વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.5

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ભૂર્લોકઃ પ્રથમો રાજઞ્શૃણુષ્વ ગદતો મમ ॥
પાતાલેન તુ તત્તુલ્યમૂર્ધ્વતઃ પરિકીર્ત્તિતઃ

વાયુસ્કન્ધા વિનિર્દિષ્ટાસ્તે તુ સપ્ત મહાત્મભિઃ ॥
એકૈકં નિયુતાઃ પંચ યોજનાનાં પ્રકીર્તિતમ્

પશવઃ પક્ષિણઃ કીટા મનુષ્યાઃ કિન્નરાસ્તથા ॥
યક્ષરાક્ષસગન્ધર્વાઃ પિશાચા ભૂમિગોચરાઃ

સર્વ એતે વિનિર્દિષ્ટા અન્નાદા ભૂમિગોચરાઃ ॥
વિદ્યાધરાણાં પ્રથમં વાયુમાર્ગઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

દ્વિતીયઃ સિદ્ધવિદ્યાનાં તૃતીયસ્તુ ગરુત્મતામ્ ॥
ચતુર્થો વાયુમાર્ગસ્તુ ગન્ધર્વાણાં પ્રકીર્ત્તિતઃ

વિનાયકાઃ પઞ્ચમગા ષષ્ઠે ચ કરિણાં ગણાઃ ॥
યેષાં શીકરતોયેન ચાવશ્યાયઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

સપ્તમે ચ મહાભાગ સિદ્ધાસ્તિષ્ઠંતિ યાદવ ॥
તસ્યોપરિષ્ટાદપરસ્તાવદેવ પ્રમાણતઃ

ભુવર્લોક ઇતિ ખ્યાતો યત્ર તિષ્ઠંતિ દેવતાઃ ॥
મન્વન્તરાધિકારેષુ યે ભવિષ્યા મહીપતે

તસ્યોપરિષ્ટાદપરસ્તાવદેવ પ્રમાણતઃ ॥
સ્વર્લોકો વસતિર્યત્ર પ્રાયશઃ પુણ્યકર્મણામ્

સોમપાનાં ચ દેવાનાં શક્રાદીનાં મહીપતે ॥
મહર્લોકસ્થિતિર્યત્ર દેવતાનાં મહાત્મનામ્

વિનિવૃત્તાધિકારાણાં સિદ્ધાનાં નૃપસત્તમ ॥
તસ્યોપરિષ્ટાદપરસ્તાવદેવ પ્રમાણતઃ

જનલોકઃ સ્થિતિર્યત્ર ગવાં પાર્થિવસત્તમ ॥
તિષ્ઠન્તિ બ્રહ્મણો રાત્ર્યાં યત્ર જીવાઃ સમન્તતઃ

તસ્યોપરિષ્ટાદપરસ્તાવદેવ પ્રમાણતઃ ॥
તપોલોકઃ સ્થિતિર્યત્ર પ્રાણેશાનાં મહાત્મનામ્

તસ્યોપરિષ્ટાદપરસ્તાવદેવ પ્રમાણતઃ ॥
સત્યલોકઃ સ્થિતિર્યત્ર બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

ઇત્યેતે કથિતાઃ સપ્ત તવ લોકા મહાત્મનામ્ ॥
એતાવાનેવ સવિતુર્વિચરન્તિ મરીચયઃ

એતેષુ લોકસંજ્ઞોક્તા તસ્માદેવ મનીષિભિઃ ॥
તસ્યોપરિષ્ટાદપરસ્તાવદેવ પ્રમાણતઃ

સ્થાનં રુદ્રસ્ય કથિતં રુદ્રતેજોવિરાજિતમ્ ॥
બ્રહ્મલોકોપરિષ્ટાત્તુ રુદ્રલોકો મહત્તમઃ ॥ ૧૭
યોજનાનાં સહસ્રાણિ પઞ્ચભિર્નિબિડં મતમ્ ॥
આદિત્યમન્દિરં પ્રોક્તં યદેતદ્દિવિ દૃશ્યતે

યદેતદ્દૃશ્યતે નીલં તમસ્તત્પૃથિવીપતે ॥
તમસસ્તુ પરે પારે રુદ્રલોકઃ સ્વયં પ્રભો

રુદ્રત્વં સમનુપ્રાપ્તૈસ્તત્ર ભક્તૈર્મહાનઘ ॥
ક્રીડન્નાસ્તે મહાદેવઃ સપત્નીકો વૃષધ્વજઃ

તસ્યોપરિષ્ટાદપરસ્તાવદેવ પ્રમાણતઃ ॥
અગમ્યસ્સર્વદેવાનાં વિષ્ણુલોકઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

