વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.55

શઙ્કર ઉવાચ ॥
હતે હિરણ્યકશિપૌ દાનવે દેવકણ્ટકે ॥
હતશેષાસ્તુ દૈતેયાઃ પાતાલતલમાશ્રિતાઃ

પાતાલતલસંસ્થેષુ દાનવેષુ મહાયશાઃ ॥
પ્રહ્રાદપૌત્રો ધર્માત્મા વિરોચનસુતો બલિઃ

આરાધ્ય તપસોગ્રેણ વરં લેભે પિતામહાત્ ॥
અવધ્યત્વમજેયત્વં સમરેષુ સુરાસુરૈઃ ॥

વરલબ્ધં બલિં જ્ઞાત્વા પુનશ્ચક્રુર્દિતેઃ સુતાઃ ॥
પ્રહૃષ્ટા દૈત્યરાજાનં પ્રહ્રાદાનુમતેર્બલિમ્

સંપ્રાપ્ય દૈત્યરાજ્યં તુ બલેન ચતુરંગિણા ॥
જિત્વા દેવેશ્વરં શક્રમાજહારાઽમરાવતીમ્

સ્થાનભ્રષ્ટો મહેન્દ્રોઽપિ કશ્યપં શરણં ગતઃ ॥
કશ્યપેન તદા સાર્ધં બ્રહ્માણં શરણં ગતઃ

બ્રહ્મણાઽભિહિતો દેવં જગામ શરણં હરિમ્ ॥
અમૃતાધ્માતમેઘાભં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્

દેવોઽપ્યભયદાનેન સંયોજ્ય બલસૂદનમ્ ॥
ઉવાચ વચનં કાલે મેઘગમ્ભીરયા ગિરા

શ્રીભગવાનુવાચ॥
ગચ્છ શક્ર ભવિષ્યામિ ત્રાતા તે બલસૂદન ॥
દેવરૂપધરો ભૂત્વા વઞ્ચયિષ્યામિ તં બલિમ્

શઙ્કર ઉવાચ ॥
એવમુક્તસ્તદા શક્રઃ પ્રયયૌ કશ્યપાશ્રમમ્॥
આદિદેશાઽદિત્તેર્ગર્ભં ચાંશેનાઽથ ચ સર્વદા ॥1.55.૧ ૦॥
ગર્ભસ્થ એવ તેજાંસિ દાનવેભ્યઃ સ આદદે ॥
તતઃ કાલેન સુષુવે અદિતિર્વામનાકૃતિમ્

યસ્મિઞ્જાતે સુરગણાઃ પ્રહર્ષમતુલં ગતાઃ ॥
ઋષયશ્ચ મહાભાગાસ્ત્રૈકાલ્યામલદર્શિનઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ હયમેધાય દીક્ષિતઃ ॥
બલિર્દૈત્યપતિઃ શ્રીમાન્સ્પાલિગ્રામમુપાશ્રિતઃ

વામસ્કન્ધે તમાદાય તસ્ય યજ્ઞે બૃહસ્પતિઃ ॥
અનયદ્ભૃગુશાર્દૂલ નૂનં તસ્યૈવ માયયા

યજ્ઞવાટં સ સંપ્રાપ્ય યજ્ઞં તુષ્ટાવ વામનઃ ॥
આત્માનમાત્મના બ્રહ્મન્ભસ્મચ્છન્ન ઇવાઽનલઃ

પ્રવેશયામાસ ચ તં બલિર્ધર્મભૃતાં વરઃ ॥
દદર્શ ચ મહાભાગં વામનં સુમનોહરમ્

સંયુક્તસર્વાવયવૈઃ પીનૈઃ સંક્ષિપ્તપર્વભિઃ ॥
કૃષ્ણાજિનજટાદણ્ડકમણ્ડલુવિરાજિતમ્ ।

વિક્રમિષ્યન્યથા વ્યાઘ્રો લીયતિ સ્મ સ્વવિગ્રહે ॥
વિક્રમિષ્યઁસ્તથૈવોર્વીં લીનગાત્રઃ સ્વવિગ્રહે

એતન્મિન્નેવ કાલે તુ હયમેધાય દીક્ષિતઃ ॥
તસ્માત્તુ પ્રાર્થયદ્રાજન્દેહિ મહ્યં ક્રમત્રયમ્

