વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.221.225

શૈલૂષ ઉવાચ ॥
શ્રોતુમિચ્છામ્યહં તસ્ય દશગ્રીવસ્ય રક્ષસઃ ॥
ત્રિલોકવિજયં બ્રહ્મંસ્તત્ર મે સંશયો મહાન્

નાડાયન ઉવાચ ॥
વરપ્રદાનાત્સંમત્તો દશગ્રીવો નિશાચરઃ ॥
દેવગન્ધર્વદૈત્યાનાં નાગેન્દ્રોરગરક્ષમામ્

આક્રમ્યાઽક્રમ્ય રત્નાનિ સ જહાર તદા બલાત્ ॥
પત્ન્યશ્ચ રાજશાર્દૂલ તદા દુહિતરઃ શુભાઃ

નરેન્દ્રાન્ધર્મસંસક્તાન્બ્રાહ્મણાંશ્ચ જિઘાંસતિ ॥
અયોધ્યાવાસિનં વીરમનરણ્યં ચ જઘ્નિવાન્

સંગ્રામે નિહતસ્તેન દશગ્રીવં સ શપ્તવાન્ ॥
ઉત્પત્સ્યતિ કુલે નીચ પુરુષો મમ વીર્યવાન્

યસ્તવાદાસ્યતિ પ્રાણાન્સમરે સમરપ્રિય ॥
યુયુધે ચ તથા રાજ્ઞા માંધાત્રા રણશાલિના

તત્રૈનં વારયામાસ નારદો મુનિસત્તમઃ ॥
મયૂરસ્ય તતો યજ્ઞે ભક્ષયામાસ વૈ દ્વિજાન્

ઇન્દ્રો મયૂરરૂપેણ તસ્માદ્યજ્ઞાદપાક્રમત્ ॥
મયૂરસ્ય વરં પ્રાદાન્મેઘે વર્ષતિ સર્વદા

ગમિષ્યસ્યતુલાં પ્રીતિં મમ નેત્રગણાકૃતિમ્ ॥
ધારયિષ્યસિ લોકેઽસ્મિન્કલાપં સુમનોહરમ્

કૃકલાસસ્ય રૂપેણ ધનાધ્યક્ષો વ્યપાક્રમત્ ॥
વર્ણં તસ્ય સુવર્ણાભં સદ્રવ્યં ચ તથા શિરઃ

પ્રાદાદ્દ્વયમમેયાત્મા રાજરાજેન દાનવ ॥
વરુણશ્ચ તદા રાજન્હંસરૂપેણ નિર્ગતઃ

હંસસ્ય ચ વરં પ્રાદાત્તોયે રતિમવાપ્સ્યસિ ॥
વર્ણતશ્ચન્દ્રરશ્મ્યાભો ભવિષ્યસિ તથૈવ ચ

યમો વાયસરૂપેણ તસ્યાદ્યજ્ઞાદપાકમત્ ॥
વાયસસ્ય વરં પ્રાદાદમરત્વં વિના વધાત્

યુષ્મદ્દત્તેન ચાન્નેન ઘોરા મદ્વિષયે સ્થિતાઃ ॥
પરાં તૃપ્તિં ગમિષ્યન્તિ તદા પુણ્યેન યોક્ષ્યસે

વક્ષ્યધ્વં બલિદાતૄણાં દિગ્દેશગતચેષ્ટિતૈઃ ॥
શુભાશુભં મનુષ્યાણાં તત્રાતિથ્યં ભવિષ્યતિ

વજ્રતુણ્ડાશ્ચ યે કાકા ઘોરા મદ્વિષયે સ્થિતાઃ ॥
બલિપિણ્ડાઁશ્ચ દાતૄણાં ભવિષ્યન્તિ તતઃ શિવમ્

મરુત્તયજ્ઞે વિત્રાસં જનયિત્વા દિવૌકસામ્ ॥
બભ્રામ વસુધાં રાજા રાક્ષસાનાં પ્રતાપવાન્

દદર્શ સ તદા કન્યાં તપસ્યન્તીં મહત્તપઃ ॥
રૂપેણાપ્રતિમાં લોકે યૌવને પ્રથમે સ્થિતામ્

દશગ્રીવઃ સ પપ્રચ્છ તાં કન્યાં લોકસુન્દરીમ્॥
કા ત્વં કિમર્થં સુશ્રોણિ ચાસ્થિતા યૌવને તપઃ

શ્રુત્વા તસ્ય તુ સા કન્યા સત્યં વચનમબ્રવીત્ ॥
બૃહસ્પતિસુતો વિદ્વાન્પિતા મમ કુશધ્વજઃ

