વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.54

॥ શઙ્કર ઉવાચ ॥
હિરણ્યાક્ષે હતે દૈત્યે ભ્રાતા તસ્ય મહાત્મનઃ ॥
હિરણ્યકશિપુર્નામ ચકારોગ્રં મહત્તપઃ

દશવર્ષસહસ્રાણિ દશવર્ષશતાનિ ચ ॥
જપોપવાસનિરતઃ સ્નાનમૌનાશ્રિતવ્રતઃ

તપઃશમદમાભ્યાં ચ બ્રહ્મચર્યેણ ચાઽનઘ ॥
બ્રહ્મા પ્રીતમનાસ્તસ્ય સ્વયમાગત્ય ભાર્ગવ ॥

વિમાનેનાઽર્કવર્ણેન હંસયુક્તેન ભાસ્વતા ॥
આદિત્યૈસ્સહિતઃ સાધ્યૈસ્સહિતો મરુદશ્વિભિઃ

રુદ્રૈર્વિશ્વસહાયૈશ્ચ યક્ષરાક્ષસપન્નગૈઃ ॥
દિગ્ભિર્વિદિગ્ભિશ્ચ તથા ખેચરૈશ્ચ મહાગ્રહૈઃ

નિમ્નગાભિઃ સમુદ્રૈશ્ચ માસર્ત્વયનસંધિભિઃ ॥
નક્ષત્રૈશ્ચ મુહૂર્ત્તૈશ્ચ કાલસ્યાવયવૈસ્તથા

દેવર્ષિભિઃ પુણ્યતમૈઃ સિદ્ધૈઃ સપ્તર્ષિભિસ્તથા ॥
રાજર્ષિભિઃ પુણ્યતમૈર્ગન્ધર્વૈરપ્સરોગણૈઃ

ચરાચરગુરુઃ શ્રીમાન્વૃતઃ સર્વેર્દિવૌકસૈઃ ॥
બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો દૈત્યં વચનમબ્રવીત્

બ્રહ્મોવાચ ॥ પ્રીતોસ્મિ તવ ભક્તસ્ય તપસાઽનેન સુવ્રત ॥
વરં વરય ભદ્રં તે યથેષ્ટં કામમાપ્નુહિ

હિરણ્યકશિપુરુવાચ ॥ ન દેવાસુરગન્ધર્વા ન યક્ષોરગરાક્ષસાઃ ॥
ન માનુષાઃ પિશાચા વા હન્યુર્માં દેવસત્તમ

ઋષયોપિ ન માં શાપં ક્રુદ્ધા લોકપિતામહ ॥
શપેયુસ્તપસા યુક્તા વરમેતદ્વૃણોમ્યહમ્

ન શસ્ત્રેણ ન ચાસ્ત્રેણ ગિરિણા પાદપેન ચ ॥
ન શુષ્કેન ન ચાઽઽર્દ્રેણ વધં મે સ્યાત્કથઞ્ચન

ભવેયમહમેવાર્કઃ સોમો વાયુર્હુતાશનઃ ॥
સલિલં ચાઽન્તરિક્ષઞ્ચ નક્ષત્રાણિ દિશો દશ

અહં ક્રોધશ્ચ કામશ્ચ વરુણો વાસવો યમઃ ॥
ધનદશ્ચ તથાધ્યક્ષો યક્ષઃ કિંપુરુષાધિપઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
એતે દિવ્યવરાસ્તાત મયા દત્તાસ્તવાદ્ભુતાઃ ॥
સર્વાન્કામાનિમાઁસ્તસ્માત્પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં ન સંશયઃ

શઙ્કર ઉવાચ ॥
એવમુક્ત્વા સ ભગવાઞ્જગામાઽઽકાશમેવ હિ ॥
વૈરાજં દેવસદનં મહર્ષિગણસેવિતમ્

તતો દેવાશ્ચ નાગાશ્ચ ગન્ધર્વા મુનયસ્તથા ॥
વરપ્રદાનં શ્રુત્વૈવ પિતામહમુપસ્થિતાઃ ॥

દેવા ઊચુઃ ॥
વરેણાઽનેન ભગવાન્વધિષ્યતિ સ નોઽસુરઃ ॥
તન્નઃ પ્રસીદ ભગવન્વધોઽપ્યસ્ય વિચિન્ત્યતામ્

ભગવાન્સર્વભૂતાનાં સ્વયમ્ભૂરાદિકૃત્પ્રભુઃ ॥
સ્રષ્ટા ચ હવ્યકવ્યાનાં ચાઽવ્યક્તઃ પ્રકૃતિર્ધ્રુવઃ

શઙ્કર ઉવાચ ॥
સર્વલોકહિતં વાક્યં શ્રુત્વા દેવઃ પ્રજાપતિઃ ॥
પ્રોવાચ વરદો વાક્યં સર્વાન્દેવગણાંસ્તતઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
અવશ્યં ત્રિદશાસ્તેન પ્રાપ્તવ્યં તપસઃ ફલમ્ ॥
તતસ્તસ્ય વધં વિષ્ણુસ્તપસોઽન્તે કરિષ્યતિ

શઙ્કર ઉવાચ ॥
એવં શ્રુત્વા સુરાઃ સર્વે વાક્યં પઙ્કજજન્મનઃ ॥
સ્વાનિ સ્થાનાનિ દિવ્યાનિ જગ્મુસ્તે વૈ મુદાન્વિતાઃ

લઘુમાત્રે વરે તસ્મિન્સર્વાઃ સોઽબાધત પ્રજાઃ ॥
હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યો વરદાનેન દર્પિતઃ

આશ્રમેષુ મહાત્માનો મુનીન્દ્રાન્સંશિતવ્રતાન્ ॥
સત્યધર્મરતાન્દાન્તાન્દુરાધર્ષોભવંસ્તુ સઃ

દેવાસ્ત્રિભુવસ્થાંશ્ચ પરાજિત્ય મહાસુરઃ॥ ।
ત્રૈલોક્યં વશમાનીય સ્વર્ગે વસતિ દાનવઃ

યદા વરમદોન્મત્તો હ્યાવાસં કૃતવાન્ દિવિ ॥
યાજ્ઞિયાન્કૃતવાન્દૈત્યાનયાજ્ઞેયાશ્ચ દેવતા

આદિત્યા વસવો રુદ્રા વિશ્વેદેવાસ્તથાઽશ્વિનૌ ॥
ભૃગવોઽઙ્ગિરસઃ સાધ્યા મરુતશ્ચ સવાસવાઃ

શરણ્યં શરણં વિષ્ણુમુપતસ્થુર્મહાબલમ્ ॥
દેવં બ્રહ્મમયં વિષ્ણું બ્રહ્મભૂતં સનાતનમ્

ભૂતભવ્યભવિષ્યસ્ય પ્રભું લોકપરાયણમ્ ॥
નારાયણં વિભું દેવાઃ શરણ્યં શરણં ગતાઃ

દેવા ઊચુઃ॥
ત્રાયસ્વ નોઽદ્ય દેવેશ હિરણ્યકશિપોર્વધાત્ ॥
ત્વં હિ નઃ પરમો દેવો બ્રહ્માદીનાં સુરોત્તમ

પ્રોત્ફુલ્લામલપત્રાક્ષ શત્રુપક્ષક્ષયંકર ॥
ક્ષયાય દિતિવંશસ્ય શરણં ત્વં ભવસ્વ નઃ

શ્રીભગવાનુવાચ ॥
ભયં ત્યજધ્વમમરા અભયં વો દદામ્યહમ્ ॥
તથૈવ ત્રિદિવં દેવાઃ પ્રતિપદ્યત મા ચિરમ્

એષોઽમું સબલં દૈત્યં વરદાનેન દર્પિતમ્॥
અવધ્યમમરેંદ્રાણાં દાનવેન્દ્રં નિહન્મ્યહમ્

શઙ્કર ઉવાચ ॥
એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્વિસૃજ્ય ત્રિદિવેશ્વરાન્ ॥
નારસિંહં વપુશ્ચક્ર સહસ્રાંશુસમપ્રભમ્

પ્રાંશું કનકશૈલાભં જ્વાલાપુઞ્જવિભૂષિતમ્ ॥
દૈત્યસૈન્યમહામ્ભોધિ વડવાનલવર્ચસમ્

સન્ધ્યાનુરક્તમેઘાભં નીલવાસસમચ્યુતમ્ ॥
દેવદારુવનચ્છન્નં યથા મેરું મહાગિરિમ્

સંપૂર્ણવક્ત્રદશનૈઃ શશાઙ્કશકલોપમૈઃ ॥
પૂર્ણં મુક્તાફલૈઃ શુભ્રૈઃ સમુદ્રમિવ કાઞ્ચનમ્

નખૈર્વિદ્રુમસંકાશૈર્વિરાજિતકરદ્વયમ્ ॥
દૈત્યનાથક્ષયકરૈઃ ક્રોધસ્યૈવ યથાઙ્કુરૈઃ

સટાભારં સકુટિલં વહ્નિજ્વાલાગ્રપિંગલમ્ ॥
ધારયન્ભાતિ સર્વાત્મા દાવાનલમિવાચલઃ

દૃશ્યાદૃશ્યમુખે તસ્ય જિહ્વાભ્યુદિતચઞ્ચલા ॥
પ્રલયાન્તામ્બુદસ્યેવ ચઞ્ચલા તુ તડિલ્લતા

આવર્ત્તિભિર્લોમઘનૈર્વ્યાપ્તં વિગ્રહમૂર્જિતમ્ ॥
મહાકટિતટસ્કન્ધમલાતપ્રતિમેક્ષણમ્

કલ્પાન્તમેઘનિર્ઘોષજ્વાલાનિઃશ્વાસમારુતમ્ ॥
દુર્નિરીક્ષ્યં દુરાધર્ષં વજ્રમધ્યવિભીષણમ્

કૃત્વા મૂર્તિં નૃસિંહસ્ય દાનવેંદ્રસભાં યયૌ ॥
તામ્બભઞ્જ તુ વેગેન દૈત્યાનાં ભયવર્ધનઃ

ભજ્યમાનાં સભાં દૃષ્ટ્વા નૃસિંહેન મહાત્મના ॥
હિરણ્યકશિપૂ રાજા દાનવાન્સમચોદયત્

સત્ત્વજાતમિદં ઘોરં ચાપૂર્વં પુનરાગતમ્ ॥
ઘાતયધ્વં દુરાધર્ષં યેન મે નાશિતા સભા

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દૈત્યાઃ શતસહસ્રશઃ ॥
આયુધૈર્વિવિધૈર્જઘ્નુર્દેવદેવં જનાર્દનમ્

નાનાયુધસહસ્રાણિ તસ્ય ગાત્રેષુ ભાર્ગવ ॥
વિશીર્ણાન્યેવ દૃશ્યન્તે મૃલ્લોષ્ટાનીવ પર્વતે

દૈત્યાયુધાનાં વૈફલ્યં કૃત્વા હત્વા ચ દાનવાન્ ॥
કરપાદપ્રહારૈશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ

જગ્રાહ વેગાદ્દૈતેયં હિરણ્યકશિપું તતઃ ॥
નૃસિંહહેતોર્વિક્રાન્તમસ્ત્રવર્ષમહામ્બુદમ્

વેગેનોત્સંગમારોપ્ય કદલીદલલીલયા ॥
દારયામાસ દૈત્યેશં વક્ષત્સ્થલમહાગિરિમ્

કૃત્વા તમસુભિર્હીનં દૈત્યેશં કેશવઃ સ્વયમ્ ॥
અસુરાણાં વિનાશં ચ ક્રુદ્ધો નરહરિર્વ્યધાત્

હત્વાઽસુરં શોણિતબિન્દુચિત્રં સંપૂજ્ય દેવાઃ સહ વાસવેન ॥
જગ્મુસ્સ્વધિષ્ણ્યાનિ મુદા સમેતા દેવોપ્યથાન્તર્હિતમૂર્તિરાસ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મ્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શઙ્કરગીતાસુ નરસિંહપ્રાદુર્ભાવો નામ ચતુષ્પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