એવમુક્તસ્તુ દેવેન બલિર્દૈત્યગણાધિપઃ ॥
પ્રદદાવુદકં તસ્ય પાવયસ્વેતિ ચાબ્રવીત્

અન્યચ્ચ યદભીષ્ટં તે તદ્ગૃહાણ દ્વિજોત્તમ ॥
પ્રતિજગ્રાહ ચ જલં પ્રવાત્યેવ તદા હરિઃ

ઉદઙ્મુખેર્દૈત્યવરૈર્વીક્ષ્યમાણ ઇવામ્બુદઃ ॥
આક્રમત્તુ હરિર્લોકાન્દાનવાઃ શસ્ત્રપાણયઃ

અભિદ્રવન્તિ વેગેન નાનવક્ત્રશિરોધરાઃ ॥
ગરુડાનનાઃ ખડ્ગમુખા મયૂરવદનાસ્તથા

ઘોરા મકરવક્ત્રાશ્ચ ક્રોષ્ટુવક્ત્રાશ્ચ દાનવા. ॥
આખુદર્દુરવક્ત્રાશ્ચ ઘોર વૃકમુખાસ્તથા

માર્જારશશવક્ત્રાશ્ચ હંસકાકાનનાસ્તથા ॥
ગોધાશલ્યકવક્ત્રાશ્ચ અજાવિમહિષાનનાઃ

સિંહવ્યાઘ્રશૃગાલાનાં દ્વીપિવાનરપક્ષિણામ્ ॥
હસ્ત્યશ્વગોખરોષ્ટ્રાણાં ભુજગાનાં સમાનનાઃ

પ્રતિગ્રહજલં પ્રાપ્ય વ્યવર્ધત તદા હરિઃ ॥
ઉદઙ્મુખૈર્દેવગણૈરીક્ષ્યમાણ ઇવામ્બુદઃ

વિક્રમન્તં હરિં લોકાન્દાનવાઃ શસ્ત્રપાણયઃ ॥
મત્સ્યકચ્છપવક્ત્રાણાં દર્દુરાણાં સમાનનાઃ

સ્થૂલદન્તા વિવૃત્તાક્ષા લમ્બોષ્ઠજઠરાસ્તથા ॥
પિઙ્ગલાક્ષો વિવૃત્તાસ્યા નાનાબાહુશિરોધરાઃ

સ્થૂલાગ્રનાસાશ્ચિપિટા મહાહનુકપાલિનઃ ॥
ચીનાંશુકોત્તરાસંગાઃ કેચિત્કૃષ્ણાજિનામ્બરાઃ

ભુજઙ્ગાભરણાશ્ચાન્યે કેચિન્મુકુટભૂષિતાઃ ॥
સકુણ્ડલાઃ સકટકાઃ સશિરસ્ત્રાણમસ્તકાઃ

ધનુર્બાણધરાશ્ચાઽન્યે તથા તોમરપાણયઃ ॥
ખડ્ગચર્મધરાશ્ચાઽન્યે તથા પરિઘપાણયઃ

શતઘ્નીચક્રહસ્તાશ્ચ ગદામુશલપાણયઃ ॥
અશ્મયન્ત્રાયુધોપેતા ભિણ્ડિપાલાયુધાસ્તથા

શૂલોલૂખલહસ્તાશ્ચ પરશ્વધધરાસ્તથા ॥
મહાવૃક્ષપ્રવહણા મહાપર્વતયોધિનઃ

ક્રમમાણં હૃષીકેશમુપાવર્ત્તન્ત સર્વશઃ ॥
સ તાન્મમર્દ સર્વાત્મા તન્મુખાન્દૈત્યદાનવાન્

સરસીવ મહાપદ્માન્મહાહસ્તીવ દાનવાન્ ॥
પ્રમથ્ય સર્વાન્દૈતેયાન્હસ્તપાદતલૈસ્તતઃ

રૂપં કૃત્વા મહાભીમમાજહારાઽઽશુ મેદિનીમ્॥
તસ્ય વિક્રમતો ભૂમિં ચન્દ્રાદિત્યૌ સ્તનાન્તરે

