વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.241.245

1.241
॥ નાડાયન ઉવાચ ॥
વર્તમાને તદા ગ્રીષ્મે વિકસન્મલ્લિકાકુલે ॥
નિવૃત્તપાન્થસંચારે સંતપ્તસિકતોત્કરે

પ્રફુલ્લદાડિમાક્રાન્તે જ્વલિતાભવનાન્તરે॥
ચારુચમ્પકપુપ્પાઢ્યવનરાજિવિરાજિતે

પાટલાપુષ્પસંલીનદ્વિરેફગણમણ્ડિતે॥
સંતપ્તમહિષીક્રોડલુઠત્પઙ્કજભૂષણે

પાર્વતોત્તુઙ્ગમાતઙ્ગવિલોડિતજલાશયે ॥
સ્વાદુગાવચ સલિલે નીહારાવૃતપર્વતે

કર્પૂરચન્દનાર્દ્રાંગ્યો મૃણાલવલયાઃ પ્રિયાઃ ॥
રમયન્તિ પ્રિયાન્યત્ર વનમાલાકૃતસ્રજઃ

સેવ્યાશ્ચન્દ્રાંશવો યત્ર કામિનાં કામવર્ધનાઃ ॥
રમણીયપ્રદોષાશ્ચ સુતરાં યત્ર રાત્રયઃ

રાત્ર્યન્તે શીતલાન્વાતાન્કુસુમાશયગન્ધિનઃ ॥
સમાઘ્રાયાભિજાયન્તે કામિનસ્તુ રિરંસવઃ

રાત્રયઃ શીઘ્રગામિન્યો દિવસા મન્દગામિનઃ ॥
મિથુનોપગમાદ્ભાનોઃ સંપ્રતપ્તા ભૃશં કરાઃ

વિલીનહિમતોયૌઘ ફેનપુઞ્જસમાકુલાઃ ॥
અત્યર્થશીતાઃ સરિતસ્તથા હૈમેન પર્વતાઃ

તથા બહુલનિર્યાસસુરભીકૃતચન્દનૈઃ ॥
વર્ધયન્તિ તથા કામં કામિનીનાં તુ કામુકાઃ

રત્યન્તરસમુત્પન્નમાયાસશ્રમજં જલમ્ ॥
કર્પૂરરજસા યત્ર નાશયન્તિ સ્મ કામિનઃ

યસ્મિન્નિદાઘે સફલામ્રવૃક્ષે વિભૂષણાઢ્યો નૃપ વત્સરસ્ય ॥
દિદૃક્ષવસ્તં રઘુવૃન્દ મુખ્યં તદા પ્રયાતા પુનયસ્ત્વયોધ્યામ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શૈલૂષં પ્રતિ નાડાયનવાક્યેષ્વયોધ્યા દર્શને ગ્રીષ્મવર્ણનં નામૈકચત્વારિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.242
નાડાયન ઉવાચ ॥
તતઃ સભાગતં રામં દ્વાઃસ્થો વચનમબ્રવીત્ ॥
દ્વારિ તિષ્ઠન્તિ મુનયો યમુનાતીરવાસિનઃ

ભાર્ગવં તુ પુરસ્કૃત્ય ચ્યવનં દીપ્તતેજસમ્ ॥
મહાનુભાવા વરદાસ્તપસા દગ્ધકિલ્બિષાઃ

દ્વાઃસ્થાત્તુ વચનં શ્રુત્વા તદા રામઃ પુરોધસા ॥
સહિતસ્ત્વરયા દ્રષ્ટું તાપસાઁસ્તાન્વિનિર્ગતઃ

સોઽભિગમ્ય મહાતેજા ઋષિસઙ્ઘાંસ્તપસ્વિનઃ ॥
અભિવાદ્ય પ્રણમ્યૈતાન્પુરસ્કૃત્ય તદા ગૃહમ્

પ્રાવેશયત્તતસ્તેષાં પાદ્યાર્ઘ્યાચમનાદિકમ્ ॥
આસનં મધુપર્કં ચ તથા રાજ્યં ન્યવેદયત્

પ્રતિગૃહ્ય તુ તે સર્વે રાજ્યં તસ્મૈ પુનર્દદુઃ ॥
તદ્વચ્ચ તીર્થતોયાનિ ફલાનિ વિવિધાનિ ચ

