વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.211.215

1.211
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
દૃષ્ટ્વા ગન્ધર્વરાજસ્ય ક્રોધેનાકુલિતં મનઃ ॥
તમૂચુર્નૃપ ગન્ધર્વાઃ સ્વબાહુબલદર્પિતાઃ

અપરાજિત ઉવાચ ॥
સર્વમાલભતે રાજન્નશોકઃ શૂરબાહુષુ ॥
તસ્માચ્છૌર્યેણ નિધનં રઘૂણાં મમ રોચતે

નિકુમ્ભ ઉવાચ ॥
યોઽયં મન્યુઃ સમુદ્ભૂતઃ કાકુત્સ્થાન્પ્રતિ મે પ્રભો ॥
અવિનાશિ જગત્કૃત્સ્નં વિનાશં સમુપૈષ્યતિ

॥ કિન્નર ઉવાચ ॥
યા લક્ષ્મીરનુલિપ્તાઙ્ગી વૈરિશોણિતકુઙ્કુમૈઃ॥
કાન્તાપિ સરસાં પ્રીતિં ન સા ધત્તે મનસ્વિનામ્

વસુનાભ ઉવાચ ॥
કૃપાણધારાવિધ્વસ્તશત્રુસઙ્ઘસમુદ્ભવા ॥
ન યા શ્રીઃ કિં તયા કાર્યં રાજન્સત્ત્વવતાં નૃણામ્

॥ અજગર ઉવાચ ॥
અજિતારિગણોપાન્તસમ્પદો ભૂષણક્રિયા ॥
વિપદ્વરીયસી તાભિર્યા ન સમ્પદ્વિભૂષણા

॥ રુહ ઉવાચ ॥
શોભન્તે કર્કશાઃ શૂરાઃ સ્તના ઇવ સમુન્નતાઃ ॥
શૂરાણાં ચ સ્તનાનાં ચ પરાવજ્ઞાકરી રતિઃ

॥કેશ ઉવાચ ॥
તેજસ્વિનામભ્યુદયં વન્દનીયં જગત્ત્રયે ॥
યથા ભાસ્કરમુદ્યન્તં જનઃ સર્વોઽભિનન્દતિ

॥ પરવારણ ઉવાચ ॥
સત્ત્વાધિકસ્ય સિંહસ્ય લીલોન્મથિતપાદપાઃ ॥
ન શક્તાઃ પુરતઃ સ્થાતું શૈલકૂટોપમા ગજાઃ

॥ આભાવહ ઉવાચ ॥
ન જાતુ શમનં યસ્ય તેજસ્તેજસિ તેજસામ્ ॥
વૃથા જાતેન કિં તેન માતુર્વાર્દ્ધક્ય કારિણા

એકલવ્ય ઉવાચ ॥
નામ્નિ સંકીર્તિતે યસ્ય ન ભવન્ત્યરયો ભયાત્ ॥
વિવર્ણવદનચ્છાયાઃ કા દયા તસ્ય જીવને

વિશાલ ઉવાચ ॥
લક્ષ્મીસઙ્ગમલુબ્ધાનાં શૂરાણાં ચ રણોદ્ભવા ॥
કીર્તિર્ભવતિ સૈવાશુ સંયોગકરણા સખી

॥ કલિપ્રિય ઉવાચ ॥
રિપુરક્તપરા સિક્તા રિપુસ્ત્રીનેત્રવારિણા ॥
ન યસ્ય સિઞ્ચિતા કીર્તિઃ કા સ્પૃહા તસ્ય જીવને

॥ ભીમનાદ ઉવાચ ॥
તેજસૈવ સમાક્રાન્તસમસ્તભુવનો રવિઃ ॥
કરોતિ પદવિન્યાસં સર્વેષામેવ મૂર્ધસુ

॥મહાધર્મ ઉવાચ ॥
શત્રુમસ્તકવિન્યસ્તપદક્રમવિલાસિની ॥
કવિદત્તકરાલમ્બા કીર્તિર્યાતુ દિવં તવ

॥ વાસુકિરુવાચ ॥
માયાનિહતમાતઙ્ગમધ્યદ્વીપવિદારિતામ્ ॥
ક્ષિતિં ભિત્ત્વાવિશત્કન્યા કીર્તિતો વસુધાતલમ્

॥ પનસ ઉવાચ ॥
હતારિલક્ષ્મીસંયોગવિકસદ્વદનસ્ય તે ॥
પ્રયાતુ ત્વરિતા કીર્તિઃ ક્રોધનેવ દિશો દશ

ગદ ઉવાચ॥।
સતોયતોયદાકારૈર્નાગૈર્દાનપ્રવર્ષિભિઃ ॥
આક્રાન્તદિઙ્મુખે યુદ્ધે વિદ્યુત્ત્વમ્મે કરોત્વસિઃ

મહાનાદ ઉવાચ ॥
મદીયસિંહનાદેન વિત્રાસિતગજાકુલમ્ ॥
બલં નિપાતયારીણાં શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ

વસુરુવાચ ॥
ગજાશ્વરથપાદાતચરણોલ્લિખિતં રજઃ ॥
દ્રષ્ટાસિ પ્રશમં યાતં પરિતસ્ત્વરિશોણિતૈઃ

