વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.74

વજ્ર ઉવાચ ॥
યદેતદુક્તં રામસ્ય વરુણેન મહાત્મના ॥
એતચ્છ્રુત્વા તુ મે જાતસ્સંશયો ભૃગુનન્દન

અસ્મિંસ્તુ ભારતે વર્ષે પરિક્ષીણે યુગે તથા ॥
અવસ્થા યા ભવેદ્બ્રહ્મસ્તન્મે વ્યાખ્યાતુ મર્હસિ

॥માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
યુગેયુગે પરિક્ષીણે વર્ષે યાદવ ભારતે ॥
સંગ્રામેણ વિનશ્યંતિ પ્રાયો વર્ણોત્તમા જનાઃ

વજ્ર ઉવાચ ॥
અસ્માચ્ચતુર્યુગાદ્બ્રહ્મન્યદતીતં યુગત્રયમ્ ॥
તેષ્વહં શ્રોતુમિચ્છામિ સંગ્રામં ભૃગુનન્દન

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
આસીત્કૃતયુગસ્યાન્તે વિપ્રાણાં ક્ષત્ત્રિયૈસ્સહ ॥
વૈશ્યાનાં ચ સશૂદ્રાણાં યુદ્ધં પરમદારુણમ્

વર્ણત્રયં તત્ર રણે ક્ષત્રિયૈર્વિનિપાતિતમ્ ॥
( તતશ્ચ બ્રાહ્મણાઃ કેચિત્ક્ષત્ત્રિયાનેવમબ્રુવન્

અલ્પૈર્ભવદ્ભિઃ કાર્યેણ વયં કેન વિનિર્જિતાઃ ॥)
તાનબ્રુવન્મહાભાગાઃ ક્ષત્રિયાસ્સત્યસંગરાઃ

એકોઽસ્માકં દ્વિજશ્રેષ્ઠસ્સેનાનીરિતિ વિશ્રુતઃ ॥
સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકુશલો વયં તસ્ય મતે સ્થિતા

ભવતાં બહુચિત્તત્વાદ્વયં તસ્માત્પદેપદે ॥
જયામો વિપુલં સૈન્યં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ક્ષત્રિયૈરેવમુક્તાસ્તે બ્રાહ્મણાન્સંશિતવ્રતાઃ ॥
શશાઙ્કં શરણં જગ્મુર્દ્વિજેશં સોમમઞ્જસા

સ તાનુવાચ ધર્માત્મા સોમો રાજા દ્વિજોત્તમાન્ ॥
પ્રયાગે ભાર્ગવો વિદ્વાન્બ્રાહ્મણસ્સંશિતવ્રતઃ

શૂર ઇત્યેવ વિખ્યાતો નિત્યં વસતિ ધાર્મિકઃ ॥
પ્રમતિર્નામ તસ્યાસ્તિ પુત્રો ધર્મભૃતાં વરઃ

સર્વશાસ્ત્રાર્થકુશલો ધનુર્વેદપરાયણઃ ॥
વિષ્ણુર્માનુષ્યમાપન્નો યુષ્મત્કાર્યાર્થસિદ્ધયે

કૃત્વા સેનાપ્રણેતારં તં તુ કૃષ્ણાજિનધ્વજમ્ ॥
નિર્મર્યાદાન્રણે સર્વાન્ક્ષત્ત્રિયાંસ્તાન્વિજેષ્યથ

સોમસ્ય વચનં સર્વૈરેવમુક્તૈર્દ્વિજૈઃ કૃતમ્ ॥
પ્રાયઃ ક્ષત્ત્રિયહીનેયં લઘ્વી વસુમતી કૃતા

આદૌ કૃતા ક્ષત્ત્રબલૈર્વિટ્છૂદ્રદ્વિજવર્જિતા ॥
એવં કૃતયુગસ્યાન્તે યુદ્ધમાસીત્સુદારુણમ્

તથા ત્રેતાયુગસ્યાન્તે રાક્ષસૈર્યુદ્ધકર્કશૈઃ ॥
રાષ્ટ્રં રાષ્ટમથાસાદ્ય પાર્થિવાસ્સગણા હતાઃ

રાજા ભીમરથો નામ વિષ્ણુર્માનુષ્યરૂપધૃક્ ॥
દિવોદાસાન્વયં જાતો નિજઘાનાથ રાક્ષસાન્

પૂર્વં ત્રેતાયુગસ્યાન્તે મહાવિજયકાઙ્ક્ષિભિઃ ॥
રાક્ષસૈઃ ક્ષત્રિયા યુદ્ધે કેશવેન ચ તે હતાઃ

તથૈવ દ્વાપરસ્યાન્તે વાસુદેવાર્જુનૌ રણે ॥
ચક્રતુર્વસુધાં લઘ્વીં નરનારાયણૌ નૃપ

દ્વાપરેદ્વાપરે રાજંસ્તથૈવ મધુસૂદનઃ ॥
એકમેવ યજુર્વેદં ચતુર્ધા વ્યભજત્પુનઃ

દ્વાપરેસ્મિન્નૃપાતીતે વસિષ્ઠકુલવર્ધનઃ ॥
પારાશરસુતશ્શ્રીમાન્વિષ્ણુર્દ્વૈપાયનઃ સ્મૃતઃ

