વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.72

રામ ઉવાચ॥
સ્નિગ્ધવૈડૂર્યસંકાશ યાદોગણજલેશ્વર ॥
ત્વત્તોહં શ્રોતુમિચ્છામિ કાલસંસ્થા મહાભુજ

વરુણ ઉવાચ ॥
અનાદિનિધનઃ કાલો રુદ્રસ્સંકર્ષણઃ સ્મૃતઃ ॥
સર્વભૂતસમત્વાચ્ચ સ તુ રુદ્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

અનાદિનિધનત્વેન સ મહાન્પરમેશ્વરઃ ॥
નિમેષાદપિ સૂક્ષ્મત્વાત્સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતરો હ્યતિ

તસ્ય સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મસ્ય કાલસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ ॥
દુર્વિભાવ્યા મહાભાગ યોગિનામપિ સૂક્ષ્મતા

પદ્મપત્રસહસ્રં તુ સૂચ્યા વૈ ભિદ્યતે યદા ॥
સમકાલં તુ તદ્ભિન્નમબુધો મન્યતે જનઃ

કાલક્રમેણ તદ્ભિન્નં સા તસ્ય દ્વિજ સૂક્ષ્મતા ॥
તસ્ય સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મસ્ય ન ચાતિસહતે દ્વિજ

નામસંખ્યા બુધૈર્જ્ઞેયા ગ્રહગત્યનુસારતઃ ॥
તત્ર તારાગ્રહાઃ પઞ્ચ દ્વૌ ચ જ્ઞેયૌ મહાગ્રહૌ

ઉપગ્રહૌ ચ દ્વૌ જ્ઞેયાવેવં પ્રોક્તા નવ ગ્રહાઃ ॥
ભૌમજ્ઞજીવભૃગુજસૌરાસ્તારાગ્રહાસ્સ્મૃતાઃ

ચન્દ્રાદિત્યૌ તથા રામ વિજ્ઞેયૌ દ્વૌ મહાગ્રહૌ ॥
ઉપગ્રહૌ ચ દ્વૌ જ્ઞેયૌ રાહુઃ કેતુશ્ચ ભાર્ગવ

ચણ્ડાર્કગત્યા કાલસ્ય પરિચ્છેદમુખો યદા ॥
તદા તયોઃ પ્રવક્ષ્યામિ ગતિમાશ્રિત્ય ભાર્ગવ

ભગણેન સમગ્રેણ જ્ઞેયા દ્વાદશ રાશયઃ ॥
ત્રિંશાંશશ્ચ તથા રાશેર્ભાગ ઇત્યભિધીયતે

આદિત્યાદ્વિપ્રકૃષ્ટસ્તુ ભાગે દ્વાદશકે તથા ॥
ચન્દ્રમાસ્સ્યાત્તદા રામ માસાર્ધેન ન સંશયઃ

ભાગદ્વાદશકેનૈવ તિથ્યાંતિથ્યાં ક્રમેણ તુ ॥
ચન્દ્રમાઃ કૃષ્ણપક્ષાન્તે સૂર્યેણ સહ યુજ્યતે

સન્નિકર્ષાદથારભ્યં સન્નિકર્ષમથા પરમ્ ॥
ચણ્ડાર્કયોર્બુધૈર્માસશ્ચાન્દ્ર ઇત્યભિધીયતે

સાવને ચ તથા માસિ ત્રિંશત્સૂર્યોદયાસ્સ્મૃતાઃ ॥
આદિત્યરાશિભોગેન સૌરો માસઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

સર્વર્ક્ષપરિવર્તૈશ્ચ નાક્ષત્રો માસ ઉચ્યતે ॥
તિથિનૈકેન દિવસશ્ચાન્દ્રમાને પ્રકીર્ત્તિતઃ

અહોરાત્રેણ ચૈકેન સાવનો દિવસસ્સ્મૃતઃ ॥
આદિત્યભાગભોગેન સૌરો દિવસ ઉચ્યતે

ચન્દ્રનક્ષત્રભોગેન નાક્ષત્રો દિવસસ્સ્મૃતઃ ॥
માને માસસ્તુ નાક્ષત્રઃ સપ્તવિંશતિભિર્દિનૈઃ

પરિશેષેષુ માસેષુ માસસ્ત્રિંશદ્દિનઃ સ્મૃતઃ ॥
સૌરેણાબ્દસ્તુ માસેન યદા ભવતિ ભાર્ગવ

સાવનેન તુ માનેન દિવસં કેન પૂર્યતે॥
ઊનરાત્રાશ્ચ તે રામ પ્રોક્તાસ્સંવત્સરેણ ષટ્

સૌરસંવત્સરસ્યાન્તે માનેન શશિજેન તુ ॥
એકાદશાતિરિચ્યન્તે દિનાનિ ભૃગુનન્દન

સમાદ્વયે સાષ્ટમાસે દિનષોડશકાન્વિતે ।
નાડીચતુષ્ટયાન્તે તુ તસ્માન્માસોઽતિરિચ્યતે

સ ચાધિમાસકઃ પ્રોક્તઃ કામ્યકર્મસુ ગર્હિતઃ ॥
યદા ચાન્દ્રેણ માનેન પૂર્ણસ્સંવત્સરો ભવેત્

તદા નાક્ષત્રમાનેન સ માસો વાર્ષિકો ભવેત્॥
એવં કાલસ્ય સૂક્ષ્મસ્ય પ્રોક્તં માનચતુષ્ટયમ્

યેનયેન ચ માનેન યદ્યત્કાર્યં નિબોધ તત્

અબ્દાયનં તુ ગ્રહચારકર્મ સૌરેણ માનેન સદા વ્યવસ્યેત્ ॥
સત્રાણ્યુપાસ્યાન્યથ સાવનેન લોકે ચ યત્સ્યાદ્વ્યવહારકર્મ

સ્યાત્પૂર્વકાલક્ષયપૂરણાભ્યાં ચાન્દ્રેણ માનેન યુગં ચ રાહોઃ ॥
નક્ષત્રસત્રાણ્યયનાનિ ચેન્દોર્માનેન કુર્યાદ્ભગણાત્મકેન

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે મા૦ સં૦ વરુણં પ્રતિ પરશુરામપ્રશ્નેઽર્કાદિમાસવર્ણનં નામ દ્વિસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