વેદાભ્યાસપ્રવૃત્તસ્ય તસ્યાહં નૃપબાન્ધવા॥
સુતાપરા સમુત્પન્ના તત્પત્ન્યા વિદિતા તથા

નામ્ના વેદવતીત્યેવં ખ્યાતા લોકેષુ રાક્ષસ ॥
વિષ્ણોર્મયેયં દાતવ્યા તસ્યાસીન્મે પિતુર્મતિઃ

મદ્યાચના નિરસ્તેન દૈત્યનાથેન શમ્ભુના ॥
પિતા મમ હતો રાત્રૌ તમાલિઙ્ગ્ય વિભાવસુમ્

પ્રવિષ્ટા જનયિત્રી મે યથાહં વિધૃતા ચિરમ્ ॥
સ્વર્ગસ્થસ્ય પિતુઃ કામં સાહં સત્યમભીપ્સતી

આરાધયામિ તપસા પત્યર્થં મધુસૂદનમ્ ॥
તતસ્તામબ્રવીદ્રક્ષો મા ત્વં ક્લેશે મતિં કૃથાઃ

ભવસ્વ મે વરારોહે ભાર્યા ત્રૈલોક્યસુન્દરી ॥
રૂપસ્ય વયસશ્ચૈવ નાનુરૂપં તપસ્તવ

ત્વાં કૃત્વોપરતો મન્યે રૂપં કૃત્વા સ વિશ્વકૃત્ ॥
ન હિ રૂપોપમા ત્વન્યા તથાસ્તિ સદૃશી યતઃ

સંપૂર્ણકાન્તિમત્સૌમ્યં વદનં તે વરાનને ॥
સકલંકેન ચન્દ્રેણ કથમોપમ્યમર્હતિ ॥

ભવ ભૂષણજાતાનાં ભૂષણં ત્વં શુચિસ્મિતે ॥
વૃણુષ્વ માં વરારોહે પતિત્વે વરવર્ણિનિ

આક્રમ્યાક્રમ્ય લોકસ્ય પ્રધાના યા મયા હૃતાઃ॥
સ્ત્રિયઃ કુરુષ્વ સર્વાસાં તાસાં સ્વામ્યમનિન્દિતે

જટામાલાજિનધરી ત્વમેવં રતિવર્ધિની ॥
ન જાને મણ્ડનાં પ્રાપ્ય કથં ભીરુ ભવિ ષ્યસિ

રૂપેણ વયસા લક્ષ્મ્યા તથૈવ ગુણસમ્પદા ॥
વિક્રમે મે વરારોહે ન સમો હિ જનાર્દનઃ

જન્મ તસ્ય ન જાનન્તિ પરેભ્યો યે પરે જનાઃ ॥
તેન ત્વમકુલીનેન કિઙ્કરિષ્યસિ સુન્દરિ

અનિન્દ્રં લોકમિચ્છન્તી સુરાણાં હિતકામ્યયા ॥
હતા યેનાનુવૃત્તેન યોષિત્કાવ્યા રણિઃ પુરા

પુરાણા યે જગત્યસ્મિઁસ્તેભ્યઃ પૂર્વતરાશ્ચ યે ॥
તેભ્યોઽપ્યતિ પુરાણં તં ભર્તારં કથમિચ્છસિ

બ્રહ્મણો વરદાનેન યસ્ત્વવધ્યો દિવૌકસામ્ ॥
તે દૈત્યનાથાઃ સબલાશ્છદ્મના તેન ઘાતિતાઃ

તત્પ્રતાપ?નિવિષ્ટેન ચેતસા રક્ષસાં શ્રિયમ્ ॥
યો બિભર્ત્યપિ તાં તેન કિં કરિષ્યતિ ભામિનિ

વૃદ્ધેભ્યો ન શ્રુતં તસ્ય ત્વયા રૂપમનિન્દિતે ॥
વિદિતં સર્વલોકાનાં વિશ્વરૂપધરસ્ત્વસૌ

શેષાહિભોગપર્યઙ્કે તેન ત્વં શયિતા સહ ॥
સવિષૈર્ભોગનિશ્વાસૈઃ પરાં ગ્લાનિમુપૈષ્યસિ

।
કણ્ઠગ્રહેણ નિહતૌ યેન તૌ મધુકૈટભૌ ॥
કથં કણ્ઠગ્રહં તસ્ય સમુપૈષ્યસિ સુન્દરિ

હિરણ્યકશિપુર્યેન નખૈરુત્કાન્તજીવિતઃ ॥
કથં રત્યન્તરે તસ્ય નખાઘાતં સહિષ્યસિ

તસ્માદ્ભાવં સમુત્સૃજ્ય ચારુગાત્રિ જનાર્દને ॥
ભજસ્વ ભજમાનં માં ચિરં પ્રીતિમવાપ્નુહિ

