વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.56

રામ ઉવાચ ॥
તસ્ય દેવાતિદેવસ્ય વિષ્ણોરમિતતેજસઃ ॥
ત્વત્તોઽહં શ્રોતુમિચ્છામિ દિવ્યા આત્મવિભૂતયઃ

શઙ્કર ઉવાચ ॥
ન શક્યા વિસ્તરાદ્વક્તું દેવદેવસ્ય ભૂતયઃ ॥
પ્રાધાન્યતસ્તે વક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકમના દ્વિજ

સર્ગે બ્રહ્મા સ્થિતૌ વિષ્ણુઃ સંહારે ચ તથા હરઃ ॥
વરુણો વાયુરાકાશો જ્યોતિશ્ચ પૃથિવી તથા

દિશશ્ચ વિદિશશ્ચાઽપિ તથા યે ચ દિગીશ્વરાઃ ॥
આદિત્યા વસવો રુદ્રા ભૃગવોંઽગિરસસ્તથા

સાધ્યાશ્ચ મરુતો દેવા વિશ્વેદેવાસ્તથૈવ ચ ॥
અશ્વિનૌ પુરુહૂતશ્ચ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ

પર્વતોદધિપાતાલા લોકા દ્વીપાશ્ચ ભાર્ગવ ॥
તિર્યગૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ ત્વિઙ્ગિતં યશ્ચ નેઙ્ગતે

સચ્ચાઽસચ્ચ મહાભાગ પ્રકૃતિર્વિકૃતિશ્ચ યઃ ॥
કૃમિકીટપતઙ્ગાનાં વયસાં યોનયસ્તથા

વિદ્યાધરાસ્તથા યક્ષા નાગાઃ સર્પાઃ સકિન્નરાઃ ॥
રાક્ષસાશ્ચ પિશાચાશ્ચ પિતરઃ કાલસંધયઃ । ।૮ ॥
ધર્માર્થકામમોક્ષાશ્ચ ધર્મદ્વારાણિ યાનિ ચ ॥
યજ્ઞાઙ્ગાનિ ચ સર્વાણિ ભૂતગ્રામં ચતુર્વિધમ્

જરાયુજાણ્ડજાશ્ચૈવ સંસ્વેદજમથોદ્ભિજમ્ ॥
એકજ્યોતિઃ સ મરુતાં વસૂનાં સ ચ પાવકઃ॥1.56.૧ ૦॥
અહિર્બુધ્ન્યશ્ચ રુદ્રાણાં નાદૈવાશ્વિનયોસ્તથા ॥
નારાયણશ્ચ સાધ્યાનાં ભૃગૂણાઞ્ચ તથા ક્રતુઃ

આદિત્યાનાં તથા વિષ્ણુરાયુરઙ્ગિરસાં તથા ॥
વિશ્વેષાઞ્ચૈવ દેવાનાં રોચમાનઃ સ કીર્તિતઃ

વાસવઃ સર્વદેવાનાં જ્યોતિષાં ચ હુતાશનઃ ॥
યમઃ સંયમશીલાનાં વિરૂપાક્ષઃ ક્ષમાભૃતામ્

યાદસાં વરુણશ્ચૈવ પવનઃ પ્લવતાં તથા ॥
ધનાધ્યક્ષશ્ચ યક્ષાણાં રુદ્રો રૌદ્રસ્તથાન્તરઃ

અનન્તઃ સર્વનાગાનાં સૂર્યસ્તેજસ્વિનાં તથા ॥
ગ્રહાણાઞ્ચ તથા ચન્દ્રો નક્ષત્રાણાઞ્ચ કૃત્તિકા

કાલઃ કલયતાં શ્રેષ્ઠો યુગાનાં ચ કૃતં યુગમ્ ॥
કલ્પં મન્વન્તરેશાશ્ચ મનવશ્ચ ચતુર્દશ

સ એવ દેવઃ સર્વાત્મા યે ચ દેવેશ્વરાસ્તથા ॥
સંવત્સરસ્તુ વર્ષાણાં ચાયનાનાં તથોત્તરઃ

માર્ગશીર્ષસ્તુ માસાનાં ઋતૂનાં કુસુમાકરઃ ॥
શુક્લપક્ષસ્તુ પક્ષાણાં તિથીનાં પૂર્ણિમા તિથિઃ ।

કારણાનાં વધઃ પ્રોક્તો મુહૂર્ત્તાનાં તથાઽભિજિત્ ॥
પાતાલાનાં સુતલશ્ચ સમુદ્રાણાં પયોદધિઃ

જમ્બૂદ્વીપશ્ચ દ્વીપાનાં લોકાનાં સત્ય ઉચ્યતે ॥
મેરુઃ શિલોચ્ચયાનાં ચ વર્ષેષ્વપિ ચ ભારતમ્

।
હિમાલયઃ સ્થાવરાણાં જાહ્નવી સરિતાં તથા ॥
પુષ્કરઃ સર્વતીર્થાનાં ગરુડઃ પક્ષિણાં તથા

ગન્ધર્વાણાં ચિત્રરથઃ સિદ્ધાનાં કપિલો મુનિઃ॥
ઋષીણાઞ્ચ ભૃગુર્દેવો દેવર્ષીણાં ચ નારદઃ

