વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.73

વરુણ ઉવાચ ॥
લઘ્વક્ષરસમા માત્રા નિમેષઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
અતઃ સૂક્ષ્મતરઃ કાલો નોપલભ્યો ભૃગૂત્તમ

નોપલભ્યં યથા દ્રવ્યં સુસૂક્ષ્મં પરમાણુતઃ॥
દ્વૌ નિમેષૌ ત્રુટિર્જ્ઞેયા પ્રાણો દશત્રુટિઃ સ્મૃતઃ

વિનાડિકા તુ ષટ્પ્રાણાસ્તાઃ ષષ્ટિર્નાડિકા મતા ॥
અહોરાત્રં ચ તાષ્ષષ્ટ્યા નિત્યમેતૈઃ પ્રકીર્તિતમ્

ત્રિંશન્મુહૂર્તાશ્ચ તથા અહોરાત્રેણ કીર્તિતાઃ ॥
તત્ર પઞ્ચદશ પ્રોક્તા રામ નિત્યં દિવાચરાઃ

ઉત્તરાં તુ યદા કાષ્ઠાં ક્રમાદાક્રમતે રવિઃ॥
તદા તથા ભવેદ્વૃદ્ધિર્દિવસસ્ય મહાભુજ

દિવસશ્ચ યથા રામ વૃદ્ધિં સમધિગચ્છતિ ॥
તદાશ્રિતમુહૂર્તાનાં જ્ઞેયા હાનિસ્તદા તથા

।
દક્ષિણાં ચ યદા કાષ્ઠાં ક્રમાદાક્રમતે રવિઃ ॥
દિવસસ્ય તદા હાનિર્જ્ઞાતવ્યા નિત્યમેવ તુ

ક્ષીયન્તે દિનહાનૌ તુ તન્મુહૂર્તાસ્તથૈવ ચ ॥
રાત્ર્યાશ્રિતાશ્ચ વર્ધન્તે રાત્રિવૃદ્ધૌ તથાતથા

યદા મેષં સહસ્રાંશુસ્તુલાં ચ પ્રતિપદ્યતે ॥
સમરાત્રિર્દિનઃ કાલો વિષુવચ્છબ્દવાચકઃ

તત્ર દાનં સ્વલ્પમપિ મહદ્ભવતિ ભાર્ગવ ॥
શ્રાદ્ધં જપ્યં હુતં દત્તં યચ્ચાન્યત્સુકૃતં ભવેત્

સૂર્યસંક્રમણસ્યાન્તે સૌરો માસસ્સમાપ્યતે ॥
સૌરમાસદ્વયં રામ ઋતુરિત્યભિધીયતે

ઋતુત્રયં ચાયનં સ્યાત્તદ્દ્વયં ચ સમા સ્મૃતા ॥
દેવતાનામહોરાત્રં સ ચ રામ પ્રકીર્તિતઃ

મેષાદિષટ્કગે સૂર્યે તેષાં દિવસ ઉચ્યતે ॥।
તુલાદિષટ્કગે સૂર્યે તેષાં રાત્રિઃ પ્રકીર્તિતા

પિતૄણાં ચાંદ્રમાસેન અહોરાત્રોભિધીયતે ॥
કૃષ્ણપક્ષાષ્ટમીમધ્યે તેષાં રાત્ર્યુદયઃ સ્મૃતઃ

શુક્લપક્ષાષ્ટમીમધ્યે તેષામસ્તમયસ્તથા॥
અર્ધરાત્રઃ પૌર્ણમાસ્યાં પિતૄણાં સમુદાહૃતઃ

કૃષ્ણપક્ષાવસાને ચ તેષાં મધ્યાહ્ન ઉચ્યતે ॥
કૃષ્ણપક્ષક્ષયે તસ્માત્તેષાં શ્રાદ્ધં પ્રદીયતે ॥
કૃષ્ણપક્ષક્ષયે શ્રાદ્ધં યશ્ચ નિત્યં કરિષ્યતિ ॥
સતતં તર્પિતાસ્તેન ભવન્તિ પિતરોઽવ્યયાઃ

સમા શતૈર્દ્વાદશભિર્દિવ્યૈસ્તિષ્યયુગં સ્મૃતમ્ ॥
દ્વિગુણં દ્વાપરં જ્ઞેયં ત્રેતા ત્રિગુણમુચ્યતે

ચતુર્ગુણં કૃતં પ્રોક્તં પિણ્ડિતં ચાબ્દસંખ્યયા ॥
ચતુર્યુગં સહસ્રાણિ રામ દ્વાદશ કીર્તિતમ્

અતઃ પરં યુગાવસ્થાં નિબોધ ગદતો મમ ॥
ચતુષ્પાત્સકલો ધર્મસ્તથા બ્રહ્મોત્તરં જગત્

શ્વેતવર્ણો હરિર્દેવો જ્ઞાનનિત્યાશ્ચ માનવાઃ ॥
ચત્વાર્યબ્દસહસ્રાણિ તેષામાયુઃ પ્રકીર્તિતમ્