॥
વેદવત્યુવાચ ॥
ગુણા એવ સુરેશસ્ય દોષાસ્તે રજનીચર ॥
જગત્પ્રકાશકા ભાનોરુલૂકસ્યેવ રશ્મયઃ

કિં ત્વયા સહ વાદેન વરણીયઃ સ મે પ્રભુઃ ॥
યાદૃશસ્તાદૃશો વાપિ પતિત્વે રજનીચર

ઇતિ વેદવતીવાક્યં શ્રુત્વા કોપસમન્વિતઃ ॥
કામેન રાક્ષસેન્દ્રન્તાં કેશપાશે પરામૃશત

ત્વયા સંધર્ષિતા પાપ પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્ ॥
અયોનિજા ભવિષ્યામિ વધાર્થં ન તથા તવ

એવમુક્ત્વા ચિતાં કૃત્વા પ્રવિષ્ટા જાતવેદસમ્॥
ભૂય સીતા સમુત્પન્ના જનકસ્ય મહાત્મનઃ

અયોનિજા મહાભાગા કર્ષતો યજ્ઞમેદિનીમ્ ॥
ભર્તારં તપસા વિષ્ણું રામં લબ્ધવતી યથા

યસ્યા અર્થે સ રામેણ દશગ્રીવો હતો રણે ॥
લોકાપવાદભીતેન દશગ્રીવગૃહોષિતા

અતઃ પત્ની પરિત્યક્તા સીતા ભૂયો જનેશ્વર ॥
વાલ્મીકેરાશ્રમે સા તુ પ્રસૂતા દારકદ્વયમ્

કુશં લવં ચ વિક્રાન્તૌ યયોઃ સર્વાઃ ક્રિયાઃ કૃતાઃ ॥
વાલ્મીકિના મહાભાગૌ વેદમધ્યાપિતા યથા

પ્રકર્ષં ચ ધનુર્વેદે પારં નીતા તુ તૌ શિશૂ ॥
વાલ્મીકિના તથા કૃત્વા રામસ્ય ચરિતં શુભમ

અધ્યાપિતો વિશાલાક્ષૌ દારકૌ પ્રિયદર્શનૌ ॥
અગાયતાં તતસ્તૌ તુ રામયજે કુમાગ્કા

રામસ્ય ચરિતં કૃત્સ્નં રામસ્ય પુરતઃ સ્થિતૌ ॥
તસ્માત્કાવ્યાત્તુ વિજ્ઞાય પુત્રૌ તૌ પ્રિયદર્શનૌ

યજ્ઞે તાં ચ તથાભૂતામાનયામામ સત્વરઃ ॥
ઉવાચ ચ વરારોહાં પ્રત્યયં કુરુ મે શુભે

રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા સીતા વચનમબ્રવીત ॥
યથાઽહં રાઘવાદન્યં મનસાપિ ન કામયે

તેન સત્યેન મે દેવી વિવરં સંપ્રયચ્છતુ ॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ ભુવં ભિત્ત્વા સમુત્થિતમ્

ધૃતં સિંહાસનં નાગૈસ્તત્રૈનામુપવેશયત્ ॥
સ્વયં વસુમતી દેવી પાતાલં સા તતો ગતા

અવિચ્છિન્નેન પતતા પુષ્પવર્ણેન પાર્થિવ ॥
તસ્યાં ભૂમિપ્રવિષ્ટાયાં રાઘવં ક્રોધસંયુતમ્

સાન્ત્વયામાસ વૈ બ્રહ્મા સર્વલોકનમસ્ર્કૃતઃ ॥
રામોઽપિ કૃત્વા સૌવર્ણીં સીતાં પત્નીં યશસ્વિનીમ્

ઈજે યજ્ઞૈર્બહુવિધૈઃ સહ ભાતૃભિરચ્યુતઃ ॥
નાપદ્ભયં ન વિધવા ન ચ વ્યાલકૃતં ભયમ

ન ચ વ્યાધિકૃતં કિઞ્ચિદ્રામે રાજ્યં પ્રશાસતિ ॥
આજાનુબાહુર્ધર્માત્મા સિંહસ્કન્ધો નરેશ્વરઃ

પૃથ્વી સસાગરાં રામો ધર્મેણાન્વશિપત્પ્રભુઃ ॥
દેવાશ્ચ ઋષયશ્ચૈવ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ

યક્ષાશ્ચ ભૂતાનિ તથા કિન્નરાશ્ચૈવ રાક્ષસાઃ ॥
માનુષ્યાણાં દર્શનં તે સૌમ્યાઃ સન્તો યયુસ્સદા

યદર્થમેષા ચરતિ ગાથા લોકે પુરાતની ॥
આજાનુબાહુઃ સિંહાસ્યઃ કમ્બુગ્રીવો મહાબલઃ

સર્વભૂતશરણ્યશ્ચ વિષ્ણુર્માનુષ્યતાં ગતઃ ॥
સત્યવાનનૃશંસશ્ચ જાતો ભક્તજનપ્રિયઃ

ધૃતિયુક્તો દયાશીલો ધર્મયુક્તો જિતેન્દ્રિયઃ ॥
મિતવાગપિ કાર્યેષુ વક્તા વાચસ્પતેઃ સમઃ

વીર્યવાન્ન ચ વીર્યેણ મહતા તેન વિસ્મિતઃ ॥
તેજસા ભાસ્કગ્સમઃ ક્ષમયા પૃથિવીસમઃ

મહેશ્વરસમઃ ક્રોધે નીતાવુશનસા સમઃ ॥
એવં સર્વેષુ ભૂતેષુ ગુણૈર્દાશરથિર્બભૌ

વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ ન સાઙ્કર્યં નૃપોત્તમે ॥
ધર્મિષ્ઠાશ્ચ જનાઃ સર્વે રામે રાજ્યં પ્રશાસતિ

નિર્દસ્યુરભવલ્લોકો નાનર્થઃ કિઞ્ચિદસ્પૃશત ॥
નાકાલવર્ષી પર્જન્યઃ સર્વસસ્યધરા ધરા ॥
જનાનુરાગશ્ચ મહાન્રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ

ન તે ક્ષમં તેન નરેન્દ્રચન્દ્ર વૈરં મહાત્મા સ તુ લોકપૂજ્યઃ ॥
તસ્યાસ્ત્રવેગસ્ય રણે ચ વેગં સોઢું ન શક્તાસ્ત્રિદશાઃ સશક્રાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શૈલૂષં પ્રતિ નાડાયનવાક્યે રાવણસ્ય ભૂર્લોકવિજયં નામૈકવિંશત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.222
શૈલૂષ ઉવાચ ॥
વહ્નિપ્રવિષ્ટાં સંપ્રેક્ષ્ય તદા વેદવતીં દ્વિજ ॥
કિં ચકાર મહાતેજા દશગ્રીવઃ પ્રતાપવાન્

નાડાયન ઉવાચ॥
જગામ સ તદા લઙ્કાં પૂજ્યમાનો નિશાચરૈઃ ॥
તત્રસ્થં પ્રેરયામાસ દૂતં ધનપતિઃ સ્વયમ્

અકાર્યાદ્વિનિવર્તસ્વ સુરૈસ્તે ચિન્ત્યતે વધઃ ॥
દૂતસ્ય વચનં શ્રુત્વા દૂતં હત્વા નિશાચરઃ

ગત્વા વિજિગ્યે ધનદં વિજહારાઽસ્ય પુષ્પકમ્ ॥
પુષ્પકેણ વિમાનેન કૈલાસં સ તદા યયૌ

પુષ્પકસ્ય ગતિં રુદ્ધાં તત્ર વીક્ષ્ય નિશાચરઃ ॥
દદર્શ શૈલશૃઙ્ગસ્થં નન્દિનં વાનરાકૃતિમ્

તં દૃષ્ટ્વા મુમુચે હાસં નન્દી તં શપ્તવાંસ્તતઃ ॥
ગિરાવસ્મિન્દશગ્રીવ સ્વયં ક્રીડતિ શઙ્કરઃ

વિમાનેન યદા તસ્ય સમીપમુપયાસ્યસિ॥
કરોષિ ચાવહાસ્યં માં તસ્માચ્છપ્સ્યામ્યહં તવ

મદ્વક્ત્રસદૃશા ઘોરાઃ પુલહસ્ય પ્રજાપતેઃ ॥
ઉત્પત્સ્યન્તિ કુલે ભીમાઃ ક્ષયાર્થં વાનરાસ્તવ

શ્રુત્વૈનં નન્દિનો વાક્યં સકૈલાસં ત્રિલોચનમ્ ॥
નેતુકામસ્તદા લઙ્કાં ભુજાઞ્ચિક્ષેપ પર્વતે