વૃન્દારક ઉવાચ ॥
ગજકુમ્ભસમુદ્રસ્થમુક્તાફલવિકાસિષુ ॥
તિષ્ઠત્સુ રાજન્ખડ્ગેષુ કઃ સહેત પરાભવમ્

॥ જ્યોતિષિક ઉવાચ ॥
કાપિશભ્રૂલતાભઙ્ગકુટિલદ્વયકોટિષુ ॥
વિદ્યમાનેષુ ચાપેષુ કઃ સહેત પરાભવમ્

દૃઢસ્યુરુવાચ ॥
રાજંસ્તીક્ષ્ણાઃ સન્તિ યસ્ય વિશિખાઃ પઞ્ચ માનિનઃ ॥
કિમન્યૈસ્તસ્ય કર્તવ્યં પક્ષપાતિભિરાહવે

ચન્દ્રાપીડ ઉવાચ ॥
કિમાયુધૈઃ સત્ત્વવતાં ચારુદોર્દણ્ડ શાલિનામ્ ॥
સદ્યઃ સઞ્જાતમન્યૂનાં યુદ્ધવ્યાક્ષેપકારકૈઃ

ગદ્યુરુવાચ ॥
ખડ્ગાસ્તિષ્ઠન્તુ મે તુચ્છા ભુક્તભઙ્ગાટ્ટહાસિનઃ ॥
એકદોર્દણ્ડશેષોઽપિ કઃ સહેત પરાભવમ્

કલવિઙ્ક ઉવાચ ॥
મદ્બાહુમન્દરક્ષુબ્ધવૈરિસૈન્યમહાર્ણવાત્ ॥
ભુઙ્ક્ષ્વ લક્ષ્મીં સમુત્પન્નાં ચિરાય જગતીપતે

॥ ગજ ઉવાચ ॥
કિમાયુધૈઃ સત્ત્વવતાં કુપુંસાં ચ કિમાયુધૈઃ ॥
અરાતિશસ્ત્રાણ્યેકેષામન્યેષામફલાનિ હિ

બલક ઉવાચ ॥
દુર્બલોત્ખાત શક્રેભદશનાભિહતે હરૌ ॥
મયાદ્ય સુરરાડસ્તુ ભવાંસ્ત્રિભુવનેશ્વરઃ

॥
પ્રનષ્ટદેવતાપૂજં બલિહીનં સુદુર્દશમ્ ॥
મયા કૃતમથાદ્યાસ્તુ ત્રૈલોક્યમપિ સુપ્રભો

હરિક ઉવાચ ॥
કીનાશમહિષેણાદ્ય હરસ્ય વૃષભેણ તુ ॥
અયોધ્યાં વાહયિષ્યામિ શેષાહેર્લાઙ્ગલેન ચ

મહોદર ઉવાચ ॥
નિરસ્તમયમાર્તણ્ડે મયા લોકે ચરાચરે ॥
યમસ્ય મહિષં પશ્ય ક્રમન્તં સૂર્યવાજિષુ

સૂર્ય ઉવાચ ॥
નિઃશેષદેવતાસંઘે મયા લોકત્રયે કૃતે ॥
દુર્ગાસિંહવિનિર્ભિન્નં પશ્યાદ્ય મઘવદ્ગજમ્

પ્રભસ ઉવાચ ॥
નિરસ્તામ્બુપિપાસેન સમાકૃષ્ટ ધનેશ્વરાઃ ॥
પ્રણમન્તુ તવાદ્યૈવ દેવસંઘા હતત્વિષઃ

ભદ્રક ઉવાચ ॥
સ્કન્દશઙ્કરશૂન્યેઽસ્મિન્મયા ત્રિભુવને કૃતે ॥
શિખી સંભક્ષયત્વદ્ય શર્વાભરણપન્નગાન્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ક્રોધાન્ધકારકલુષીકૃતચારુવક્ત્રાન્ગન્ધર્વરાજતનયાન્પ્રસમીક્ષમાણઃ ॥
જગાદ રાજાનમદીન સત્ત્વો નાડાયનાખ્યસ્તુ તદા પુરોધાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ગન્ધર્વગર્જનં નામૈકાદશોત્તરદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ

1.212
॥ નાડાયન ઉવાચ ॥ ॥
એકયા દ્વે વિનિશ્ચિત્ય ત્રીંશ્ચતુર્ભિર્વશીકુરુ ॥
પઞ્ચ જિત્વા વિજિત્વા ષટ્ સપ્ત હિત્વા સુખી ભવ

એકયા પ્રજ્ઞયા રાજન્કાર્યાકાર્યદ્વયં નરઃ ॥
વિનિશ્ચિત્ય તુ યઃ કુર્યાત્કાર્યં તત્ર સ પણ્ડિતઃ

મધ્યસ્થં યદિ વા મિત્રં શત્રું વા કાર્યગૌરવાત્ ॥
જ્ઞાત્વા દેશં ચ કાલં ચ હ્યુપાયૈરભ્યુપક્રમેત્

સામભેદપ્રદાનાશ્ચ ઉપાયાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥
ઉપાયશ્ચ ચતુર્થો ઽત્ર દણ્ડસ્ત્વગતિકા ગતિઃ

