નદીજલૈઃ ॥
સર્વૌષધિયુતઃ કાર્યઃ કુમ્ભ એકો દ્વિજન્મના

સર્વબીજયુતો ધાન્યરત્નોપેતસ્તથા પરઃ ॥
તથા ચૈવાપરં યુક્તં કાર્યં વૃક્ષાગ્રપલ્લવૈઃ

પુષ્પૈશ્ચૈવાપરં યુક્તં ફલૈશ્ચૈવાપરં તથા ॥
સર્વગન્ધયુતં ચાન્યં સર્વાનેવ સમર્ચયેત્

પૂર્વમન્ત્રેણ ચ તથા સર્વાનેવાભિમન્ત્રયેત્ ॥
તતો ભદ્રાસનં દત્ત્વા તત્ર ચર્માસ્તરેદ્ બુધઃ

વિપ્રસ્ય સ્નાતુકામસ્ય સૌરમાર્ષભકં શુભમ્ ॥
ક્ષત્ત્રિયસ્ય તથા સૈંહં વૈયાઘ્રં ચ તથા વિશઃ

દ્વીપિચર્મ ચ વૈશ્યસ્ય સ્નાપ્યસ્તત્રોપવેશયેત્ ॥
પ્રશસ્તલક્ષણાં ભાર્યાં વામભાગે તથૈવ ચ

ઉપોષિતઃ શિરઃ સ્નાતઃ સિદ્ધાર્થૈઃ કઙ્કતં વિના ॥
સ્નાપયેદ્બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્બહુભિર્બ્રાહ્મણૈઃ સહ

શઙ્ખપુણ્યાહઘોષેણ વીણાવેણુરવેણ ચ ॥
જયશબ્દેન મહતા બન્દિનાં નિસ્વનેન ચ

સૌવર્ણં ચ શતચ્છિદ્રં પાત્રં શિરસિ ધારયેત્ ॥
તત્ર દદ્યાદ્ઘટૈસ્તોયં ક્રમેણાનેન શાસ્ત્રવિત્

યા ઔષધય ઇત્યેષ મન્ત્રઃ સ્યાદૌષધીઘટે ॥
આબ્રહ્મન્ બ્રહ્મણેત્યેષ બીજકુમ્ભે પ્રકીર્તિતઃ

આશુઃ શિશાન ઇતિ ચ તથા રત્નઘટે ભવેત્ ॥
મન્ત્રઃ પુષ્પવતીત્યેષ પુષ્પકુમ્ભે પ્રકીર્તિતઃ

એષ એવ તથા મન્ત્રઃ ફલકુમ્ભે પ્રકીર્તિતઃ ॥
ગન્ધદ્વારેણ ચ તથા ગન્ધકુમ્ભે વિધીયતે

એવં સ્નાતઃ પરીધાય સુશુક્લે વાસસી શુભે ॥
મઙ્ગલ્યાનિ સ્પૃશેદ્રામ સંપશ્યેદ્વદનં ઘૃતે

વિમલે ચ તથાદર્શે તતઃ સંપૂજયેદ્ધરિમ્ ॥
વૈષ્ણવાંશ્ચ તથા મન્ત્રાઞ્જુહુયાજ્જાતવેદસિ

તતસ્તૂત્તરદિગ્ભાગે વહ્નિં તસ્યોપકલ્પયેત ॥
ભદ્રાસનં શુભે દેશે યુક્તં પૂર્વોક્તચર્મણા

શ્વેતાનુલેપનઃ સ્રગ્વી મઙ્ગલ્યાભરણસ્તથા ॥
નિવિશેતાસને તસ્મિન્સભાર્યો ભૃગુનન્દન

ગન્ધદ્વારેતિમન્ત્રેણ તસ્ય રોચનયા તતઃ ॥
કણ્ઠે મૂર્ધ્નિ તતઃ કુર્યાત્તિલકં બ્રાહ્મણઃ સ્વયમ્

યેન દેવા જ્યોતિષેતિ દર્ભાર્ગ્રૈર્બ્રાહ્મણસ્તતઃ ॥
પાદતસ્તુ પ્રભૃત્યેનં સર્વાઙ્ગેષુ પ્રમાર્જયેત્

ગુરવે દક્ષિણાં દદ્યાદ્બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ શક્તિતઃ ॥
ગન્ધરત્નાજ્યમાલ્યાનિ કનકં રજતં તથા

શતચ્છિદ્રં ચ તત્પાત્રં ગુરવે વિનિવેદયેત્ ॥
મઙ્ગલાલમ્ભનં કૃત્વા ગતપાપો દ્વિજાશિષા

શઙ્ખપુણ્યાહઘોષેણ પ્રવિશેચ્ચ ગૃહં સ્વકમ્ ॥
વિનાપિ ભાર્યયા રામ સ્નાનં કાર્યમિદં તથા

સપ્તરાત્રમિદં સ્નાનં સર્વકલ્મષનાશનમ્ ॥
મધુ માંસં તથા ક્ષૌદ્રં મૈથુનં ચ વિવર્જયેત્

અલક્ષ્મીશમનં પુણ્યં રક્ષોઘ્નં બુદ્ધિવર્ધનમ્ ॥
આરોગ્યદં દીપ્તિકરં યશસ્યં શત્રુસૂદનમ્