પૌલસ્ત્યભુજસંક્ષુબ્ધકૈલાસચલિતાસના ॥
જગ્રાહ નિર્ભરં કણ્ઠે તદોમા ત્રિપુરાન્તકમ્

તતો ગર્જન્મહાદેવો દેવાનાં પ્રવરો હરઃ ॥
પાદાઙ્ગુષ્ઠેન તં શૈલં પીડયામાસ લીલયા

રક્ષસા તેન રોષાચ્ચ ભુજાનાં રુજયા તથા ॥
મુક્તો વિરાવઃ સુમહાંસ્ત્રૈલોક્યં યેન રાવિતમ્

મેનિરે વક્ત્રનિષ્પેષં તસ્યામાત્યા યુગક્ષયમ્ ॥
આસનેભ્યઃ પ્રચલિતા દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ

તેન શબ્દેન વિત્રસ્તા સુતરાં પર્વતાત્મજા ॥
હરસ્યાલિઙ્ગનં ચક્રે ભયલોલેક્ષણા ભૃશમ્

અકૃત્રિમાલિઙ્ગનજાં પ્રીતિં પ્રાપ્ય તદા હરઃ ॥
મુક્ત્વા ચાસ્ય ભુજાન્રાજન્પ્રાહ વાક્યં દશાનનમ્

પ્રીતોઽસ્મિ તવ વીર્યૈશ્ચ શૌણ્ડીર્યૈશ્ચ દશાનન ॥
યસ્માદરાક્ષસો રાવસ્ત્વયા મુક્તો ભયઙ્કરઃ

તસ્માત્ત્વં રાવણો નામ ભવિષ્યસિ જગત્ત્રયે ॥
તતઃ પ્રભૃતિ રાજેન્દ્ર રાવણો લોકરાવણઃ

શાતકુમ્ભમયં લિઙ્ગં દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ ॥
સમ્પૂજયતિ રાજેન્દ્ર નિત્યં શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ

યત્રયત્ર યથા યાતિ તત્રતત્રાસ્ય પાર્થિવ ॥
સૌવર્ણં તસ્ય દેવસ્ય લિઙ્ગં તદનુ નીયતે

તતસ્તુ રાવણો રાજા યયૌ સંયમનીં પુરીમ્ ॥
યુયુધે કાલપાશેભ્યો યાગૈશ્ચ સહ મૃત્યુના

જિત્વા પિતૃગણાંશ્ચૈવ મોક્ષયિત્વા ચ નારકાન્ ॥
યમેન યુયુધે સાર્ધં ક્રોધાદ્વૈવસ્તસ્તતઃ

હન્તુમિચ્છન્મહીપાલ દણ્ડાસ્ત્રેણ નિશાચરમ્॥
વારયામાસ તં બ્રહ્મા વાક્યં ચેદમુવાચ હ

અમોઘસ્તવ દણ્ડોયમવધ્યશ્ચૈવ રાવણઃ ॥
એકસ્મિન્નપિ નિષ્ક્રાન્તે ભૂયામનૃતવાગહમ્

પિતામહવચઃ શ્રુત્વા દેવસ્સોઽન્તર્દધે તતઃ ॥
રાવણઃ સહ સૈન્યેન યયૌ કૈલાસપર્વતમ્

ઉવાસ શર્વરીં તત્ર યોદ્ધુકામો દિવાલયૈઃ ॥
સ તુ ચન્દ્રોદયે રાત્રૌ ભ્રાતૃપુત્રાભિસારિકામ્

દદર્શ રમ્ભાં રાજન્તીં મેઘસ્યેવ શતહ્રદામ્ ॥
અકામાં કામસંતપ્તો વિધ્વંસ્ય સુરયોષિતમ્

અદ્યપ્રભૃતિ મૂર્ધા તે શતધા તુ ગમિષ્યતિ ॥
પ્રભાતસમયે ગત્વા સુરસદ્મ સ રાક્ષસઃ

મેઘનાદેન સહિતઃ કુમ્ભકર્ણેન રક્ષસા ॥
દેવાનાં કદનં ચક્રે તથાન્યે રાક્ષસોત્તમૈઃ

તસ્મિન્રણમુખે ઘોરો સાવિત્રેણ તદાઽનઘ ॥
સુમાલી નિહતઃ સંખ્યે રાવણસ્યાર્ભકો બલાત

અજેયાન્રાક્ષસાઞ્જ્ઞાત્વા પુલોમા નામ દાનવઃ ॥
જયન્તમિન્દ્રતનયં દૌહિત્રં સ્વં રણાજિરાત્

