વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.94

॥ વજ્ર ઉવાચ ॥ ॥
એકૈકસ્યેદમુક્તં તે વિધાનં દ્વિજપૂજને ॥
સર્વગ્રહાણાં યજને વિધાનં મમ કીર્તય

- ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
એકૈકસ્યેદમુક્તં તે વિધાનં રાજસત્તમ ॥
સર્વગ્રહાણાં યજને મણ્ડલસ્ય વિધિં શૃણુ

આદાવેવ નરવ્યાઘ્ર યાગં વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ ॥
પ્રાગાયતં તુ કર્તવ્યમાદૌ લેખાદ્વયં નૃપ

તસ્યોપરિ તથા કાર્યમપરં તૂત્તરાયતમ્ ॥
એવં કૃતે યદુત્પન્નં મધ્યે તુ ચતુરસ્રકમ્

તતો ગ્રહેભ્યઃ કર્તવ્યં તથા લેખાચતુષ્ટયમ્ ॥
તચ્છક્તિભ્યઃ પ્રકર્તવ્યં તથા રેખ્યા ચતુષ્ટયમ્ ॥)
એવં કૃતે સમ્ભવતિ ભગણં દ્વાદશક્ષયમ્

ત્રયોદશં તથા તસ્ય ધ્રુવસ્થાનં તુ મધ્યમમ્

પ્રાચ્યાં દિશિ મહીનાથ મેષં તુ પરિકલ્પયેત્ ॥
તદાદ્યા ગણના કાર્યા પરિશેષેષુ રાશિષુ

રેખાવિધાનં દ્વિગુણં શોભાર્થં પરિકલ્પયેત્ ॥
રાશિસ્થાનાનિ સર્વાણિ રાશિવર્ણેન રઞ્જયેત્

રાશિ વર્ણાન્યથો વક્ષ્યે યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥
અરુણશ્ચ સિતશ્ચૈવ હરિતઃ પાટલસ્તથા

આપાણ્ડુશ્ચ વિચિત્રશ્ચ કૃષ્ણશ્ચ કપિલસ્તથા ॥
પિંગલઃ કર્બુરો બભ્રુર્મલિનશ્ચ યથાક્રમમ્

મેષાદીનાં વિનિર્દિષ્ટા વર્ણાઃ પાર્થિવસત્તમ॥
આકાશવર્ણં કર્ત્તવ્યં ધ્રુવસ્થાનં તથૈવ ચ

ધ્રુવસ્થાને મહીનાથ દેવતાસપ્તકં ન્યસેત્ ॥
મણ્ડલૈશ્શુક્લવર્ણૈસ્તુ દિગ્વિભાગં નિબોધ મે

ધ્રુવસ્ય મણ્ડલં મધ્યે પ્રાગ્ભાગે મણ્ડલત્રયમ્ ॥
મણ્ડલં ગગનસ્યાત્ર ભાગે પ્રાગુત્તરે ભવેત્

પ્રાગ્ભાગે ચ તથા રાજન્મણ્ડલં બ્રહ્મણઃ સ્મૃતમ્ ॥
પ્રાગ્દક્ષિણે તથા ભાગે દિશં પૂર્વાં પ્રકલ્પયેત્

ભાગે વૈ નેરૃતે કાર્યં ભુવો ભૂપાલ મણ્ડલમ્ ॥
શેષસ્ય ચ તથા કાર્યં પ્રતીચ્યાં દિશિ મણ્ડલમ્

દિગધસ્તાત્તથા તસ્ય મણ્ડલં પશ્ચિમોત્તરે ॥
ગ્રહશ્ચારવશાદ્રાજન્યસ્મિન્રાશૌ વ્યવસ્થિતઃ

મણ્ડલં તસ્ય કર્તવ્યં તસ્મિન્નેવ યથાવિધિ ॥
ન્યાસં કાર્યં ગ્રહેન્દ્રાણાં દેવતાભિઃ સહાનઘ

આદિત્યાત્સપ્તમે રાશૌ કેતોઃ કાર્યં તુ મણ્ડલમ્ ॥
રાશૌ સુવર્ણે તદ્વર્ણં યસ્ય સ્યાન્મણ્ડલં નૃપ

ઉત્પાદ્યઃ પરિધિસ્તસ્ય રંગેનાન્યેન પાર્થિવ ॥
ગન્ધચૂર્ણયુતા રઙ્ગાઃ કર્ત્તવ્યા ભૂતિમિચ્છતા

રાશિચક્રં સમગ્રન્તુ રેખયા પરિવારયેત્ ॥
નક્ષત્રાણાં તતઃ કાર્યો ન્યાસઃ પાર્થિવસત્તમ

રાશૌ રાશૌ યથાસ્થાનં રેખયા પરિવારિતમ્ ॥
રાશૌ રાશાવતો વક્ષ્યે નક્ષત્રાણાં સમાશ્રયમ્

અશ્વિની ભરણી ચૈવ કૃત્તિકાંશં ચતુર્થકમ્ ॥
મેષરાશૌ વિનિર્દિષ્ટં નિત્યં પાર્થિવસત્તમ

પાદત્રયં કૃત્તિકાનાં રોહિણી સકલા તથા ॥
ઇલ્વલાનાં તથૈવાર્ધં જ્ઞેયં વૃષસમાશ્રયમ્

ઇલ્વલા=મૃગશિરા
ઇલ્વલાર્દ્ધં તથૈવાર્દ્રા હ્યદિત્યાશ્ચરણત્રયમ્ ॥
નિત્યમેવ સમુદ્દિષ્ટં મિથુનસ્ય સમાશ્રયમ્