મઙ્ગલ્યં પાપશમનં કલિદુસ્વપ્નનાશનમ્ ॥
બૃહસ્પતિરિદં ચક્રે સ્નાનં મઘવતઃ સ્વયમ્ ॥
બ્રહ્મહત્યાભિભૂતસ્ય વૃત્તે વૃત્રવધે પુરા

તતોઽસ્ય દત્તઃ સ્વયમેવ વજ્રિણા વરો નૃલોકેપિ વરોઽસ્ય કારકઃ ॥
કામાનભીષ્ટાન્સમવાપ્ય પૂજિતો મહેન્દ્રલોકં સ સુખી પ્રયાસ્યતિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને બાર્હસ્પત્યસ્નાનવર્ણનન્નામ ત્ર્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

॥
2.104
રામ ઉવાચ ॥
સ્નાનમન્યત્સમાચક્ષ્વ ભગવન્દુરિતાપહમ્ ॥
સકૃદેવ કૃતં યત્તુ પાપેભ્યો વિપ્રમોચયેત્

પુષ્કર ઉવાચ ॥
રાજયક્ષ્માભિભૂતેષુ વિષમજ્વરિતેષુ ચ ॥
છાયોન્માદોપતપ્તેષુ વિષમજ્વરિતેષુ ચ

વિનાયકગ્રહાર્ત્તેષુ મૂઢચિત્તેષ્વતીવ હિ ॥
યેષાં ન સિધ્યતે વિદ્યા સસ્યં યેષાં ન રોહતિ

સીદેદ્યસ્ય કુટુમ્બં ચ પણ્યં નાયાતિ વિક્રયમ્ ॥
ન લભેત્તુ જયં યુદ્ધે બલવાનપિ યો નરઃ

યુક્તાન્યપિ ચ કાર્યાણિ વિપદ્યન્તે પુનઃપુનઃ ॥
કલહશ્ચ ભવેદ્યેષાં સુહૃત્સ્વજનબાન્ધવૈઃ॥

ગર્ભઃ પ્રસ્રવતે યસ્યા જાતો વાપિ વિનશ્યતિ ॥
પુષ્પં યસ્યાઃ ક્ષયં યાતિ ન ચ કિઞ્ચિત્પ્રજાયતે

ગૃહ્ણાતિ યા ન બીજં ચ જનયેદ્વાપ્યમાનુષાન્ ॥
નાપ્નોતિ ચ પતિં કન્યા તસ્માત્સ્નેહમથાપિ વા

સૌભાગ્યં ચ ન ચાયાતિ સુહૃત્સ્વજનબન્ધુષુ ॥
એવમુક્તેષુ ચાન્યેષુ ત્વનુક્તેષુ ચ ભાર્ગવ

પ્રસમીક્ષ્ય વિધાનજ્ઞઃ સ્નાનમેતત્સમાચરેત્ ॥
સ્નાપયેત્સરિતસ્તીરે ગ્રહાવિષ્ટાન્વિચક્ષણઃ

રાજયક્ષ્માભિભૂતા યે વિષમ જ્વરિતાશ્ચ યે ॥
તેષાં દેવાલયે સ્નાનં કુર્યાદ્વા સિદ્ધસેવિતે

છાયોન્માદોપતપ્તા યે યે ચાપસ્મારશોષિણઃ ॥
તેષાં મુનિગણાવાસે તીર્થે વા સ્નાનમિષ્યતે

વિનાયકગ્રહાર્તા યે યે ચ મૂઢા વિચેતસઃ ॥
સજ્જનાચરિતે દેશે તેષાં સ્નાનં વિધીયતે

ત્રૈવિદ્યા યેન સિધ્યન્તિ ગુણા યેષાં પ્રપૂજિતાઃ ॥
તેષાં સ્નાનમિહોદ્દિષ્ટં સિદ્ધદેવસ્ય મન્દિરે

યેષાં નાસ્તિ જયો યુદ્ધે યેષાં સ્વજનસંક્ષયઃ ॥
કાન્તારે વા વને તીર્થે તેષાં સ્નાનં પ્રશસ્યતે

સતતં કલહો યેષાં જાયતે ચ યતસ્તતઃ ॥
ત્રિપથે વા તડાગે વા સ્નાનં તેષાં પ્રકલ્પયેત્

પદ્મિન્યાં સ્નપયેન્નારીં ગર્ભો યસ્યાઃ સ્રવેત્તથા ॥
અશોકસન્નિધૌ સ્નાપ્યા જાતો યસ્યાઃ વિનશ્યતિ

ન ચ ગૃહ્ણાતિ યા શુક્રં સ્નાપ્યા સા સફલે તરૌ ॥
મહોદધિતટે સ્નાપ્યા યદાપત્યં વિનશ્યતિ

અમાનુષાન્યા જનયેત્સ્નાપયેત્તાં ચતુષ્પથે ॥
યાદૃશં યા ચ ભર્તારં ન લભેત વરાઙ્ગના

સ્નાપયેદેકલિઙ્ગે તાં સ્થાને વા વૃક્ષસંકુલે ॥
રૂપલાવણ્યયુક્તા યા સૌભાગ્યં યા ન વિન્દતિ