રક્ષાર્થમનયચ્છ્રીમાન્સ્વગૃહં વસુધાતલે ॥
અપશ્યમાનં પુત્રં સ્વં શક્રં વિહ્વલચેતસમ્

બબન્ધ મેઘનાદસ્તુ બ્રહ્મલવ્ધવરઃ શનૈઃ ॥
અનયચ્ચ તથા લઙ્કાં તતો દેવઃ પિતામહઃ

ગત્વા તં મોચયામાસ શક્રં ત્રિભુવનેશ્વરમ્ ॥
મેઘનાદસ્ય ચાસ્ત્રાણિ માયાશ્ચ વિવિધાસ્તથા ॥

અમરત્વં તદા પ્રાદાદ્વહ્નિકર્માન્તરં વિના ॥
નામ ચક્રે તદા ચાસ્ય શક્રજિત્ત્વં ભવિષ્યસિ

મેઘનાદં સાન્ત્વયિત્વા મોચયિત્વા શતક્રતુમ્ ॥
ઉવાચ ભગવાન્બ્રહ્મા દેવં દશશતેક્ષણમ્

ગૌતમસ્ય પ્રિયા ભાર્યા મનસા નિર્મિતા મયા ॥
રૂપેણાપ્રતિમા શક્ર ત્વયા વિધ્વંસિતા યદા

તદા ગૌતમશાપેન વિફલત્વં ગતઃ સ્વયમ્ ॥
દેવૈઃ કૃતસ્ત્વં સમ્ભૂય શેપસ્તમ્ભઃ પુરન્દર

અહલ્યા ચ તદા શપ્તા ગૌતમેન મહાત્મના ॥
અદૃશ્યા સર્વભૂતાનાં વિચરિષ્યસિ દુઃખિતા

પરદારરતશ્ચાસૌ દ્વે પાપં સમવાપ્સ્યતિ ॥
તેન શાપેન સંયોગા પરદારૈશ્ચ વાસવ

બન્ધનં તત્ત્વયા પ્રાપ્તં તસ્ય પાપસ્ય કર્મણઃ ॥
ફલાત્ત્રિભુવનશ્રેષ્ઠ સમરેષુ પરાજયમ્

તસ્માદ્ધર્મેણ ધર્મજ્ઞ ત્પાલયસ્વ જગત્ત્રયમ્ ॥
ધર્મો ધારયતે લોકાન્યતો ધર્મસ્તતો જયઃ

ગતે સ્વલોકં ભુવનપ્રધાનં પદ્મોદ્ભવે દાનવપૂગહર્તા ॥
ત્રિવિષ્ટપં પ્રાપ્ય શશાસ રાજ્યં મહાનુભાવસ્ત્રિદશાધિનાથઃ

ઇતિ શ્રીવિપ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે સ્વર્ગવિજયો નામ દ્વાવિંશત્યુત્તર દ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.223
॥ શૈલૂષ ઉવાચ ॥ ॥
પાતાલવિજયં તસ્ય રાવણસ્ય મહાત્મનઃ ॥
શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વેન તત્ર કૌતૂહલં હિ મે

નાડાયન ઉવાચ ॥ તતઃ સ ગત્વા પાતાલં યુયુધે દૈત્યસત્તમૈઃ ॥
કાલખઞ્જૈર્મહાભાગૈઃ કાલકેયૈશ્ચ દારુણૈઃ

નિવાત કવચૈશ્ચૈવ સંવત્સરમતન્દ્રિતઃ ॥
પતિં શૂર્પણખાયાસ્તુ વિદ્યુજ્જિહ્વં તુ દાનવમ્

અજાવક્ત્રવતસ્તત્ર જઘાન રણગર્વિતમ્ ॥
તત્રાગમ્ય તદા બ્રહ્મા નિવાતકવચૈઃ સહ

ચકાર સખ્યં સર્વાત્મા દશગ્રીવસ્ય રક્ષસઃ ॥
તતસ્તુ યુયુધે નાગૈર્ઘોરરૂપૈર્વિષોલ્બણૈઃ

વશી કૃત્ત્વા તતો નાગાન્વરુણસ્ય પુરં યયૌ ॥
બ્રહ્મલોકગતે રાજન્વરુણે સુમહાત્મનિ

પુષ્કરઃ પ્રદદૌ યુદ્ધં રાવણસ્ય દુરાત્મનઃ ॥
વરુણસ્ય સુતઃ શ્રીમાઞ્જામાતા બલિનસ્તથા

સોમપુત્ર્યા મહારાજ જ્યોત્સ્નયા યઃ સ્વયં વૃતઃ ॥
અર્થશાસ્ત્રં વિજાનાતિ યઃ સમગ્રં મહાયશાઃ