પઞ્ચેન્દ્રિયજયો યેન કૃત આદૌ જિગીષુણા ॥
ત્રિલોકવિજયં તસ્ય ન દૂરે પ્રતિભાતિ મે

પઞ્ચેન્દ્રિય જયં કૃત્વા ગુણષટ્કમુપાશ્રયેત્ ॥
બુદ્ધ્વા બલાબલં સમ્યગાત્મનશ્ચાપરસ્ય ચ

રાજદોષાઃ પરિત્યક્તા યેન સપ્ત નરાધિપ ॥
સિદ્ધિં તસ્ય સમાયાન્તિ યથાકાલં ગુણા નૃપ

મૃગયાયાનમુખ્યાશ્ચ સ્ત્રિયશ્ચ પુરુષા ગિરઃ ॥
અર્થસન્દૂષણં ચૈવ દણ્ડપારુષ્યમેવ ચ

રાજદોષૈઃ પરિત્યક્તા રાઘવાસ્તત્ર પાર્થિવ ॥
ગુણાશ્રયવિભાગજ્ઞા વિગ્રહસ્તૈર્ન રોચતે

ભરતેન વયં સામ્ના બલે મહતિ તિષ્ઠતા ॥
પ્રથમં સમુપાક્રાન્તં તદેવ તવ રોચતામ્

ભરતસ્ય વયં સામ્ના યદિ ગચ્છેમ પર્વતમ્ ॥
હિતં તત્સ્યાન્મહાભાગ સકુલસ્ય તવાઽનઘ

ત્વયા કૃત્વા સમુચ્છેદં રાજ્ઞાં જનનિવાસિનામ્ ॥
અકારણાન્મહદ્વૈરં કૃતં ભૂપતિભિઃ સહ

જને નિવાસાદસ્માકં કેવલં લઘુતા ભવેત્ ॥
માનુષૈઃ સંગમશ્ચૈવ વિગ્રહશ્ચ પુનઃપુનઃ

ન કૃષિર્ન ચ વાણિજ્યં જનોઽસ્માકં પ્રયોજનમ્ ॥
તે વયં સજનાં ભૂમિં ત્યક્ત્વા યામઃ શિલોચ્ચયમ્

અપેક્ષ્ય દેશકાલૌ ચ સંધિં વિગ્રહમેવ ચ ॥
ફલં ચ બુદ્ધ્વા યઃ કુર્યાત્સ રાજન્પણ્ડિતો નરઃ

ભૂમિર્હિરણ્યં મિત્રં ચ ત્રિવિધં વિગ્રહાસ્પદમ્ ॥
સ્વયંગ્રાહો યદસ્માકં મેરુઃ કનકપર્વતઃ ॥

હિરણ્યેન તદા કાર્યં ન નોઽસ્તિ રિપુસૂદન ॥
કૃષિર્નાસ્તિ યતોઽસ્માકં તતો ભૂર્નિષ્પ્રયોજના

તસ્માદ્ભરતમન્વિચ્છ મિત્રં સામ્ના નરાધિપ ॥
મિત્રં રઘુકુલં કૃત્વા નિવાસસ્તુ હિમાચલે

અદૃશ્યં દેવસૈન્યાનાં સુખં ચિરમવાપ્નુહિ ॥
ન માનુષોઽયમિત્યેવં ભરતં મન્તુમર્હસિ

દુષ્ટાનાં નિગ્રહાર્થાય ચતુર્મૂર્તિર્જનાર્દનઃ ॥
જાતો રઘુકુલે રાજન્પુત્રો દશરથસ્ય તુ

અંશેન વાસુદેવસ્ય જાતો રામો મહાયશાઃ ॥
સંકર્ષણસ્ય ચાંશેન લક્ષ્મણઃ પરવીરહા

પ્રદ્યુમ્નસ્ય તથાંશેન ભરતો ધર્મવત્સલઃ ॥
અનિરુદ્ધસ્ય ચાંશેન શત્રુઘ્નઃ સુમહાબલઃ ॥

તત્ર રાઘવસિંહેન રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા ॥
રાવણોઽભિહતઃ સંખ્યે સર્વસત્ત્વભયઙ્કરઃ

મેઘનાદો નિરસ્તશ્ચ સંગ્રામે લક્ષ્મણેન ચ ॥
શત્રુઘ્નેન નિરસ્તશ્ચ લવણો દુષ્ટરાક્ષસઃ

મન્યે વિશિષ્ટભાવત્વં ભરતસ્ય મહાત્મનઃ ॥
યેન માલી હતઃ પૂર્વં લઙ્કાવાસી સ રાક્ષસઃ

સ એષ ભરતો વિષ્ણુરસ્તિ તે તુ રણંગમઃ

હિતે સ્થિતો યઃ સતતં સુરાણાં દૈત્યેન્દ્રનાશાય નિવિષ્ટબુદ્ધિઃ ॥
તેનાઽપ્રમેયેણ જનાર્દનેન સમં વ્રજસ્વાશુ મહાનુભાવ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે નાડાયનવાક્યે શૈલૂષં પ્રતિ નાડાયનાનુશાસનવર્ણનો નામ દ્વાદશોત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.213
॥ શૈલૂષ ઉવાચ ॥
સુમાલી વિષ્ણુના પૂર્વં કથં યુદ્ધે નિપાતિતઃ ॥
એતન્મે સંશયં છિન્ધિ શ્રૂયતે સ મહાબલઃ