સ્નાનં વૃદ્ધિકરં તસ્યા વેશ્યાગારે પ્રકલ્પયેત્॥
અન્યેષામથ કર્તવ્યં સદા સ્નાનં મનોહરમ્

સમે સજ્જનસંકીર્ણે શુચૌ દેશે વિકણ્ટકે॥
સહાયૈઃ પ્રયતૈઃ સાર્ધમહોરાત્રોષિતો દ્વિજઃ

સ્નાનકર્મ પ્રયુઞ્જીત સોપવાસસ્ય માનદ॥
અહોરાત્રાસમર્થસ્ય કાર્યં વા હવિષાશનમ્

શરદ્વસન્તયોઃ કાર્યં સ્નાનં સ્વસ્થસ્ય ભાર્ગવ ॥
સર્વકાલેષ્વથાર્ત્તસ્ય ગ્રહવ્યાધિનિબર્હણમ્

મુહૂર્તે તત્ર સાવિત્રે બ્રાહ્મણઃ સ્નાપયેદ્દ્વિજ ॥
મૈત્રેઽથ વિજયે ચૈવ રાજન્યં સ્નાપયેત્તથા

વૈશ્યં પૈતામહે શૂદ્રં શેષેષુ સ્નાપયેત્તથા ॥
પઞ્ચમી સપ્તમી શ્રેષ્ઠા સ્નપને બ્રાહ્મણસ્ય વ

ત્રયોદશી તૃતીયા ચ ક્ષત્ત્રિયસ્ય વિશિષ્યતે ॥
દ્વિતીયા દશમી ચૈવ તથા વૈશ્યસ્ય માનદ

ષષ્ઠી ચતુર્દશી ચૈવ શૂદ્રાણાં સ્નાનકર્મણિ ॥
એકાદશી દ્વાદશી ચ તથા કૃષ્ણચતુર્દશી

સર્વેષામેવ વર્ણાનાં સ્નાનકર્મણિ પૂજિતા ॥
ધ્રુવેષુ વૈષ્ણવે પુષ્યે રેવત્યાં ભગદૈવતે

હસ્તે પુનર્વસૌ સૌમ્યે જ્યેષ્ઠાયામથ વારુણે ॥
ધનિષ્ઠાયાં તથા સ્નાનં સર્વેષામેવ પૂજિતમ્

વેત્રાસનં ભદ્રપીઠં વૈદલં દારવં તથા ॥
વર્ણાનામાનુપૂર્વ્યેણ પરિકીર્તિતમાસનમ્

કૃષ્ણાજિનં ચ વૈયાઘ્રં રૌરવં બાસ્તમેવ ચ ॥
પાદોપધાનં વર્ણાનામાનુપૂર્વ્યેણ કલ્પયેત

વૃષાશ્વરથ પૃષ્ઠે ચ ગજપૃષ્ઠે તથૈવ ચ ॥ ॥
નરસ્કન્ધેઙ્ગનાઙ્ગે વા પ્રાયશઃ સ્નાપયેચ્છિશૂન્

સ્નાતુકામસ્ય તસ્યાથ પૂર્વમુત્સારસઃ સ્મૃતમ્ ॥
યૈર્દ્રવ્યૈર્ભૃગુશાર્દૂલ તાનિ વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્

પુનર્નવાં રોચનાં ચ શતાહ્વાગુરુણીં ત્વચમ્ ॥
મધૂકં ચ રજન્યૌ દ્વે તગરં નાગકેસરમ્

આસુરીં સર્જિકાં ચૈવ માંસીં રામઠ ચન્દનમ્ ॥
પ્રિયઙ્ગું સર્ષપાન્કુષ્ઠં કુંકુમં બહુપુત્રિકામ્

બલેન્દ્રહસ્તીં બ્રાહ્મીં ચ પઞ્ચગવ્યં તથૈવ ચ ॥
સક્તુના મિશ્રયિત્વા ચ કાર્યમુદ્વર્તનં ભવેત્

તતઃ સ્નાનદિને પ્રાપ્તે પ્રાગ્વદુત્સાદયેત્પુનઃ ॥
તતો મનોહરે દેશે મણ્ડલં કલ્પયેદ્ બુધઃ

ચતુરસ્રં ગોમયેન સર્વતોઽષ્ટદિશં સમમ્ ॥
સતોરણં ચતુર્દ્વારં પ્રાકારૈરુપશોભિતમ્

તત્ર મધ્યે લિખેત્પદ્મમષ્ટપત્રં સુશોભિતમ્ ॥
કર્ણિકાયાં લિખેદ્વિષ્ણું મેઘાભં પીતવાસસમ્

કૌસ્તુભોદ્ભાસિતોરસ્કં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્॥
બ્રહ્માણં દક્ષિણે ન્યસ્ય પદ્મવર્ણં સમાલિખેત્

અજિનામ્બરસંયુક્તં શ્વેતયજ્ઞોપવીતિનમ્ ॥
રજતાભ્રનિભં વામે ભાગે રુદ્રં સમાલિખેત્

વ્યાઘ્રચર્મામ્બરધરં ત્રિનેત્રં શૂલધારિણમ્ ॥
પૂર્વપત્રે લિખેચ્છક્રં સવજ્રં ચ સુદર્શનમ્