પરં પ્રક્રમમાણસ્ય નાભિદેશે વ્યવસ્થિતૌ ॥
તતઃ પ્રક્રમમાણસ્ય જાનુદેશે વ્યવસ્થિતૌ

તતોપિ ક્રમમાણસ્ય પદ્ભ્યાં દેવૌ વ્યવસ્થિતૌ ॥
જિત્વા સ મેદિનીં કૃત્સ્નાં હત્વા ચાસુરપુંગવાન્

દદૌ શક્રાય વસુધાં વિષ્ણુર્બલવતાં વરઃ ॥
સ્વં રૂપઞ્ચ તથાઽઽસાદ્ય દાનવેન્દ્રમભાષત

શ્રીભગવાનુવાચ ॥
યજ્ઞવાટં ત્વદીયેઽસ્મિન્સાલિગ્રામે મહાસુર ॥
મયા નિવિષ્ટપાદેન માપિતેયં વસુન્ધરા

પ્રથમં તુ પદં જાતં નૌર્બન્ધશિખરે મમ ॥
દ્વિતીયં મેરુશિખરે તૃતીયં નાઽભવત્ક્વચિત્

તન્મે વરય દૈત્યેન્દ્ર યન્મયાપ્તં પ્રતિગ્રહમ્॥
બલિરુવાચ ॥
યાવતી વસુધા દેવ ત્વયૈવ પરિનિર્મિતા

તાવતી તે ન સંપૂર્ણા દેવદેવ ક્રમત્રયમ્ ॥
ન કૃતં યત્ત્વયા દેવ કુતસ્તન્મે મહેશ્વર

ન ચ તદ્વિદ્યતે દેવ તથૈવાઽન્યસ્ય કસ્યચિત્ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ॥
ન મે ત્વયાપૂર્યતે મે દાનવેન્દ્ર યથાશ્રુતમ્

સુતલં નામ પાતાલં વસ તત્ર સુસંયતઃ ॥
મયૈવ નિર્મિતા તત્ર મનસા શોભના પુરી

જ્ઞાતિભિઃ સહધર્મિષ્ઠૈર્વસ તત્ર યથાસુખમ્॥
તત્ર ત્વં ભોક્ષ્યસે ભોગાન્વિશિષ્ટાન્બલસૂદનાત્

અવાપ્સ્યસિ તથા ભોગાઁલોકાદ્વિધિવિવર્જિતાન્॥
પ્રાકામ્યયુક્તશ્ચ તથા લોકેષુ વિહરિષ્યસિ

મન્વન્તરે દ્વિતીયે ચ મહેન્દ્રત્વં કરિષ્યસિ ॥
તેજસા ચ મદીયેન શક્રત્વે યોક્ષ્યસે બલે

તવ શત્રુગણાન્સર્વાન્ઘાતયિષ્યામ્યહં તદા ॥
બ્રહ્મણ્યસ્ત્વં શરણ્યસ્ત્વં યજ્ઞશીલઃ પ્રિયંવદઃ

તપસ્વી દાનશીલશ્ચ વેદવેદાંગપારગઃ ॥
તસ્માદ્યશોભિવૃદ્ધ્યર્થં મયા ત્વમભિસન્ધિતઃ

દેવરાજાધિકાન્ભોગાન્પાતાલસ્થોઽપિ ભોક્ષ્યસે ॥
સન્નિધાનશ્ચ તત્રાહં કરિષ્યામ્યસુરાધિપ

મયા ચ રંસ્યસે સાર્ધં સ્પૃહણીયઃ સુરૈરપિ॥
શક્રત્વં ચ તથા કૃત્વા ભાવ્યે સાવર્ણિકેઽન્તરે

સર્વસંધિવિનિર્મુક્તો મયૈવ સહ રંસ્યસે

શઙ્કર ઉવાચ ॥
ઇત્યેવમુક્ત્વા સજલામ્બુદાભઃ પ્રતપ્તચામીકરધૌતવસ્ત્રઃ ॥
અદર્શનં દેવવરો જગામ શક્રશ્ચ લેભે સકલાં ત્રિલોકીમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે મા૦સં૦ શંકરગીતાસુ વામન પ્રાદુર્ભાવો નામ પઞ્ચપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