પ્રકાશો જનિતો યેન લોકે ભારતચન્દ્રમાઃ ॥
પરીક્ષિત્પુત્રં રાજ્યસ્થં રાજાનં જનમેજયમ્

વૈશમ્પાયન ઇત્યેવ શિષ્યો વ્યાસસ્ય વિશ્રુતઃ ॥
આખ્યાસ્યતિ મહાઽઽખ્યાનં સર્વપાપભયાપહમ્

ધર્મે ચાથેં ચ કામે ચ મોક્ષે ચ યદુનન્દન ॥
પ્રદીપભૂતં સર્વત્ર બુધબુદ્ધિવિવર્ધનમ્

।
યત્ર વિષ્ણુકથા દેવ્યાઃ શ્રુતયશ્ચ સનાતનાઃ ॥
તચ્છ્રોતવ્યં મનુષ્યેણ પરં પદમભીપ્સતા

।
ભારતાત્પારણં પ્રાપ્ય નરકં તુ ન ગચ્છતિ ॥
ન ચેત્સ્યાદ્યદિ ભૂપાલ મહાપાતકસંયુતઃ

।
દશભિઃ પારણૈઃ સ્થાનં પ્રાપ્નોતિ જગતઃ પતેઃ ॥
કેશવસ્ય મહાભાગ નિર્મિતં યેન ભારતમ્

વ્યસ્ય વેદં ચતુર્ધા તુ વિષ્ણુર્દ્વૈપાયનો મુનિઃ ।
શિષ્યાનધ્યાપયામાસ નામતસ્તાન્નિબોધ મે

ઋગ્વેદમથ પૈલં તુ સામવેદં તુ જૈમિનિમ્ ॥
અથર્વણં સુમન્તું તુ યજુર્વેદં મહામુનિમ્

।
અધ્યાપયામાસ તદા વૈશંપાયનસંજ્ઞકમ્ ॥
વાકોવાક્યં પુરાણં ચ સૂતં ભારતમેવ ચ

અઙ્ગાનિ વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ ॥ •
ધર્મશાસ્ત્રં પુરાણં ચ વિદ્યાસ્ત્વેતાશ્ચતુર્દશ ॥ ॥ ૩૨ ।
શિક્ષા કલ્પો વ્યાકરણં નિરુક્તં જ્યોતિષાં ગતિમ્ ॥
છન્દોવિશેષઃ ષષ્ઠશ્ચ ષડઙ્ગો વેદ ઉચ્યતે

।
સાંખ્યં યોગં પઞ્ચરાત્રં શૈવં પાશુપતં તથા ॥
કૃતાન્તપઞ્ચકં વિદ્ધિ બ્રહ્મણઃ પરિમાર્ગણે

સંસારક્ષયહેત્વર્થે ભાવોપકરણેષુ ચ ॥
સોત્તરા વૈષ્ણવા ધર્માસ્સારમેતત્પ્રકીર્તિતમ્

।
એતાવાનેવ સકલો વિદ્યાગ્રામસ્તવેરિતઃ ॥
વિદ્યાઃ પ્રશસ્તાશ્ચૈતાભ્યઃ શતશોથ સહસ્રશઃ

યોસૌ વ્યાસસ્ય શિષ્યોભૂદારણેયઃ સુતઃ શુકઃ ॥
તેનૈવ દેવદેવેન વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના

ત્રેતાયુગે ચતુર્વિંશે ભૃગુવંશોદ્ભવેન તુ ॥
વાલ્મીકિના તુ રચિતં સ્વમેવ ચરિતં શુભમ્

રામાખ્યાનં મહાપુણ્યં શ્રોતૄણાં વિષ્ણુલોકદમ્ ॥
વર્તમાને કલિયુગે ક્ષીણે નૃપતિસત્તમ્

કલ્કી વિષ્ણુયશો નામ ભવિષ્યતિ જગત્પતિઃ॥
ઘાતયિષ્યતિ સર્વાન્સ મ્લેચ્છાન્પરબલાર્દનઃ

મ્લેચ્છાક્રાન્તાં વસુમતીં કૃત્વા મ્લેચ્છાવિવર્જિતામ્ ॥
ધર્મસંસ્થાપનં કૃત્વા સ્વસ્થાનમુપયાસ્યતિ

।
પ્રજાસુ ધર્મયુક્તાસુ તતસ્સંપત્સ્યતે કૃતમ્ ॥
ઇત્યેવં ભગવાન્વિષ્ણુર્યુગે ક્ષીણેઽભિ જાયતે

।
ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય નિત્યમેવ યદૂદ્વહ ॥
પ્રાદુર્ભાવસહસ્રાણિ સમતીતાન્યનેકશઃ

ભવિષ્યતિ તથા તસ્ય યેષાં સંખ્યા ન વિદ્યતે

।
એતત્તવોક્તં હિ નરેન્દ્રચન્દ્ર ક્ષીણે યુગે યદ્ભવતીહ લોકે ॥
અતઃ પરં ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠ પ્રબ્રૂહિ કિં તે કથયામિ રાજન્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે મા૦ સં૦ યુગાન્તવર્ણનો નામ ચતુસ્સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