ગજપૃષ્ઠાધિરૂઢં તુ સ્વર્ણાભં પીતવાસસમ્ ॥
પ્રાગ્દક્ષિણે તથા પત્રે લિખેદ્વહ્નિં મહાપ્રભમ્

ધૂમાભવસનં દેવં શુકયાનગતં પ્રભુમ્ ॥
અતસીપુષ્પસંકાશં પીતામ્બરધરં શુભમ્

સદણ્ડં મહિષારૂઢં લિખેત્પત્રે તુ દક્ષિણે ॥
ઉષ્ટ્રારૂઢં વિરૂપાક્ષં લિખેદ્દક્ષિણપશ્ચિમે

રક્તામ્બરધરં કૃષ્ણં ખડ્ગપાણિં વિભીષણમ્ ॥
પશ્ચિમે વરુણં દેવં સપાશં હંસવાહનમ્

સશુક્લવસનં દેવં સ્વચ્છવૈડૂર્યસન્નિભમ્ ॥
પશ્ચિમોત્તરતો વાયું વાયુમણ્ડલમધ્યગમ્

લિખેચ્છુભ્રામ્બરં શ્વેતં સર્વાભરણભૂષિતમ્ ॥
કુબેરમુત્તરે પત્રે વ્યોમયાનગતં લિખેત્

કવચોત્તમસંયુક્તં ગદિનં કમલપ્રભમ્ ॥
વૃષારૂઢમથેશાનં પત્રે પૂર્વોત્તરે લિખેત્

વ્યાઘ્રચર્મામ્બરધરં ભાલચન્દ્ર વિભૂષિતમ્ ॥
ચતુર્ભિઃ સાગરૈઃ પદ્મં ચતુરસ્રં સમન્તતઃ

યાદોગણયુતૈશ્ચૈવ ક્રમેણ પરિવારયેત્ ॥
સાગરાણાં તુ પૂર્વેણ લિખેત્પદ્મં મનોહરમ્

તતશ્ચક્રં તથા દણ્ડં વજ્રં મકરમેવ ચ ॥
શક્તિં ધ્વજં ત્રિશૂલં તુ ક્રમેણૈવ તુ વિન્યસેત્

તતઃ પ્રાકારસંલગ્નાનિષૂન્દ્વાદશ વિન્યસેત્ ॥
ચતુરઃ સૂક્તિષુ તથા દ્વારેષ્વષ્ટૌ ભૃગૂત્તમ

સુસંહતાન્સમાઞ્શ્લક્ષ્ણાન્દુરઙ્ગાન્પત્રનિર્ગતાન્ ॥
વ્યામાર્ધસમ્મિતાંસ્તીક્ષ્ણાન્પાર્શ્વે તક્ષવિભૂષિતાન્

પઞ્ચરઙ્ગં તતઃ સૂત્રં બધ્નીયાત્તેષુ ભાર્ગવ ॥
અરુન્ધન્દ્વારમાર્ગાંસ્તુ સુદૃઢં સુમનોહરમ્

વિતાનં મણ્ડલીકુર્યાચ્છ્વેતવર્ણં મનોહરમ્ ॥
ધ્વજં છત્રાણિ ખડ્ગાંશ્ચ ઘણ્ટાદર્શાંશ્ચતુર્દિશમ્

પ્રાકારોપરિ દણ્ડેષુ સુદૃઢેષ્વનિરોધયેત્॥
સ્નાને મણ્ડલકાન્કુર્યાત્પ્રાકારસ્ય તતો બહિઃ

ત્રિસમાન્ભૃગુશાર્દૂલ ચતુરસ્રાન્મનોહરાન્ ॥
જ્વાલામાલ્યાર્ઘરચિતાન્દિશાસુ વિદિશાસુ ચ

સ્નાનમણ્ડલકાનાં તુ સમીપે સુસમન્તતઃ ॥
ગાવઃ સવત્સાઃ સંસ્થાપ્યા વૃષભાશ્ચ સુપૂજિતાઃ

અજાશ્ચાર્ભકસમ્પન્ના જીવમોક્ષાશ્ચ પક્ષિણઃ ॥
પ્રાકારસ્યોત્તરે ભાગે વેદિં કુર્યાત્સુશોભિતામ્

દર્ભૈરાચ્છાદ્ય તાન્સર્વાન્સલિલેન સમુક્ષયેત્ ॥
તત્રાગ્નિં જુહુયાન્મન્ત્રૈર્મહાવ્યાહૃતિપૂર્વકમ્

યથોક્તદેવતાલિંગૈસ્તથા મન્ત્રૈશ્ચ ભાર્ગવ ॥
ૐકારેણ તથાસ્ત્રાણાં નામયુક્તેન વૈ પૃથક્

અશ્વત્થોદુમ્બરપ્લક્ષબિલ્વાર્કખદિરાઃ શમી ॥
સ્વરાહ્વયમપામાર્ગં પલાશયવકાન્યપિ

વંશિકા ચાશ્વગન્ધા ચ કદમ્બશ્ચાર્જુનાસનૌ ॥
એતેષાં સમિધઃ શસ્તાઃ કિષ્કુમાત્રા ઘૃતપ્લુતાઃ