પાદં પુનર્વસોઃ પુષ્યં સાર્પં કર્કટકાશ્રયમ્ ॥
પિત્ર્યં ભાગ્યં તથાર્યમ્ણં પ્રથમં ચરણં તથા

સિંહરાશૌ વિનિર્દિષ્ટં નિત્યં પાર્થિવસત્તમ ॥
પાદત્રયમથાર્યમ્ણં હસ્તશ્ચિત્રાર્ધમેવ ચ

કન્યારાશૌ વિનિર્દિષ્ટં નિત્યં પાર્થિવસત્તમ ॥
ચિત્રાર્ધમથ વાયવ્યં વિશાખાચરણત્રયમ્

તુલારાશૌ વિનિર્દિષ્ટં મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥
વિશાખાચરણં મૈત્રં શાક્રં વૃશ્ચિકભે સ્મૃતમ્

મૂલમાપ્યં તથા પાદં વૈશ્વદેવસ્ય ધન્વિનિ ॥
પાદત્રયં વૈશ્વદેવાદ્રાજન્વૈષ્ણવમેવ ચ

ધનિષ્ઠાર્ધં ચ મકરે નિત્યમેવ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
ધનિષ્ઠાર્ધં શતભિષગજપાચ્ચરણત્રયમ્

કુમ્ભરાશૌ વિનિર્દિષ્ટં સતતં પાર્થિવોત્તમ ॥
પાદમાજસ્ય સકલં ચાહિર્બુધ્ન્યં નરાધિપ

પૌષ્ણન્તુ કથિતં મીને મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥
ભચક્રપૂજને રાજન્નક્ષત્રસ્ય પૃથક્પૃથક્

રાશિચક્રસ્ય બાહ્યે તુ હ્યેકૈકતારકં ન્યસેત્ ॥
પ્રાગુક્તવર્ણૈર્ભૂપાલ ન્યાસઃ કાર્યો યથાવિધિ

તારાચક્રસ્ય વિન્યાસં રેખયા પરિવાર્ય તમ્ ॥
નક્ષત્રદૈવતન્યાસં બહિઃ કાર્યં સમન્તતઃ

યથા નક્ષત્રસ્વામી સ્યાદૃક્ષવર્ણૈઃ પૃથક્પૃથક્ ॥
તસ્યાપિ રેખા કર્ત્તવ્યા વૃત્તા ચાપ્યનુ મણ્ડલમ્

રેખાબાહ્યેન વિન્યાસં દિગીશાનાં તુ કારયેત્ ॥
દિશશ્ચ પાર્થિવશ્રેષ્ઠ યથાવદનુપૂર્વશઃ

સ્વાશ્રયર્ક્ષસમં વર્ણં દિગીશાનાં તુ કારયેત્ ॥
ઉત્તરાયાં ચ કર્ત્તવ્યં ધનદસ્ય ચ મણ્ડલમ્

રુક્મવર્ણં પ્રયત્નેન દિશો વર્ણમતઃ શુણુ ॥
ઉત્તરા તુ ભવેચ્છુક્લા રક્તા પ્રાચી પ્રકીર્તિતા

દક્ષિણા પીતવર્ણા સ્યાત્કૃષ્ણા જ્ઞેયા ચ પશ્ચિમા ॥
પદ્મવર્ણા તથા જ્ઞેયા તામ્રા સ્યાત્પૂર્વદક્ષિણા

પાલાશા ચ વિનિર્દિષ્ટા તથા દક્ષિણપશ્ચિમા ॥
નીલોત્પલસવર્ણા તુ વાયવ્યા પરિકીર્તિતા

શુક્લવર્ણા તથા જ્ઞેયા ચૈશાનીતત્ત્વદર્શિભિઃ॥
દિઙ્મણ્ડલં તુ તદ્વિદ્વાઁલ્લેખયા પરિવારયેત્

વૃત્તયા વેષ્ટયેદ્વૃત્તાં લેખયા ચતુરસ્રયા ॥
તન્મધ્યે શઙ્ખપદ્માદ્યૈર્મઙ્ગલૈરુપશોભયેત્

લેખાવિધાનં દ્વિગુણં સર્વત્રૈવ પ્રકલ્પયેત્ ॥
મણ્ડલસ્ય તુ કોણેષુ હ્યુદક્કુમ્ભાન્નવાન્દૃઢાન્

ફલપલ્લવસંછન્નાન્ગન્ધપુષ્પાદિસંયુતાન્ ॥
ચતુરો વિન્યસેદ્વિદ્વાન્નિત્યમેવ વિચક્ષણઃ

લેખાસુ વિન્યસેદ્રાજન્પતાકાશ્ચ ધ્વજાઁસ્તથા ॥
છત્રાણિ ચ સવર્ણાનિ ગ્રહેન્દ્રાણાં પૃથક્પૃથક્

સ્થાનન્તુ વિજ્ઞાય યથાવદત્ર કાર્યં યથા મણ્ડલકપ્રમાણમ્ ॥
યથા મહત્તા નૃપ મણ્ડલસ્ય તથાતથા વૃદ્ધિમુપૈતિ કર્તા

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે મા૦ સં૦ મણ્ડલકલ્પનાનામ ચતુર્નવતિતમોઽધ્યાયઃ