પ્રતિગૃહ્ય ચ રામસ્તાન્પૃષ્ટ્વા કુશલમવ્યમમ્ ॥
પપ્રચ્છ તાન્મહાભાગસ્તતસ્ત્વાગમનક્રિયામ્

રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા ચ્યવનો વાક્યમબ્રવીત્ ॥
રાક્ષસો લવણો નામ રાજન્મધુવને વસન્

લોકાંસ્તાપયતે સર્વાંસ્તસ્ય યત્નં વધે કુરુ ॥
દશપ્રાણિસહસ્રાણિ ચાહારસ્તસ્ય નૈત્યિકઃ

વધાર્થં ભરતં તસ્ય શત્રુઘ્નં સહલક્ષ્મણમ્ ॥
સમા દિશ મહાભાગ લોકાઃ સન્તુ નિરામયાઃ

તથા મધુવને સ્ફીતે દેશં રામ નિવેશય ॥
નગરીઞ્ચ યથા પુણ્યાં લોકાનાં હિતકામ્યયા

ત્વયા સ ભાજ્યો રક્ષ્યાશ્ચ મુનિસંઘા મહામતે ॥
એવમુક્તસ્તદા રામશ્ચિન્તયામાસ ધર્મવિત્

લક્ષ્મણેન મહત્કર્મ કૃતં નિવસતા વને ॥
રાજ્યં પાલયતા કર્મ ભરતેન મહત્કૃતમ્

શત્રુઘ્નં પ્રેરયામ્યદ્ય લવણસ્ય વધેપ્સયા ॥
ઇત્યેવં ચિન્તયિત્વા તુ રામઃ શત્રુઘ્નમબ્રવીત્

મુનીંશ્ચૈતાન્પુરસ્કત્ય ગચ્છ શત્રુઘ્ન મા ચિરમ્ ॥
ઘાતયસ્વ દુરાચારં લવણં પાપકારિણમ્

ઘાતયિત્વા ચ લવણં જનાંસ્તત્ર નિવેશય ॥
નગરી ચ તથા તત્ર ત્વયા કાર્યા મનોરમા

તસ્યાં વસ મહાભાગ પાલયઁસ્ત્વં વસુન્ધરામ્ ॥
તત્રાહમભિષેક્ષ્યામિ રાજ્યે ત્વામૃષિભિઃ સહ

એતાવદુક્ત્વા રામસ્તદ્વાક્યં ઋષિગણાન્વિતમ્॥
અભિષેકેન દિવ્યેન યોજયામાસ તં તદા

ઉવાચ ચ મહાતેજા ભ્રાતરં દીપ્તતેજસમ્ ॥
ઇમાન્યશ્વસહસ્રાણિ ચત્વારિ ભવતોઽનઘ

રથાનાં દ્વે સહસ્રે ચ દ્વિપોત્તમશતં તથા ॥
અયુતં ચ પદાતીનાં સુવર્ણસ્ય ચ સઞ્ચયમ્

અન્તરાપણવીથ્યશ્ચ નાનાપણ્યોપશોભિતાઃ ॥
આદાય ગચ્છ શત્રુઘ્ન પર્યાપ્તબલવાહનઃ

બલં ચ સુભૃતં વીર તુષ્ટપુષ્ટમનુદ્ધતમ્ ॥
વશં ચ સાન્ત્વદાનાભ્યાં કુરુષ્વ રઘુનન્દન

ન હ્યર્થાસ્તત્ર તિષ્ઠન્તિ ન મિત્રાણિ ન બાન્ધવાઃ ॥
સુપ્રીતો ભૃત્યવર્ગસ્તુ યત્ર તિષ્ઠતિ રાઘવ

સ ત્વં દુષ્ટજનાકીર્ણાં સંસ્થાપ્ય મહતીં ચમૂમ્ ॥
એક એવ ધનુષ્પાણિર્યોધયેથા મધોઃ સુતમ્

યથા ચ ત્વાં ન જાનાતિ ગચ્છ તં યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણમ્ ॥
લવણઃ સ મધોઃ પુત્રસ્તથા નિઃશઙ્કનો વ્રજ