તથા બ્રહ્મઋષીણાઞ્ચ અંગિરાઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
વિદ્યાધરાણાં સર્વેષાં દેવશ્ચિત્રાંગદસ્તથા

કંબરઃ કિન્નરાણાં ચ સર્પાણામથ વાસુકિઃ ॥
પ્રહ્રાદઃ સર્વદૈત્યાનાં રમ્ભા ચાપ્સરસાં તથા

ઉચ્ચૈઃશ્રવસમશ્વાનાં ધેનૂનાં ચૈવ કામધુક્ ॥
ઐરાવતો ગજેન્દ્રાણાં મૃગાણાં ચ મૃગાધિપઃ

આયુધાનાં તથા વજ્રો નરાણાઞ્ચ નરાધિપઃ ॥
ક્ષમા ક્ષમાવતાં દેવો બુદ્ધિર્બુદ્ધિમતામપિ

ધર્માવિરુદ્ધઃ કામશ્ચ તથા ધર્મભૃતાં નૃણામ્ ॥
ધર્મ્મો ધર્મભૃતાં દેવસ્તપશ્ચૈવ તપસ્વિનામ્

યજ્ઞાનાં જપયજ્ઞશ્ચ સત્યઃ સત્યવતાં તથા ॥
વેદાનાં સામા વેદશ્ચ અંશૂનાં જ્યોતિષાં પતિઃ

ગાયત્રી સર્વમંત્રાણાં વાચઃ પ્રવદતાં તથા ॥
અક્ષરાણામકારશ્ચ યન્ત્રાણાઞ્ચ તથા ધનુઃ

અધ્યાત્મવિદ્યા વિદ્યાનાં કવીનામુશના કવિઃ ॥
ચેતના સર્વભૂતાનામિન્દ્રિયાણાં મનસ્તથા

બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં દેવો જ્ઞાનં જ્ઞાનવતાં તથા ॥
કીર્તિઃ શ્રીર્વાક્ ચ નારીણાં સ્મૃતિર્મેધા તથા ક્ષમા

આશ્રમાણાં ચતુર્થશ્ચ વર્ણાનાં બ્રાહ્મણસ્તથા ॥
સ્કન્દઃ સેનાપ્રણેતૄણાં સદયશ્ચ દયા વતામ્

જયશ્ચ વ્યવસાયશ્ચ તથોત્સાહવતાં પ્રભુઃ ॥
અશ્વત્થઃ સર્વવૃક્ષાણામોષધીનાં તથા યવઃ

મૃત્યુઃ સ એવ મ્રિયતામુદ્ભવશ્ચ ભવિષ્યતામ્ ॥
ઝષાણાં મકરશ્ચૈવ દ્યૂતં છલયતાં તથા

માનશ્ચ સર્વગુહ્યાનાં રત્નાનાં કનકં તથા ॥
ધૃતિર્ભૂમૌ રસસ્તેજસ્તેજશ્ચૈવ હુતાશને

વાયુઃ સ્પર્શગુણાનાં ચ ખઞ્ચ શબ્દગુણસ્તથા ॥
એવં વિભૂતિભિઃ સર્વં વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ ભાર્ગવ

એકાંશેન ભૃગુશ્રેષ્ઠ તસ્યાંશત્રિતયં દિવિ ॥
દેવાશ્ચ ઋષયશ્ચૈવ બ્રહ્મા ચાઽહં ચ ભાર્ગવ

ચક્ષુષા યન્ન પશ્યંતિ વિના જ્ઞાનગતિં દ્વિજ ॥
જ્ઞાતા જ્ઞેયસ્તથા ધ્યાતા ધ્યેયશ્ચોક્તો જનાર્દનઃ

યજ્ઞો યષ્ટા ચ ગોવિન્દઃ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રજ્ઞ એવ ચ ॥
અન્નમન્નાદ એવોક્તઃ સ એવ ચ ગુણત્રયમ્

ગામાવિશ્ય ચ ભૂતાનિ ધારયત્યોજસા વિભુઃ ॥
પુષ્ણાતિ ચૌષધીઃ સર્વા સોમો ભૂત્વા રસાત્મકઃ

પ્રાણિનાં જઠરસ્થોઽગ્નિર્ભુક્તપાચી સ ભાર્ગવ ॥
ચેષ્ટાકૃત્પ્રાણિનાં બ્રહ્મન્સ ચ વાયુઃ શરીરગઃ

યથાદિત્યગતં તેજો જગદ્ભાસયતેઽખિલમ્ ॥
યચ્ચન્દ્રમસિ યચ્ચાઽગ્નૌ તત્તેજસ્તત્ર કીર્તિતમ્

સર્વસ્ય ચાઽસૌ હૃદિ સન્નિવિષ્ટસ્તસ્માત્સ્મૃતિર્જ્ઞાનમપોહનઞ્ચ ॥
સર્વૈશ્ચ દેવૈશ્ચ સ એવ વન્દ્યો વેદાન્તકૃદ્વેદકૃદેવ ચાઽસૌ

ઇતિ શ્રીવિપ્ણુધર્મોઽત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શઙ્કરગીતાસુ વિભૂતિવર્ણનં નામ ષટ્પઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