નાડાયન ઉવાચ ॥
કથેયં રાજશાર્દૂલ પુરાગસ્ત્યેન ધીમતા ॥
રામાય કથિતા વીર તાં મે નિગદતઃ શૃણુ

પુરા વિનિહતે વૃત્રે દૈત્યા વિગતનાયકાઃ ॥
અબ્દુર્ગં સાગરં કૃત્વા રાત્રૌ નિઘ્નન્તિ વૈ પ્રજાઃ

સુરૈઃ સર્વૈઃ સમાગમ્ય તથાઽયં ન પરૈર્વધમ્ ॥
સમુદ્રોદકપાનાય અગસ્ત્યશ્ચોદિતસ્તદા

દેવકર્મપ્રમુદિતસ્તદાગસ્ત્યમુનિર્નૃપ ॥
પીત્વા ચકાર રાજેન્દ્ર નિસ્તોયં સલિલાશયમ્।

દેવૈશ્ચ નિહતા દૈત્યા નિસ્તોયે સલિલાશયે ॥
તતઃ કદાચિદ્વિન્ધ્યસ્તુ જગાદાર્કનિશાકરૌ

મેરું ત્યક્ત્વા મહાભાગૌ મમ યાત પ્રદક્ષિણમ્ ॥
ઊચતુસ્તૌ તદા વિન્ધ્યમાવયોસ્તુ વશં ગિરે

તેન પન્થાઃ કૃતોઽસ્માકં યેનેદં નિર્મિતં જગત્ ॥
એતચ્છ્રુત્વા તુ વિધ્ન્યસ્તુ તપસ્તપ્ત્વા પિતામહાત્

ઇષુપાતમથોચ્છ્રાયં પ્રત્યહં સમવાપ્તવાન્ ॥
તતઃ કતિપયાહેન દિશમાવૃત્ય દક્ષિણામ્

આવૃત્ય તસ્થૌ પન્થાનં દિવાકરનિશાભૃતોઃ ॥
તતોઽન્ધમભવત્સર્વો ભૂર્લોકઃ પાર્થિવોત્તમ

પ્રેરિતો દેવવાક્યેન તતોઽગસ્ત્યો મહાતપાઃ ॥
ગત્વોવાચ તદા વિન્ધ્યં તીર્થયાત્રાં કરોમ્યહમ્

।
મત્કૃતે હ્રસ્વતાં ગચ્છ યેન યાસ્યામ્યહં સુખી ॥
જ્ઞાત્વા તતઃ પ્રભાવં તુ સોઽગસ્ત્યસ્ય મહાગિરિઃ

જગામ હ્રસ્વતાં શીઘ્રમગસ્ત્યોઽપિ તદા યયૌ ॥
દક્ષિણાશાં પરિત્યજ્ય ન યાવદહમાગતઃ

સપુત્રદારસ્તાવત્ત્વં હ્રસ્વ એવ ભવાઽચલ ॥
એવમુક્ત્વા સ વિન્ધ્યન્તુ સદારાપત્યબાન્ધવમ્

જગામ દક્ષિણામાશાં તમુવાચ પિતામહઃ ॥
દેવકાર્યં મહદ્બ્રહ્મંસ્ત્વયા કૃતમિદં શુભમ્

તસ્માત્સ્થાનં ચ તે દદ્મિ વૈશ્વાનરપથાદ્બહિઃ ॥
દિવ્યદેહો ભવાંસ્તત્ર વિમાનવરમાસ્થિતઃ

દક્ષિણાં ભૂષય દિશમસ્તોદયસમન્વિતઃ ॥
પ્રસાદમમ્ભસાં શૈત્યં નિર્વિષત્વં તવોદયે

ભવિષ્યત્યમલપ્રજ્ઞ મત્પ્રસાદાત્તવૈવ તુ ॥
શરત્સુ મુદિતો વસન્તેસ્તમયં વ્રજ

પ્રાકામ્યયુક્તશ્ચ તથા સમગ્રાં વસુધાં ચર ॥
પ્રધાનમૂર્તિર્યાવત્ત્વં સદારાપત્યબાન્ધવઃ

નાક્રમિષ્યતિ વૈ વિન્ધ્યં તાવદ્વિન્ધ્યાચલઃ સ્થિતઃ ॥
પ્રાકામ્યમૂર્તિયુક્તે તુ યત્ર ક્વચન સંસ્થિતે

ત્વયિ વિન્ધ્યો મહાશૈલો વૃદ્ધિં ન સ ગમિષ્યતિ ॥
ઇલ્વલશ્ચાપિ દુર્મેધા ભ્રાત્રા વૈ મેષરૂપિણા ॥

યદા ભોજયતે વિપ્રાન્ભુક્તવત્સુ દ્વિજાતિષુ ॥
કુક્ષિભેદન્તુ વાતાપી કૃત્વા નિર્ગચ્છતે પુનઃ

એવં વિનિઘ્નતસ્તસ્ય બ્રાહ્મણાન્યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥
શરણં તેન તુષ્ટોઽસ્મિ વિન્ધ્યસંસ્તમ્ભનેન ચ

શરત્સમયમાસાદ્ય યસ્માદ્વિપ્ર નવોદયે ॥
પૂજાં ત્વમાપ્સ્યસે લોકે મત્પ્રસાદાદ્દ્વિજોત્તમ

યે ચ ત્વાં પૂજયિષ્યન્તિ ગન્ધમાલ્યફલાક્ષતૈઃ ॥
દધિકાઞ્ચનરત્નૈશ્ચ પરમાન્નેન ભૂરિણા

પૂર્ણકુમ્ભૈઃ સકૂષ્માણ્ડૈશ્છત્રોપાનહયષ્ટિભિઃ ॥
ધેન્વા વૃષેણ ભક્ષ્યૈશ્ચ વાસોભિઃ કનકેન ચ

સંવત્સરં ચ ત્યાગેન ફલસ્યૈકસ્ય ચાપ્યથ ॥
પૂજનૈર્બ્રાહ્મણેન્દ્રાણાં ત્વત્કર્મપરિકીર્તનૈઃ

તે પ્રાપ્સ્યન્તિ સદા પુત્રાન્ધનમારોગ્યમેવ ચ ॥
આયુરગ્ર્યં તથા લોકે શત્રુભિશ્ચાપરાજયમ્

સૌભાગ્યં વિપુલાન્કામાન્ધર્મવૃદ્ધિં તથૈવ ચ ॥
એવમુક્ત્વા સ ભગવાંસ્તત્રૈવાન્તરધીયત

આસસાદ તથા સ્થાનમગસ્ત્યોઽપિ મહાતપાઃ ॥
યેન ક્રતુશતૈરિષ્ટં તપસ્તપ્તં તથા મહત્

તેન સ્વતપસા સૃષ્ટા લોપામુદ્રા પ્રિયંવદા ॥
વિદર્ભરાજતનયા ધર્મપત્ની તથાત્મનઃ

દૃઢસ્યુસ્તનયસ્તસ્ય તપસ્વી ચ મહાતપાઃ ॥
પ્રમુચુર્મુમુચુશ્ચૈવ તન્મુચુશ્ચ મહાતપાઃ

સ્વસ્ત્યાત્રેયસ્તથા વિદ્વાંસ્તસ્ય શિષ્યો મહાત્મનઃ ॥
અભેદ્યં કવચં દત્તં તથાઽક્ષય્યે મહેષુધી

રામલક્ષ્મણયોસ્તેન ધનુષી ચ મહાબલે ॥
ઘોરેણાપ્યથ સંયુક્તઃ સ ચ વૈષ્ણવતેજસા

કર્મણા કીર્તનં યસ્ય નરો વર્ષશતૈરપિ ॥
કર્તું શક્તો ન સહતે પ્રાકામ્યે ચૈવ રાવણે

અયોધ્યાં રાઘવં દ્રષ્ટું જગામ ત્વરિતો મુનિઃ ॥
તમાગતમભિપ્રેક્ષ્ય પૂજયામાસ રાઘવઃ

પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીયાદ્યૈઃ સર્વૈ રાજ્યનિવેદનૈઃ ॥
સંપૂજિતસ્તદા તેન તત્ર ચક્રે કથાઃ શુભાઃ

તતઃ કથાન્તે કસ્મિંશ્ચિત્તમપૃચ્છત્તુ રાઘવઃ ॥
વિષ્ણુના માલિનિધનં તેનોક્તં તસ્ય તચ્છ્રૃણુ

યદુક્તવાન્રાઘવનન્દનસ્ય ચન્દ્રાર્કવહ્નિપ્રતિમપ્રભાવઃ ॥
રક્ષોગણેશસ્ય વધં સુઘોરં મુનિર્મહાત્મા તદિદં નિબોધ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે નાડાયનવાક્યે શૈલૂષં પ્રતિ નાડાયનોક્તાગસ્ત્યમાહાત્મ્યવર્ણનો નામ ત્રયોદશોત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.214
અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥
માલી સુમાલી રાજેન્દ્ર માલ્યવાંશ્ચ રણોત્કટઃ ॥
લઙ્કાદુર્ગમથાસાદ્ય ચિત્રમૂષુઃ પરસ્પરમ્

માલી સુમાલી દુર્વૃત્તૌ પીડયન્તૌ ચ દેવતાઃ ॥
વાર્યમાણાવપિ સદા તેન માલ્યવતા નૃપ

તયોર્ભીતૈઃ સુરૈર્બ્રહ્મા જ્ઞાપિતઃ સપ્રયોજનમ્ ॥
બ્રહ્મણા સહિતૈર્ગત્વા જ્ઞાપિતસ્ત્રિપુરાન્તકઃ

બ્રહ્મેશસહિતા દેવા વિષ્ણું શરણમીયુષઃ ॥
જગ્મુર્લવણતોયસ્થં વિજ્ઞાપયિતુમચ્યુતમ્

દદૃશુશ્ચ રઘુશ્રેષ્ઠ સમુદ્રં પીતમમ્ભસામ્ ॥
ઊર્મિવર્ગૈઃ પ્રનૃત્યદ્ભિર્વલ્ગન્તમિવ વાયુના

હસન્તમિવ ફેનૌઘૈઃ સ્ખલન્તં કન્દરાસુ ચ ॥
અપારમિવ ગર્જન્તં નાનાયાદોગણાવૃતમ્

વીચિહસ્તૈઃ પ્રચલિતૈરાહ્વયાનમિવાઽમરાદ્ ॥
ફેનવત્યઃ પ્રકીર્ણાશ્ચ સંહતાશ્ચ સમુચ્છ્રિતાઃ

ઊર્મયશ્ચાસ્ય દૃશ્યન્તે ચલન્ત ઇવ પર્વતાઃ ॥
તિમિઙ્ગિલાઃ કચ્છપાશ્ચ તથા તિમિ તિમિઙ્ગિલાઃ

મકરાશ્ચાપિ દૃશ્યન્તે જલે મગ્ના ઇવાદ્રયઃ ॥
શઙ્ખાનાં ચ સહસ્રાણિ મગ્નાન્યપ્સુ સમન્તતઃ ।

દૃશ્યન્તે સ્મ યથા રાત્રૌ તારાસ્તન્વભ્રસંવૃતાઃ ॥
ક્વચિત્સુપ્તઃ ક્વચિદ્ગર્જન્ક્વચિદ્ઘૂર્ણન્ક્વચિત્સ્ખલન્

ક્ષીબોપમં તં દદૃશુઃ સમુદ્રં ત્રિદશાધિપાઃ ॥
ક્વચિચ્ચાવાસિતૈર્દૈત્યૈઃ ક્વચિદ્દૈત્યારિણા તથા ।

ક્વચિચ્ચ ભુજગૈર્ભીમૈર્મહાગામ્ભીર્યસંયુતમ્ ॥
વિષ્ણોર્વરાહવપુષા વિક્ષોભિતજલાવિલમ્

અનાસાદિતબાધં ચ વર્ષાણાં શતપત્રિણા ॥
તેન દેવાતિદેવેન વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના

નિત્યમન્તરસંસ્થેન નિર્મલીકૃતવિગ્રહમ્ ॥
શક્રવજ્રભયત્રસ્યમાનશૈલશતા કુલમ્

વિદ્રુમામ્બરમાપ્લુષ્ટસદૃશાકારવિદ્રુમમ્ ॥
પૂર્ણચન્દ્રકલઙ્કસ્ય ક્ષાલનેપ્સુરિવોદ્ધતૈઃ

ખમાક્રમતિ કલ્લોલૈઃ પૌર્ણમાસીષુ યઃ સદા ॥
અસંખ્યાતં તરઙ્ગૌઘૈઃ સંક્રાન્તશશિમણ્ડલમ્

હસન્તં વાન્તરિક્ષસ્ય શ્રિયમેવેન્દુધારિણઃ ॥
દિગ્ભાગદાનકાલેષુ યુક્તશ્ચન્દનવા રિણા ॥
સુપ્યતે ચ યથા યત્ર સતતં દાનવારિણા

તમન્તરિક્ષપ્રતિમં વિશાલલોલોર્મિમાલાકુલદિગ્વિભાગમ્ ॥
સમુદ્રમાસાદ્ય દિવૌકસસ્ત માતસ્થુરુગ્રં તપસોગ્રસત્ત્વાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શૈલૂષં પ્રતિ નાડાયનવાક્યે સમુદ્રવર્ણનો નામ ચતુર્દશો ત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.215
અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥
તપસા તોષિતો દેવૈર્દેવદેવો જનાર્દનઃ ॥
મહોદવાસં સંત્યજ્ય સુરાણાં દર્શનં દદૌ

તે ચ તં વિબુધારિઘ્નં ધરણીપાતપાંસુલૈઃ ॥
જાનુપાણિલલાટાન્તૈઃ પ્રણેમુર્મુદિતા હરિમ્

તુષ્ટુવુશ્ચ તથા વાગ્ભિરથોચુઃ સ્વપ્રયોજનમ્ ॥
વધાર્થં દેવદેવસ્ય સુકેશતનયાન્પ્રતિ

પ્રતિજજ્ઞે તદા તેષાં દેવો માલિવધં હરિઃ ॥
યૂયં સુમાલિનિધને શક્તાઃ સ્થ સુરસત્તમાઃ

માલ્યવાનપ્યવધ્યોઽસૌ સતતં ધર્મવત્સલઃ ॥
એવમુક્ત્વા તતસ્તાર્ક્ષ્યમાહ્વયામાસ કેશવઃ

તમારુરોહ સર્વાત્મા કાઞ્ચનં વિનતાસુતમ્ ॥
શંખચક્રગદાપદ્મલાચ્છિતો મધુસૂદનઃ॥

અતસીકુસુમશ્યામઃ કાઞ્ચને ખગમે સ્થિતઃ ॥
શ્રિયમૂહે સતોયસ્ય તોયદસ્ય સવિદ્યુતઃ

કિરીટકૌસ્તુભધરં વરભૂષણભૂષિતમ્ ॥
વિહઙ્ગ વરમારૂઢમનુજગ્મુર્દિવૌકસઃ

સુધાવદાતસત્પક્ષૈર્વિતતામ્બરધાવિભિઃ ॥
હંસૈસ્તમન્વયાદ્બ્રહ્મા જટામણ્ડલદુર્દૃશઃ

ચન્દ્રરશ્મિપ્રતીકાશનિબિડાઙ્ગકકુદ્મિકઃ ॥
હરસ્તૃતીયનેત્રાર્ચિર્વિદારિતનભો યયૌ

મહેન્દ્રનેત્રસંકાશકલાપાટોપરોધિના ॥
સ્કન્દસ્તમન્વયૌ તસ્મા ન્મયૂરેણ ષડાનનઃ

વિનાયકાન્કર્તુમના રાક્ષસેન્દ્રાન્વિનાયકઃ ॥
વાયુમણ્ડલમારૂઢઃ પ્રયયાવનુમાધવમ્

વહ્રિજ્વાલાવલી પુઞ્જસમકેસરમાલિના ॥
સિંહેનાનુયયૌ દેવી ભદ્રકાલી જનાર્દનમ્

વરસ્ત્રીકુચસંકાશકુમ્ભૈરાવણપૃષ્ટગઃ ॥
કિરીટી વજ્રપાણિસ્તમન્વયૌ ત્રિદશાધિપઃ

વહ્નિસ્તમન્વયૌ દેવં શુકયાનેન પાર્થિવ ॥
સેન્દ્રગોપગણાકીર્ણશાદ્વલસ્થલશોભિના

ગિરિકૂટસમાકારં શૃઙ્ગ ભૂષિતમસ્તકમ્ ॥
વૈવસ્વતોઽપિ મહિષમારુહ્યાનુયયૌ હરિમ્

શઙ્કુકર્ણો મહાગ્રીવો વરેભસ્કન્ધસંસ્થિતઃ ॥
પશ્ચાદનુયયૌ દેવં વિરૂપાક્ષો મહાબલઃ

મહાયાનેન રમ્યેણ મનોમારુતરંહસા ॥
વરુણોઽનુયયૌ પશ્ચાત્સ્નિગ્ધવૈદૂર્યસન્નિભઃ

મનઃશીઘ્રગતિર્દેવો વાયુ મણ્ડલમધ્યગઃ ॥
વાયુશ્ચાનુયયૌ પશ્ચાદ્વાયુપૂર્ણશુભાંશુકઃ

ધનદો નરયાનેન સર્વરત્નોજ્વલાત્મના ॥
ગોવિન્દમનુવવ્રાજ શ્રિયા પરમયા યુતઃ

સપ્તાશ્વમેકચક્રં ચ રથમારુહ્ય ભાનુમાન્ ॥
તથૈવાનુયયૌ દેવં પ્રભામણ્ડલદુર્દૃશઃ

ચન્દ્રશ્ચણ્ડપ્રભાવારો દશભિસ્તુરગો ત્તમૈઃ ॥
મનોજવેન ચ તથા રથેનાનુયયૌ હરિમ્

તુરઙ્ગવરમારુહ્ય ભાસ્કરપ્રતિમાકૃતિઃ ॥
તમન્વયૌ તદા રાજન્પ્રચણ્ડો રવિનન્દનઃ ॥

ચતુર્ભિઃ કુઞ્જરૈર્યુક્તં રથમાસ્થાય સત્વરા ॥
તમન્વયૌ ધરાદેવી દેવં ત્રિદશપૂજિતમ્

સઙ્કલ્પરથમારુહ્ય વ્યવસાય પુરઃસરઃ ॥
મનોરથેનાનુયયૌ કામદેવોઽપિ કેશવમ્

પુષ્પેષોરપિ યસ્યાજ્ઞાં બિભર્તિ સકલં જગત્ ॥
અનાલસ્યં સમારૂઢા તથા દેવી સરસ્વતી ॥

અન્યયા પુણ્ડરીકાક્ષં શરણાગતવત્સલમ ॥
ભૌમજ્ઞજીવશુક્રાશ્ચ રાહુઃ કેતૂઃ શનૈશ્ચરઃ

વાજિયુક્તૈ રથૈઃ શીઘ્રરમન્વયુઃ પુરુષો ત્તમમ્॥
દેવાશ્ચૈકોનપઞ્ચાશન્મરુતશ્ચારુમણ્ડલાઃ

અનુજગ્મુઃ સુરાઃ કૃષ્ણં વાયુમણ્ડલમધ્યગાઃ ॥
અનુજગ્મુસ્તમાદિત્યા રથૈઃ કાઞ્ચન સુપ્રભૈઃ

વસવોઽઙ્ગિરસઃ સાધ્યા વિશ્વેદેવાસ્તથાશ્વિનૌ ॥
ભૃગવશ્ચાશ્વસંયુક્તૈ રથૈસ્તં દેવમન્વયુઃ

રુદ્રાશ્ચાનુયયુર્દેવં બલોદગ્રૈઃ કકુદ્મિભિઃ ॥
તથૈવાન્યે બલોદગ્રા દેવા દેવાનુયાયિનઃ

ગર્દભૈઃ શિશુમારૈશ્ચ મહોષ્ટ્રૈર્મહિષોરગૈઃ ॥
સિંહવ્યાઘ્રતરક્ષ્વૃક્ષગજવાનર મર્કટૈઃ

ચમરૈઃ સૃમરૈશ્ચૈવ ગોધામાર્જારશલ્લકૈઃ ॥
વિવિધૈઃ પક્ષિયાનૈશ્ચ તેઽનુજગ્મુર્જનાર્દનમ્

સિદ્ધમાર્ગેણ સિદ્ધાશ્ચ પ્રયયુર્મુનયસ્તથા ॥
સ્તુવન્તઃ પુણ્ડરીકાક્ષં દેવસંઘભયાપહમ્

ગીતવાદ્યૈઃ સુમધુરૈઃ સેવમાના જનાર્દનમ્ ॥
પ્રહૃષ્ટાઃ પ્રયયુસ્તત્ર ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ

તપઃ સત્યં ક્ષમા દાનં વ્રતાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
યજ્ઞાઙ્ગાનિ ચ સર્વાણિ કાલસ્યાવયવાસ્તથા

સંવત્સરાસ્તથા માસાઃ પક્ષૌ ચ કરણૈઃ સહ ॥
યુગાયનમુહૂર્તાશ્ચ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ

મૂર્તિમન્તિ તથાસ્ત્રાણિ શસ્ત્રાણિ ચ જગત્પતેઃ ॥
સમુદ્રપથતદ્દ્વીપશાખિનાં વિગ્રહાણિ ચ

વર્ષાણાં ચ શરીરાણિ પિતૄણાં ચ તથા ગણાઃ ॥
નક્ષત્રાણિ દિશશ્ચૈવ વિદિશશ્ચ મહીપતે

દેવા વનસ્પતિશ્ચૈવ યાશ્ચ લોકસ્ય માતરઃ ॥
દેવદૈત્યગણા યે ચ તથા પિતૃગણાશ્ચ યે

ગન્ધર્વયક્ષનાગાનાં ગણા યે ચ નરેશ્વર ॥
ઘોરા વ્યાધિગણાશ્ચૈવ કાલપાશૈઃ સુદારુણૈઃ

મૃત્યુર્દણ્ડસ્તથા ક્રોધો જરા ચ મનુજેશ્વર ॥
અન્વયુઃ પુણ્ડરીકાક્ષં રક્ષોગણવધૈષિણમ્

।
જયશ્રીરગ્રતસ્તસ્ય પ્રયાતિ રઘુનન્દન ॥
સરિતશ્ચ તથા યાનૈઃ સર્વલોકસ્ય માતરઃ

મકરેણ યયૌ ગઙ્ગા કાલિન્દી કચ્છપેન તુ॥
સારસેનાપિ સરયૂઃ શિશુમારેણ ગોમતી

ગોદાવરી ચ ખડ્ગેન મયૂરેણ સરસ્વતી ॥
કકુદ્મિના શતદ્રુશ્ચ વિપાશા તુરગેણ ચ

ચન્દ્રભાગા ચ સિંહેન દન્તિનેરાવતી તથા ॥
સિન્ધુર્વ્યાઘ્રેણ મત્સ્યેન વિતસ્તા ચ તથા યયૌ

દેવિકા ચૈવ હંસેન પુરુષેણ ચ ગણ્ડકી ॥
મહિષેણ પયોષ્ણી ચ કાવેરી વૃષભેણ તુ

હિરણ્વતી સુપર્ણેન ચક્રેણેક્ષુમતી નદી ॥
ભુજગેન ચ પાર્ણાશા વરાહેણ ચ કૌશિકી

વેદસ્મૃતિર્મયૂરેણ સારઙ્ગેણ ચ નર્મદા ॥
જીવજીવકમારૂઢા સીતાપિ પ્રયયૌ નદી

હ્રાદિની ચ સરોરૂઢા સૃમરેણ ચ પાવની ॥
શશકેનાપિ લૌહિત્યા નદી સિન્ધુર્ગજેન ચ

ઉરભ્રેણ તથા ચક્ષુઃ સીતા ચાજેન રાઘવ ॥
ગૌતમી કુક્કુટેનાપિ ચાષેણ ચ દૃષદ્વતી

સ્વૈઃ સ્વૈર્યાનૈસ્તથૈવાન્યાઃ પ્રયયુર્નિમ્નગા હરિમ ॥
દેવાનુયાત્રાઘોષેણ વાદિત્રાણાં રવેણ ચ

સ્તૂયમાનો દ્વિજાગ્ર્યૈશ્ચ પ્રયયૌ કમલેક્ષણઃ ॥
તદ્બલો યમપર્યન્તં દેવગન્ધર્વસંકુલમ્

આતપત્રૈઃ પતાકાભિઃ સ્વચિહ્નૈશ્ચ વિરાજિતમ્ ॥
કિઙ્કિણીશતસંઘોષં પ્રયયાવનુકેશવમ્

।
રશ્મ્યુત્કરૈર્દેવવિભૂષણાનાં પ્રદીપ્યમાનં કલનકાદિચિત્રમ્॥
બલં યયૌ તત્ત્રિદશોત્તમાનાં નારાયણેનાઽપ્રતિમેન ગુપ્તમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તર પુરાણે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે દેવપ્રયાણવર્ણનો નામ પઞ્ચદશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