આખ્યાતો ન ચ તસ્યાસ્તિ કશ્ચિન્મૃત્યુભયાન્વિતઃ ॥
દર્શનં યોઽભિગચ્છેત હન્યતે લવણેન સઃ

માહેશ્વરેણ શૂલેન વિયુક્તં મૃગયાગતમ્ ॥
દ્વારમાવૃત્ય લવણં યુધ્યસ્વ રઘુનન્દન

માહેશ્વરમમોઘં તુ શૂલં ચ પરિવર્જિતમ્ ॥
ગૃહાણેમં શરં વત્સ સર્વાયુધવિનાશનમ્

અનેન લવણં યુદ્ધે ઘાતયિષ્યસ્યસંશયમ્ ॥
ગચ્છ ત્વં ગ્રીષ્મશેષેણ લવણસ્ય જિઘાંસયા

કાલે તથા પ્રાવૃષિ સંપ્રવૃતે વિવૃદ્ધતોયાસુ સરિદ્વરાસુ ॥
મદ્દત્તબાણેન નિશાચરસ્ય વ્યસું ક્ષિપ્તૌ પાતય તસ્ય દેહમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શૈલૂષં પ્રતિ નાડાયનવાક્યેષુ લવણવધે શત્રુઘ્નં પ્રતિ રામાનુશાસનં નામ દ્વિચત્વારિંશદુત્તર દ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.243
રામ ઉવાચ ॥
સંપ્રાપ્ય પ્રાવૃષં વત્સ ભીમતોયદનિઃસ્વનામ્ ॥
નિષિદ્ધપાન્થસંચારાં વિદ્યુત્ક્ષુભિતતોયદામ્

મેઘૈસ્તોયભરાનમ્રૈઃ સ્થગિતાર્કનિશાકરામ્ ॥
પ્રવર્ષણજલાઘાતવિકાસિતસરોરુહામ્

યસ્યાં ઘનવરત્રાસાત્પીનોત્કમ્પિપયોધરાઃ ॥
કુર્વન્ત્યાલિઙ્ગનં કાન્તાઃ કાન્તાનાં મનસઃ પ્રિયમ્

ભૂમિર્નવતૃણચ્છન્ના શક્રગોપાદ્યભૂષિતા॥
ભીમૌઘનાદવિસ્તીર્ણા ફેનવત્યશ્ચ નિમ્નગાઃ

સતોયતોયદાક્રાંતં સ્નિગ્ધનીલં નભસ્તલમ્ ॥
બલાકાઃ શોભયન્તિ સ્મ શારદં તારકા ઇવ

ઘના ઘનાગમારૂઢા ધૃતવાસવકાર્મુકાઃ ॥
તોયૌઘબાણધારાભિઃ પ્રવવર્ષુર્મહીતલમ્

ધારાકદમ્બબકુલકુટજાર્જુનશોભિતાઃ ॥
પક્વજમ્બ્વામ્રશાલિન્યો વનરાજ્યો મનોહરાઃ

નિદાઘતાપસંતપ્તા નવતોયસમુક્ષિતા ॥
મહી વિસૃજતે યસ્યાં ગન્ધમાલ્યગુણં સ્વકમ્

ગર્જમાનેષુ મેઘેષુ મૃદઙ્ગધ્વનિસન્નિભમ્ ॥
અસ્યાં મયૂરા નૃત્યંતિ વિકસત્સત્કલાપિનઃ

સમીરણેન મૃદુના નુન્નાઃ ખે ચ પયોધરાઃ ॥
મહિષ્યશ્ચ વિસર્પન્તિ પયઃપૂર્ણપયોધરાઃ

પ્રત્યૂષે સંચરન્તીનાં મહિષીણાં તદા સમમ્ ॥
ઘણ્ટાનિનાદો મધુરઃ શ્રૂયતે તૃણગહ્વરે

સ્થલયઃ કૃષ્ણસારઙ્ગક્ષેત્રૈરનિમિષૈરિવ ॥
યસ્યાં પશ્યન્તિ શત્રુઘ્ન જલપૂર્ણમહીતલમ્ ॥ ।૧૨ ॥
મેઘપાતેન હદ્યેન પૃષતોત્કરશાલિના ॥
કામિન્યઃ કામિનાં સાર્ધં ત્યાજિતા રઘુનન્દન

અપારગમ્યાઃ સરિતો રાજાનો ગતવિગ્રહાઃ ॥
બલાહકગણચ્છત્રા દ્યૌસ્તથૈવ સવિગ્રહા

ન નિર્વૃતસુખોદ્વાહકામ્યાકામ્યક્રિયા મહી ॥
પ્રહૃષ્ટપૌરાનુગતૈઃ સંવત્સરપુરોહિતૈઃ

વ્યગ્રા ભવન્તિ રાજનઃ શક્રયષ્ટિપ્રવેશને ॥
શૈલૈર્નવતૃણચ્છન્નૈસ્તથા નીલાભ્રશેખરૈઃ

કાન્તિમદ્ભિર્વિશેષેણ વિરાજતિ વસુન્ધરા ॥
તાં પ્રાવૃષં પ્રાપ્ય નદત્પયોદપ્રનર્તિતાશેષશિખણ્ડિવૃન્દામ્ ॥
દ્વારં સમાશ્રિત્ય મધોસ્તનૂજં ધનુર્ધરસ્ત્વં જહિ રાજપુત્ર

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શૈલૂષં પ્રતિ નાડાયનવાક્યે પ્રાવૃડ્વર્ણનં નામ ત્રિચત્વારિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.244
રામ ઉવાચ ॥
હત્વા પ્રાવૃષિ તં પાપં યમુનાતીરગોચરઃ ॥
નય ત્વં શારદં કાલં યાવત્સુપ્તો જનાર્દનઃ

રમણીયતરા યત્ર નદ્યઃ પ્રકટસૈકતાઃ ॥
સુસ્વાદુશીતસલિલા સ્સારસૈરુપશોભિતાઃ

બાલાર્કસદૃશૈઃ પદ્મૈઃ પદ્મિન્યો યત્ર ભૂષિતાઃ ॥
સરસાં વિમલં યત્ર તોયં મધુરશીતલમ્

વરસ્ત્રીનયનાકારચારુપત્ર વિભૂષણૈઃ ॥
પશ્યંતીવોત્પલૈર્વ્યોમ ઉત્પલિન્યઃ સુનિર્મલમ્

નભઃસરસિ વિસ્તીર્ણે તારાનુગુણચિત્રિતે ॥
શોભતે ચ નિશીથેષુ હંસવદ્વિચરઞ્શશી

આદધાનો મહચ્ચાપં સંદધાનશ્ચ દૃશ્યતે ॥
યાવત્સંપૂર ઇત્યેવ બાણૈર્ભૂમિતલં શરત્

જાતીકુસુમહૃદ્યાસુ બન્ધુજીવોજ્જ્વલાસુ ચ॥
મનઃ પ્રસાદમાયાતિ હૃદ્યાસુ વનરાજિષુ

પક્વસસ્યા વસુમતી પરાં ધારયતિ શ્રિયમ્ ॥
કલવિઙ્કાઃ પ્રહૃષ્ટાશ્ચ પક્વકેદારપઙ્ક્તિષુ

નિમ્નગા કાથવસનાશ્ચક્રવાકયુગસ્તનાઃ ॥
સારસારાવહાસિન્યઃ સુતરાં રતિવર્દ્ધનાઃ

હંસૈઃ સંઘટ્ટનોપેતકહ્લારરજસોત્કરૈઃ ॥
સરાંસિ દુર્વિભાવ્યાનિ કુશલૈરપિ માનવૈઃ

પાણ્ડુરાભ્રકૃતન્યાસાઃ સર્વ એવ શિલોચ્ચયાઃ ॥
શ્રિયં વિડમ્બયંતીવ તુષારાદ્રેઃ સમુજ્જ્વલામ્

શરત્પ્રભૂતોત્પલચારુપદ્માં વિપક્વકેદારવિભૂષિતોર્વીમ્॥
નીત્વા તતઃ પ્રાપ્ય હિમસ્ય કાલં કાર્યસ્ત્વયા પત્તનસન્નિવેશઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમ ખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શૈલૂષં પ્રતિ નાડાયનવાક્યેષુ શત્રુઘ્નં પ્રતિ રામાનુશાસને શરદ્વર્ણનંનામ ચતુશ્ચત્વારિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.245
॥ રામ ઉવાચ ॥
પ્રબુદ્ધે પુણ્ડરીકાક્ષે હેમન્તે વૈષ્ણવે ઋતૌ ॥
કાર્યઃ પુરનિવેશસ્તે તથા જનપદસ્ય વા