સમાનવીર્ય્યાશ્ચ નરાસ્તત્ર નાસ્ત્યધરોત્તરમ્ ॥
ત્રિપાદવિગ્રહો ધર્મો રામ ત્રેતાયુગે તદા

કેશવે રક્તતાં યાતે નરા દશશતાયુષઃ ॥
યજ્ઞે શુભે પ્રવર્તન્તે નિત્યં હિંસાત્મકેષુ ચ

જગત્ક્ષત્રોત્તરં ચૈવ તદા ભવતિ ભાર્ગવ ॥
દ્વિપાદવિગ્રહો ધર્મઃ પીતતામચ્યુતે ગતે ॥ ૨૩ ॥।
સમાઃ શતાનિ ચત્વારિ તદા જીવન્તિ માનવાઃ॥
યુદ્ધશૌણ્ડા મહોત્સાહા લોકા વૈશ્યોત્તરાસ્તદા

જાયન્તે શાસ્ત્રભેદાશ્ચ મતિભેદાસ્તથૈવ ચ ॥
સ્વલ્પમાયુર્નૃણાં બુદ્ધ્વા વિષ્ણુર્માનુષરૂપધૃક્

એકમેવ યજુર્વેદં ચતુર્ધા વ્યભજત્પુનઃ ॥
તસ્ય શિષ્યપ્રશિષ્યાશ્ચ વેદમેકં પુનઃપુનઃ

શાખાભેદસહસ્રેણ વિભજન્તિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
એકપાદસ્થિતે ધર્મે કૃષ્ણતાં કેશવે ગતે

ધર્મભેદે સમુત્પન્ને દેવતાનામનિશ્ચયે ॥
ન વિદ્યતે તદા રામ આયુષસ્તુ વિનિશ્ચયમ્

ગર્ભસ્થાશ્ચ મ્રિયન્તેત્ર બાલ્યયૌવનગાસ્તથા ॥
શૂદ્રોત્તરસ્તદા લોકસ્તિષ્યે ભવતિ ભ્રાર્ગવ

સુરપ્રતિષ્ઠા ધર્મશ્ચ તદા ભવતિ ભૂતલે ॥
પાપિષ્ઠો વર્ધતે રામ ધર્મિષ્ઠઃ ક્ષીયતે તદા

।
રાજાનઃ શૂદ્રભૂયિષ્ઠાશ્ચૌરાશ્ચાર્થોપજીવિનઃ ॥
બ્રાહ્મણાસ્સર્વભક્ષ્યાશ્ચ ભવન્તિ ભૃગુનન્દન

ધર્મનિષ્ઠશ્ચિરં રાજા ન તદા રામ જીવતિ ॥
તસ્મિન્કાલે સુકૃતિનાં ભક્તિર્ભવતિ કેશવે

તેષામલ્પેન કાલેન તોષમાયાતિ કેશવઃ ॥
ધન્યાઃ કલિયુગે રામ તપસ્તપ્સ્યન્તિ માનવાઃ

તપસાલ્પેન તે સિદ્ધિં પ્રાપ્સ્યન્તીતિ ચ નિશ્ચયઃ ॥
ચતુર્યુગૈકસપ્તત્યા મન્વન્તરમિહોચ્યતે

કલ્પસ્તુ રામ વિજ્ઞેયો મનવસ્તુ ચતુર્દશ ॥
આદિમધ્યાન્તરાલેષુ મનૂનાં ભૃગુસત્તમ્

કૃતમાનપ્રમાણેન સન્ધિર્ભવતિ માનદ ॥
ચતુર્યુગસહસ્રં તુ કલ્પમાહુર્મનીષિણઃ ॥ ૩૬ ॥।
કલ્પશ્ચ દિવસઃ પ્રોક્તો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ॥
તાવતી ચ નિશા તસ્ય યસ્યાં શેતે સ ભાર્ગવ

એવંવિધૈરહોરાત્રૈર્દિનમાસાદિસંખ્યયા॥
પૂર્ણં વર્ષશતં સર્વં બ્રહ્મા ભાર્ગવ જીવતિ

બ્રહ્માયુષા પરિચ્છિન્નઃ પૌરુષો દિવસઃ સ્મૃતઃ ॥
તાવતી ચ નિશા તસ્ય યસ્યેદં સકલં જગત્

એવં વિધા યે દિવસા વ્યતીતા ન ચાગતા યે ચ મહાનુભાવ ॥
અનાદિસત્ત્વાત્પરમેશ્વરસ્ય હ્યાનન્ત્યભાવાશ્ચ તથા ત્વસંખ્યા

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્ર૦ મા૦ સં૦ વરુણરામસંભાષણે કાલસંખ્યાવર્ણનં નામ ત્રિસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