અસ્ત્રગ્રામં સમગ્રં ચ તથા શસ્ત્રાણ્યનેકશઃ ॥
રૂપદાક્ષિણ્યલાવણ્યધર્મચર્યૈઃ સમન્વિતે

બલે શૌર્યે તથા દાને તુલ્યો યસ્ય ન વિદ્યતે ॥
ભ્રાતૃભિર્ભ્રાતૃપુત્રૈશ્ચ સૈન્યેન મહતા યથા

દત્ત્વા યુદ્ધં મહાઘોરં સાન્ત્વયામાસ રાક્ષસમ્ ॥
તતઃ સ નગરં જિત્વા વરુણં સુમહાબલમ્

સૈન્યૈર્વિશ્રવસઃ પુત્રો માનુષ્યં પુનરાગતઃ ॥
કિષ્કિન્ધાં સ તતો ગત્વા પુરીં વાનરપાલિતામ્

પપ્રચ્છ વાનરાંશ્ચૈવ ક્વાસૌ વાલી મહાબલઃ ॥
તં જગાદ મહાતેજા તારો ગહનગોચરઃ

કિં સ્યાત્તે વાલિના કાર્યં તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ ॥
રાવણ ઉવાચ ॥
યુદ્ધાતિથ્યમહં તસ્માત્પ્રાર્થયામિ વલીમુખાત

બલવાઞ્શ્રૂયતે રાજા જિજ્ઞાસા તસ્ય મે બલે ॥
તાર ઉવાચ ॥
જિજ્ઞાસિતો યદા વાલી ત્વત્તોઽન્યૈર્બલવત્તરૈઃ

નિહતાઃ શતશસ્તેન ત્વત્તો વીર્યબલાધિકાઃ ।
ઇદાનીમેવ નિહતો દુન્દુભિસ્તેન રાક્ષસઃ

પ્રવિશ્ય વિવરં ઘોરં માયાવી તેન ઘાતિતઃ ॥
બિલે પ્રવિષ્ટસ્ય તદા રાજન્સંવત્સરસં ગતમ્

સુગ્રીવેણ તદા તસ્ય દ્વારં પિહિતમાત્મના ॥
સ તુ સંવત્સરસ્યાન્તે હત્વા માયાવિનં રણે

દદર્શ રાજન્સુગ્રીવં કિષ્કિન્ધાયાં તદાઽનુજમ્ ॥
સ્વપત્ન્યા રુમયા સાર્ધં વાલિપત્ન્યા ચ તારયા

ક્રીડમાનં યથા શક્રં ક્રોધસ્ય વશમન્વગાત્ ॥
રુમાં તારાં તથા હૃત્વા તેન નિર્વાસિતસ્ત્વસૌ

નિર્વાસિતે તુ સુગ્રીવે પશ્ચાત્તાપ સમન્વિતઃ ॥
હન્તુકામસ્તુ સુગ્રીવં વાલી પર્યચરન્મહીમ્

તદા વાલિભયત્રસ્તઃ સુગ્રીવોઽપિ પલાયિતઃ ॥
ન સ લેભે સદા ત્રાણં તદા સસ્માર રાક્ષસમ્

મતઙ્ગશાપં રાજેન્દ્ર વાલિનઃ સ તથા સ્વયમ્ ॥
હત્વા તુ દુન્દુભિં વાલી પાદાડુષ્ઠેન યોજયત્। ૨૩ ॥
ચિક્ષેપ રાક્ષસશ્રેષ્ઠં મતઙ્ગસ્યાશ્રમં પ્રતિ ॥
મતઙ્ગસ્યાશ્રમં દૃષ્ટ્વા રુધિરેણ સમન્વિતમ્

શશાપ વાલિનં રોષાત્તસ્યાસ્મિન્મે મહદ્વને ॥
સદ્યઃ પ્રવિષ્ટમાત્રસ્ય જીવિતં ન ભવિષ્યતિ

અગમ્યં વાલિનો જ્ઞાત્વા મતઙ્ગસ્ય મહદ્વનમ્ ॥
ચતુર્ભિઃ સચિવૈઃ સાર્ધં સુગ્રીવસ્તમુપાશ્રિતઃ

નલેન રાજન્નીલેન તારેણ ચ હનૂમતા ॥
હનૂમાન્સચિવસ્તસ્ય દેવાનામપિ નિર્ભયઃ

જાતમાત્રસ્તુ યો બાલ્યે વીક્ષ્ય સૂર્યં ખમાપ્લુતઃ ॥
ભક્ષ્યાર્થી તસ્ય પાર્શ્વસ્થં રાહું દૃષ્ટ્વા નિશાચરમ્

સૂર્યમુત્સૃજ્ય ભક્ષ્યાર્થી તદા રાહું પ્રદુદ્રુવે ॥
રાહુર્જગામ શરણં ભયાદ્ભીતં ચ વાસવમ્

તસ્યાનુ પ્રયયાવેવ સ તુ બાલો મહાબલઃ ॥
સ દદર્શ મહાકાયં તદા શક્રસ્ય દન્તિનમ્

તં પ્રદુદ્રાવ ભક્ષ્યાર્થી સશક્રં કુઞ્જરોત્તમમ્ ॥
પ્રાહરત્ત્વરયા વજ્રં તતસ્તસ્ય સુરાધિપઃ

તસ્ય વજ્રપ્રહારેણ વામો હનુરભજ્યત ॥
હનુમાનિતિ તેનાસ્ય નામ ચક્રે પિતામહઃ

ક્રુદ્ધં ચ જગતાં વાયું સાન્ત્વયિત્વા પિતામહઃ ॥
વરેણ ચ્છન્દયામાસ હનુમન્તં મહાબલમ્

સર્વૈર્દેવગણૈઃ સાપિ લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥
અજરામરતાં તસ્ય અજેયત્વં તથા રણે

પ્રદદુર્દેવતાઃ સર્વે બલં ચાપ્રતિમં તથા ॥
સ્વયં ભગવતા તસ્ય સૂર્યેણ સુમહાત્મના

1.224
------
-- - - - -
1.225
... ...વિનાયકં તુ તુષ્ટાવ તતઃ શમ્ભુસ્ત્રિલોકધૃક્ ॥
પુરાણાં સઙ્ગમાર્થાય અવિદ્યેનેતિ માનદ

શઙ્કર ઉવાચ ॥
નમસ્યામિ મહાબાહું દેવદેવં ગણેશ્વરમ્ ॥
હસ્તિવક્ત્રં મહાકાયં વ્યાઘ્રચર્મામ્બરચ્છદમ્

ચન્દ્રરશ્મિપ્રતીકાશં ચારુદંષ્ટ્રોજ્વલાનનમ્ ॥
ભક્તાનાં વિઘ્નશમનં સુરાદ્યં પાર્વતીસુતમ્

પરશ્વધધરં વીરમક્ષમાલા વિભૂષિતમ્ ॥
બ્રહ્મણ્યં વરદં સૌમ્યં વિઘ્નાનાં પતિમૂર્જિતમ્

પીનાસ્યં લમ્બજઠરં હારભારાર્પિતોદરમ્ ॥
અષ્ટમી ચ ચતુર્થી ચ વૃતા યેન ચતુર્દશી

કુલ્માષોત્ક્લોપિકાપૂપૈર્મોદકૈરોદનેન ચ ॥
પૂજયન્તિ જના લોકે ધૂપમાલ્યાઽનુલેપનૈઃ

સ્વસ્તિવાચનકૈશ્ચૈવ તેષાં નાસ્તીહ દુર્લભમ્ ॥
પુત્રાર્થી લભતે પુત્રાન્ધનાર્થી ધનમુત્તમમ્

વ્યાધિતશ્ચ તથારોગ્યં બદ્ધો મુચ્યેત બન્ધનાત્ ॥
ત્વાં તુ સંપૂજયિત્વા વૈ વરદં કામરૂપિણમ્

ઇષ્ટાન્કામાનવાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
યશ્ચાધીતે સ્તવમિમં તવ નિત્યં ગણેશ્વર

તસ્યાપિ સર્વકામાનાં સદા દાતા ભવિષ્યસિ ॥
નાડાયન ઉવાચ ॥
ઇત્યેવં સંસ્તુતઃ શ્રીમાઞ્શંકરેણ વિનાયકઃ

એકસ્થાનગતં ચક્રે વિના વિઘ્નં પુરત્રયમ્ ॥
એકસ્થં ત્રિપુરં વિષ્ણુઃ શરાગ્રસ્થો ધનુશ્ચ્યુતઃ ॥
શંકરપ્રેરિતઃ શીઘ્રં તદા ચક્રે સ ભસ્મસાત્

પુરત્રયે દેવવરેણ તેન વિનિર્મિતેઽભૂજ્જગતાં પ્રહર્ષઃ ॥
જગ્મુસ્તદા દેવગણાઃ પ્રહષ્ટાઃ સ્થાનાનિ રાજેન્દ્ર તથા સ્વકાનિ

ઇતિ શ્રીવિપ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શૈલૂષં પ્રતિ નાડાયનવાક્યે ત્રિપુરદાહવર્ણનો નામ પંચવિશત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