એકૈકમપ્યષ્ટશતં હવ્યં સર્ષપસંયુતમ્ ॥
તિલાન્યવાંસ્તથાક્ષોટાઁલ્લાજાશ્ચાગ્નૌ સમાવપેત્

તતશ્ચાવપયેચ્છાન્તિં બ્રાહ્મણાન્ગુણસંયુતાન્ ॥
અભ્યર્ચ્ય દક્ષિણાભિશ્ચ પુષ્પાક્ષતફલૈસ્તથા

તતસ્તુ સ્થાપયેત્કુમ્ભાન્મણ્ડલે સાગરોપરિ ॥
યથા દિગ્દેવનામાઙ્કાન્દિશાસુ વિદિશાસુ ચ

।
કાઞ્ચનાન્રાજતાંસ્તામ્રાનથ વાપિ મહીમયાન્ ॥
નામાન્યથૈષાં વક્ષ્યામિ તાનિ મે ગદતઃ શૃણુ

ભદ્રઃ સુભદ્રઃ સિદ્ધાર્થશ્ચતુર્થઃ પુષ્ટિવર્ધનઃ ॥
અમોકશ્ચિત્રભાનુશ્ચ પર્જન્યોઽથ સુદર્શનઃ

વાપીકૂપસરિદ્ભ્યશ્ચ પૂજયિત્વા જલેન તાન્ ॥
વનસ્પતિસમાયુક્તાનર્ઘ્યમાલ્યાદિપૂજિતાન્

મન્ત્રાનુમન્ત્રિતાનેતાંસ્તત્ર મન્ત્રં નિબોધ મે ॥
સ્થાપયન્તુ ઘટાનેતાન્સાશ્વિરુદ્રમરુદ્ગણાઃ

વિશ્વેદેવાસ્તથાદિત્યા વસવો મુનયસ્તથા ॥
અધિશ્રયન્તુ સુપ્રીતાસ્તથાન્યા અપિ દેવતાઃ

એવં સંસ્થાપ્ય તાન્કુમ્ભાન્સ્થાપ્યા મણ્ડલકેષ્વથ॥
ઐન્દ્રાદિક્રમશઃ સ્થાપ્યાસ્ત્વાસને પૂર્વચોદિતે

પૂર્વે મણ્ડલકે સ્થાપ્યઃ શુક્લપુષ્પાન્વરાન્વિતઃ ॥
સર્વત્ર ગ્રાહયેદ્વિપ્રૈર્વક્ષ્યમાણગુણાન્ઘટાન્

પ્રત્યેકં સ્યાચ્ચતુર્ભિસ્તુ દ્વારસ્યોપરિ ભાર્ગવ ॥
અપાં પૂર્ણં ઘટં તત્ર યથાશં ચ યથાસ્વકમ્

તથા દદ્યાદ્યથાસ્નાનં સમ્યક્સ્નાપ્યસ્ય જાયતે ॥
ઓષધીશ્ચાત્ર વક્ષ્યામિ યાસ્તુ કુમ્ભેષુ નિક્ષિપેત્

અસ્થાપિતેષુ ધર્મજ્ઞ તતઃ સંસ્થાપનં ભવેત્ ॥
જયાં જયન્તીં વિજયાં સૂકરીં મર્કટીં વચામ્

કાયસ્થાં ચ વયસ્થાં ચ બૃહતીં બહુપુત્રિકામ્ ॥
સહસ્તશતવીર્યે ચ ત્રાયમાણાં કટુમ્બરામ્

અતિચ્છત્રાં તથા ચ્છત્રાં જીવન્તીમપરાજિતામ્ ॥
જટિલાં પૂતનાં કીશાં સુરાં યક્ષસુરાં તથા

અવીતરાક્ષસીં વીરાં સ્થિરાં ભદ્રાં યશોબલામ્ ॥
શઙ્ખપુષ્પીં વિષ્ણુદત્તાં નાકુલીં ગન્ધનાકુલીમ્

ગોલોમ્યતિબલે ચૈવ વ્યાઘ્રીમશ્વવતીં તથા ॥
શ્યામાં જ્યોતિષ્મતીં ચૈવ તેષુ કુમ્ભેષુ નિક્ષિપેત્

ચન્દનોશીરતગરકુમ્ભમાગુરુકેસરાન્॥
ત્વક્પત્રમુસ્તહ્રીબેરપ્રિયઙ્ગ્વેલારસાંસ્તથા

ગન્ધમાંસીં તથા સ્પૃક્કાં રોચનં રામકં બુટિમ્॥
કશીરુકામૃતાનં ચ કકુભં પદ્મકં તથા

કસ્તૂરિકાં તરુષ્કં ચ કર્પૂરં નાડિકં તથા ॥
જાતીફલં લવઙ્ગાશ્ચ કક્કોલૈઃ સહ ચૂર્ણિતાઃ

ગન્ધદ્રવ્યાણિ ચાન્યાનિ યથાલાભં વિનિક્ષિપેત્ ॥
શ્વેતા રક્તા તથા પીતા કૃષ્ણા ચૈવ હિ મૃત્તિકા