પક્વનારઙ્ગસુભગે નીહારાવૃતનિમ્નગે ॥
પ્રલૂનધાન્યકેદારે ગતતુન્દશિલીમુખે

કૃતસંગ્રહણે કાલે પ્રવૃત્તનૃપવિગ્રહે ॥
વિપઙ્કવસુધે રમ્યે સ્વાદુશીતજલાશયે

વિશાલા યત્ર યામિન્યઃ સુતરાં સુરતક્ષમાઃ ॥
ભૃશં મનોહરા યૂનાં પીડિતાલિઙ્ગનક્ષમાઃ

યત્ર શીતાપદેશેન માનિનીભિરપિ સ્વયમ્ ॥
ક્રિયતે ત્યક્તમાનાભિઃ પ્રિયકણ્ઠગ્રહોત્સવઃ

સુખોષ્ણોદકગાન્ધર્વરમ્યપ્રસ્રવણોદકે ॥
પ્રરૂઢપવનોદ્ભૂતે કાલે નીલધરાતલે

વાસોદ્ગમનસંરુદ્ધદુર્વિભાવ્યનદીતટે ॥
સારસારાવવિજ્ઞેયે કાલે કામિજનપ્રિયે

યત્રેક્ષુપીડયન્ત્રાણાં યષ્ટ્યઃ પુરુષચોદિતાઃ ॥
ભાગ્યાનીવ મનુષ્યાણામુન્નમન્તિ નમન્તિ ચ

કૃતાગ્રાયણપૂજાશ્ચ હુતહવ્યા દ્વિજાતયઃ ॥
યત્ર પ્રવેશહૃષ્ટાશ્ચ તથા યત્ર ચ કર્ષકાઃ

ગૃહેષુ ચ સુખોષ્ણેષુ ગવાં નિઃશ્વાસ મારુતૈઃ ॥
સ્વાધ્યાયઘોષો વિપ્રાણાં નૃણાં યત્ર સુખાવહઃ

સિતાભિઃ પચ્યમાનાભિઃ ક્રિયમાણૈસ્તથા ગુડૈઃ ॥
રમ્યઃ સુશીતલઃ કાલઃ પ્રાણિપ્રિયહુતાશનઃ

વિચરન્તિ નરા યત્ર ગુરુપ્રાવરણામ્બરાઃ ॥
કુંકુમેનાનુલિપ્તાઙ્ગા ધનિનઃ પ્રિયદર્શિનઃ

અશ્વાયામક્ષમે કાલે યત્ર યૂનાં વિશેષતઃ ॥
મૃગયા દયિતા વત્સ મન્દરશ્મૌ દિવાકરે

રોહિતાશનપુષ્ટાનાં સાધુનારઙ્ગવાસિતમ્ ॥
મહિષીણાં તુ મથિતં ગન્ધવર્ણરસાન્વિતમ્

ઇક્ષવશ્ચ વિદાર્યશ્ચ તથૈવ મૂલકાનિ ચ ॥
રસવન્તિ વિશેષેણ યત્ર પિષ્ટકૃતાનિ ચ

પ્રવૃત્તમેખલાબન્ધવિવાહાદિક્રિયે જને ॥
પ્રબુદ્ધે પુણ્ડરીકાક્ષે પ્રવૃત્તે યજ્ઞસંસ્તરે

કાલે પ્રહૃષ્ટાશ્વકરીન્દ્રમુખ્યે કાર્યા ત્વયા રાઘવ વાસ્તુપૂજા ॥
આરમ્ભણીયં નગરસ્ય કર્મ શિવાય સર્વસ્ય જનસ્ય વત્સ

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શૈલૂષં પ્રતિ નાડાયનવાક્યેષુ શત્રુઘ્નં પ્રતિ રામસમુપદેશે હેમન્તવર્ણનં નામ પઞ્ચચત્વારિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