તસ્યોપરિષ્ટાદ્બ્રહ્માણ્ડઃ કાઞ્ચનો દીપ્તિસંયુતઃ ॥
ભુવર્લોકે તુ વસતિર્વામનસ્ય મહાત્મનઃ

સ્વર્લોકે વસતિર્વિષ્ણોર્વૈકુણ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ॥
નૃવરાહસ્ય વસતિર્મહર્લોકે પ્રકીર્તિતા

નૃસિંહસ્ય તથા પ્રોક્તા જનલોકે મહાત્મનઃ ॥
ત્રિવિક્રમસ્ય વસતિસ્તપોલોકે પ્રકીર્તિતા

લોકાઃ સન્તાનકા નામ સત્યલોકે પ્રકીર્ત્તિતાઃ ॥
એતેષુ દેવં પશ્યન્તિ દેવાઃ સેન્દ્રપુરોગમાઃ

તપસા મહતા રાજન્ ભક્તાશ્ચ સતતં પ્રભુમ્ ॥
રુદ્રસ્થાનોપરિષ્ટાત્તુ વિષ્ણોઃ સ્થાનં મયોદિતમ્

ન કશ્ચિદેનં શક્નોતિ દ્રષ્ટું દેવવરં હરિમ્ ॥
ન તત્ર સૂર્યસ્તપતિ ચન્દ્રમા ન વિરાજતે

તેજસા તસ્ય દેવસ્ય સ તુ દેશો વિરાજતે ॥
તસ્યોપરિષ્ટાદારભ્ય યાવદન્તં મહીપતે

પ્રોક્તં વરાહસ્થાનસ્ય તત્ર માનં નિબોધ મે ॥
યોજનાનાં ચ ષટ્કોટ્યસ્ત્રિંશચ્ચ નિયુતાન્યથ

એતાવચ્ચૈવ ભૂતાનાં વસતિઃ પરિકીર્તિતા ॥
એતાવદેવ ચન્દ્રસ્ય તલમુક્તં સમંતતઃ

એતેષુ દેવં પશ્યન્તિ દેવાઃ સેન્દ્રપુરોગમાઃ ॥
તપસા મહતા રાજન્ ભક્તાશ્ચ સતતં પ્રભુમ્

બાહ્યતોઽણ્ડં દશગુણં ત્વદ્ભિસ્તુ પરિવારિતમ્ ॥
આપો દશગુણેનૈવ બાહ્યતસ્તેજસા વૃતાઃ

તેજોદશગુણેનૈવ બાહ્યતઃ પવનેન ચ ॥
વાયુર્દશગુણેનૈવ ગગનેન તથાવૃતઃ

આકાશં ચ દશઘ્નેન મનસા બાહ્યતો વૃતમ્॥
મનશ્ચ બુદ્ધ્યા સકલં વૃતં રાજન્ દશઘ્નયા

આત્મના ચાવૃતા બુદ્ધિર્દશઘ્નેન સમન્તતઃ॥
અવ્યક્તેન તથૈવાત્મા દશઘ્નેનૈવ ચાવૃતઃ

અવ્યક્તઃ પુરુષેણાથ ત્વનન્તેનાવૃતોઽનઘ ॥
એવં વિધાનામણ્ડાનામવ્યક્તઃ પુરુષોત્તમઃ

તિર્ય્યગૂર્ધ્વમધઃ સંખ્યા વક્તું રાજન્ન શક્યતે ॥
અનન્તત્વાત્પ્રધાનસ્ય પુરુષસ્ય મહાત્મનઃ

એકરૂપાસ્તથૈવાણ્ડાઃ સર્વ એવ નરાધિપ ॥
તુલ્યદેશવિભાગશ્ચ તુલ્યજન્તવ એવ ચ

દેશેદેશે સમાના યે અણ્ડેષુ નૃપસત્તમ ॥
સુખદુઃખે સમે તેષાં જીવિતં મરણં તથા

સર્વાણ્ડાનાં સમા જ્ઞેયા કાલસંખ્યા નરાધિપ ॥
પૌરુષસ્ય દિનસ્યાન્તે સર્વે હ્યણ્ડનિવાસિનઃ

એકોઽપ્યનન્તો રાજેન્દ્ર નાન્તરેવ પ્રકીર્તિતઃ ॥
અયં મયોક્તો નૃપ સન્નિવેશઃ સંક્ષેપમાત્રેણ ચરાચરસ્ય ॥
વ્યાસેન ચૈવં પરિકીર્ત્યમાનઃ સમાપ્યતે નૈવ કદાચિદેવ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે લોકવર્ણનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