યાશ્ચાન્યા વિવિધાઃ શસ્તા મૃત્તિકાસ્તા નિબોધ મે ॥
વૃષાગ્રશૃઙ્ગાદ્વલ્મીકાદ્દેવતાયતનાદ્વ્રજાત્

અગ્ન્યાગારાદ્ધસ્તિદન્તાત્સુભગાગણિકાગૃહાત્ ॥
રાજદ્વારાત્પુરદ્વારાત્કૂપાદ્દાનગૃહાત્તથા

કુમ્ભકારગૃહાન્નદ્યાઃ પદ્મિન્યાઃ શ્રોત્રિયાલયાત્ ॥
ઇન્દ્રનીલતડાગાચ્ચ હ્રદાત્પ્રસ્રવણાદપિ

ચતુષ્પથાત્સપ્તપથાન્મૃત્તિકાશકટાત્તથા ॥
ગજાશ્વગણશાલાભ્યસ્તથાથર્વણવેશ્મનઃ

અજાવિકાન્વિતાગારાદ્રાજકોશાન્મહાસનાત્ ॥
અશોકાત્ક્ષીરવૃક્ષાણાં સમીપાત્સફલસ્ય ચ

સદાધ્યયનશાલાતો યજ્ઞભૂમેશ્ચ મૃત્તિકાઃ ॥
પ્રગૃહ્ય સર્વાઃ સમ્ભૃત્ય પઞ્ચગવ્યસમન્વિતાઃ ॥

સર્વબીજૈઃ સમાયોજ્ય સ્નાનકુમ્ભેષુ નિક્ષિપેત્ ॥
તતઃ કુમ્ભાન્પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્નાપ્યં સંસ્થાપયેદ્દ્વિજઃ

મણ્ડલેષુ ક્રમેણૈવ દિશાસુ વિદિશાસુ ચ ॥
પૂર્વે મણ્ડલકે સ્નાપ્યઃ શ્વેતમાલ્યાનુલેપનઃ

શ્વેતશ્ચૈવ પટો ધાર્યશ્ચતુર્ભિર્બ્રાહ્મણૈર્ભવેત્ ॥
એવં દક્ષિણતસ્તસ્ય સર્વં નીલં પ્રકલ્પયેત્

કૃષ્ણં ચ કલ્પયેત્સર્વં તથા દક્ષિણપશ્ચિમે ॥
( પીતં પ્રકલ્પયેત્સર્વં તથા ભાગે તુ પશ્ચિમે ॥)
પશ્ચિમોત્તરયોઃ સર્વં શુક્લવર્ણં પ્રકલ્પયેત્

તથૈવોત્તરદિગ્ભાગે પદ્મવર્ણં પ્રકલ્પયેત્ ॥
પ્રાગુત્તરે તથા ભાગે ચિત્રં સર્વં પ્રકલ્પયેત્

રાજ્યાભિષેકવિહિતો મન્ત્રશ્ચાત્ર વિધીયતે ॥
પ્રત્યેકમથ કુમ્ભેષુ દિશાસુ વિદિશાસુ ચ

એવં સ્નાપ્યો મહાભાગ શઙ્ખપુણ્યાહનિસ્વનૈઃ ॥
સ્નાતઃ શુક્લામ્બરધરઃ શ્વેતમાલ્યાનુલેપનઃ

મણ્ડલે તુ નિવિષ્ટાનાં સુરાણાં પૂજનં તતઃ ॥
કુર્વીત પ્રયતઃ શુદ્ધિં ગન્ધમાલ્યાર્ઘસમ્પદા

દીપૈર્ધૂપૈર્નમસ્કારૈર્વસ્ત્રૈરાભરણૈસ્તથા ॥
અપૂપાન્પાયસં ભક્ષ્યાઞ્શુક્લમાલ્યાનુલેપનમ્

વિવિધં ચ ફલં ક્ષીરં બ્રહ્મણેભ્યો નિવેદયેત્ ॥
દધ્ના ચ પરમાન્નેન શ્વેતમાલ્યાનુલેપનૈઃ

ફલૈઃ પ્રસૂનૈશ્ચ તથા કેશવાય હરેદ્બલિમ્ ॥
ક્ષીરેણ પરમાન્નેન દધ્ના સકૃસરેણ ચ

ફલૈઃ કાલોદ્ભવૈઃ પુષ્પૈઃ શઙ્કરાય હરેદ્બલિમ્ ॥
અપૂપૈઃ પરમાન્નેન ભક્ષ્યૈઃ ક્ષીરેણ સર્પિષા

માલ્યાનુલેપનૈઃ શુક્લૈર્મહેન્દ્રાય હરેદ્બલિમ્ ॥
યવાનાં ચ તિલાનાં ચ ગોધૂમાનાં તથા સકૃત્

ભક્ષ્યૈઃ સગુડસર્પિષ્કૈર્બલિં કુર્યાત્તુ વહ્નયે ॥
ગુડોદનગુડાપૂપાન્પક્વમાંસં તથામિષમ્

।
યમાય ચ બલિં દદ્યાદ્રક્તમાલ્યાનુલેપનમ્ ॥
પક્વમાંસં તથા માંસં કૃષ્ણમાલ્યાનુલેપનમ્

વિરૂપાક્ષાય તુ સુરાં દદ્યાત્સૌવીરકં તથા ॥
મુદ્ગાપૂપાંસ્તિલાપૂપાઞ્જલજાન્મન્દિરાંસ્તથા

વરુણાય બલિં દદ્યાત્પીતં માલ્યાદિકં તથા ॥
યવગોધૂમચણકમાષસક્તૂન્સગોરસાન્ ॥

કુલ્માષઘૃતસંયુક્તાન્બલિં દદ્યાત્તુ વાયવે ॥
ભક્ષ્યાંશ્ચ મધુસંયુક્તાન્મુદ્ગમિશ્રાંસ્તથામિષમ્

ચિત્રં માલ્યં કુંકુમં ચ કુબેરાય હરેદ્બલિમ્ ॥
શિમ્બિધાન્યભવાન્ભક્ષ્યાઞ્શાલ્યન્નં સગુડં દધિ

ઈશાનાય બલિં દદ્યાચ્છુક્લમાલ્યાનુલેપનૈઃ ॥
શુક્લૌદનં શુક્લમાલ્યં શૂલાયોપહરેદ્બલિમ્

તથા પઞ્ચરસૈઃ સિદ્ધં દદ્યાદ્વિજ્ઞાય બુદ્ધિમાન્ ॥
કૃસરં ગન્ધપુષ્પાઢ્યં દદ્યાચ્છક્રાય પાયસમ્

ફલોદનં રક્તમાલ્યં દદ્યાચ્છક્ત્યૈ તથા બલિમ્ ॥
સ્નાનમણ્ડલકેભ્યોઽપિ બલિં દદ્યાત્તતો બલિમ્

બાલક્રીડનકાન્ભક્ષ્યાન્ફલાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
મત્સ્યામિષં સરુધિરં પાયસં તિલતણ્ડુલમ્

સકૃદન્ત્રાણિ હૃદયં ભૂતેભ્યો બલિમાહરેત્ ॥
ૐકારાદ્યૈશ્ચતુર્થ્યન્તૈઃ સ્વાહાકારસમન્વિતૈઃ

રાજ્યાભિષેકમન્ત્રોક્તદેવતાનાં પૃથક્પૃથક્ ॥
નામભિર્જુહુયાદ્વહ્નૌ યથાશ્રદ્ધં યથાઘૃતમ્

પૂર્ણાહુતિં તતો દત્ત્વા દેયા વિપ્રેષુ દક્ષિણા ॥
કનકં રજતં ગાવો વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ

કર્ત્રે ચ દક્ષિણા દેયા તથા રામ વિશેષતઃ ॥
દત્તં વસ્ત્રાદિ દેવેભ્યસ્તથા સ્તાનઘટાદિકમ્

કર્તા યથેષ્ટં વિભજેત્તસ્ય ભાગો હિ સ સ્મૃતઃ ॥
ઘૃતેઽથ વદનં દૃષ્ટ્વા નમસ્કૃત્ય ચ દેવતાઃ

મઙ્ગલ્યાલમ્ભનં કૃત્વા ફલપાણિરુદઙ્મુખઃ ॥
તસ્માદ્દેશાદ્વિનિર્ગત્ય ગૃહં યાયાત્તતઃ સ્વકમ્

તત્ર તિષ્ઠેદ્ધવિષ્યાશી બ્રહ્મચારી ચ તાં નિશામ્ ॥
સ્નાપિતો બ્રહ્મપૂતેન સ્નાનેનાયં યથા ભવેત્

સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ સ્વર્ગલોકં ચ ગચ્છતિ ॥
પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે શક્રાયૈતદ્બૃહસ્પતિઃ

કૃતવાન્પુરુહૂતાય તતઃ શક્રઃ સુરાધિપઃ ॥
જઘાન દૈત્યમુખ્યાનાં નવતીર્નવ ભાર્ગવ

ધન્યં યશસ્યં રિપુનાશકારિ રક્ષોહણં પાપહરં પવિત્રમ્ ॥
રોગાપહં વિઘ્નવિનાશકારિ સ્નાનં મયા તે વિહિતં યથાર્થમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખંડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને દિક્પાલસ્નાનવર્ણનન્નામ ચતુરુત્તર
શતતમોઽધ્યાયઃ

2.105
રામ ઉવાચ ॥
સ્નાનમન્યત્સમાચક્ષ્વ ભગવન્દુરિતાપહમ્ ॥
વિનાયકોપસૃષ્ટાનાં સર્વકર્મપ્રસાધકમ્

પુષ્કર ઉવાચ ॥
વિનાયકઃ કર્મવિઘ્નસિધ્યર્થં વિનિયોજિતઃ ॥
ગણાનામધિપત્યે ચ કેશવેન પિતામહૈઃ

તેનોપસૃષ્ટો યસ્તસ્ય લક્ષણાનિ નિબોધ મે ॥
સ્વપ્નેઽવગાહતેઽત્યર્થં જલં મુણ્ડં ચ પશ્યતિ

કાષાયવાસસશ્ચૈવ ક્રવ્યાદાંશ્ચાધિરોહતિ ॥
અન્ત્યજૈર્ગર્દભૈરુષ્ટ્રૈઃ સહૈકત્રાવતિષ્ઠતે

વ્રજમાનસ્તથાત્માનં મન્યતેઽનુગતં પરૈઃ ॥
વિમના વિફલારમ્ભઃ સંસીદન્નનિમિત્તતઃ

તેનોપસૃષ્ટો લભતે ન રાજ્યં રાજનન્દનઃ ॥
યા કુમારી ચ ભર્તારમપત્યં ગર્ભમઙ્ગના

આચાર્યત્વં શ્રોત્રિયશ્ચ ન શિષ્યોઽધ્યયનં તથા ॥
વણિઙ્ ન લાભમાપ્નોતિ ન કૃષિં તુ કૃષીવલઃ

સ્નપનં તસ્ય કર્તવ્યં પુણ્યેહ્નિ વિધિપૂર્વકમ્ ॥
હસ્તપુષ્યાશ્વયુક્સૌમ્યવૈષ્ણવાન્યતમે શુભે

નક્ષત્રે ચ મુહૂર્તે ચ મૈત્રે વા બ્રહ્મદૈવતે ॥
ચર્મણ્યાનુડુહે રક્તે સ્થાપ્યં ભદ્રાસનં ભવેત્

ભદ્રાસનોપવિષ્ટસ્ય સ્વસ્તિ વાચ્યં દ્વિજોત્તમાન્ ॥
ગૌરસર્ષપકલ્કેન મેધ્યેનોત્સાદિતસ્ય ચ

સર્વૌષધૈઃ સર્વગન્ધૈઃ પ્રલિપ્તશિરસસ્તથા ॥
ચતુર્ભિઃ કલશૈઃ કાર્યં સ્નપનં મન્ત્રસંયુતમ્

તથૈકવર્ણાઃ કલશાઃ કર્તવ્યાસ્તે હ્રદામ્ભસા ॥
અશ્વસ્થાનાદ્ગજસ્થાનાદ્વલ્મીકાત્સઙ્ગમાદ્ધૃદાત્

મૃત્તિકાં રોચનં ગન્ધાન્ગુગ્ગુલં તેષુ નિક્ષિપેત્ ॥
સર્વૌષધીશ્ચ બીજાનિ સ્નાનમન્ત્રાનતઃ શૃણુ

સહસ્રાક્ષં શતધારમૃષિભિઃ પાવનં કૃતમ્ ॥
તેન ત્વામભિષિઞ્ચામઃ પાવમાનીઃ પુનન્તુ તે

ભગં તે વરુણો રાજા ભગં શુક્રો બૃહસ્પતિઃ ॥
ભગમિન્દ્રશ્ચ વાયુશ્ચ ભગં સપ્તર્ષયો દદુઃ

યત્તે કેશેષુ દૌર્ભાગ્યં સીમન્તે યચ્ચ મૂર્ધનિ ॥
લલાટકર્ણયોરક્ષ્ણોરાપસ્તદ્ધન્તુ તે સદા

દર્ભપિઞ્જલમાદાય વામહસ્તે તતો ગુરુઃ ॥
સ્નાતસ્ય સાર્ષપં તૈલં સુવેણૌદુમ્બરેણ તુ

જુહુયાન્મૂર્ધ્નિ ધર્મજ્ઞ ચતુર્થ્યન્તૈશ્ચ નામભિઃ ॥
ૐકારપૂતૈર્ધર્મજ્ઞ સ્વાહાકારસમન્વિતૈઃ

મિતાય સંમિતાયાથ સાલઙ્કટકટાય ચ ॥
કૂષ્માણ્ડરાજપુત્રાય તથૈવ ચ મહાત્મને

નામભિર્બલિમન્ત્રૈશ્ચ વષટ્કારસમન્વિતૈઃ॥
દદ્યાચ્ચતુષ્પથે શીર્ષે કુશાનાસ્તીર્ય સર્વતઃ

।
કૃતરક્તાંસ્તણ્ડુલાંશ્ચ પલલૌદનમેવ ચ ॥
મત્સ્યાન્પક્વાંસ્તથૈવામાન્માંસમેતાવદેવ તુ

પુષ્પં ચિત્રં સુગન્ધં તુ સુરાં ચ ત્રિવિધામપિ ॥
મૂલકં પૂરિકાપૂપાસ્તથૈવૈણ્ડર્યકાણિ ચ

એતાન્સર્વાનુપાહૃત્ય ભૂમૌ કૃત્વા તતઃ શિરઃ॥
વિનાયકસ્ય જનનીમુપતિષ્ઠેત્તતોઽમ્બિકામ્

રૂપં દેહિ યશો દેહિ સૌભાગ્યં સુભગે મમ॥
પુત્રાન્દેહિ ધનં દેહિ સર્વાન્કામાંશ્ચ દેહિ મે

તતઃ શુક્લામ્બરધરઃ શુક્લમાલ્યાનુલેપનઃ॥
ભોજયેદ્બ્રાહ્મણાન્દદ્યાદ્વસ્ત્રયુગ્મં ગુરોરપિ

વિનાયકસ્નાનમિદં યશસ્યં રક્ષોહણં વિઘ્નવિનાશકારિ॥
સર્વામયઘ્નં રિપુનાશકં ચ કર્તવ્યમેતન્નિયમેન રામ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને વિનાયકસ્નાનવર્ણનન્નામ પઞ્ચોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