વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.201.205

1.201
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
યક્ષે રાક્ષસે જાતે તતઃ કાલેન કેનચિત્ ॥
એષા સુષાવ ગન્ધર્વં શૈલૂષમિતિ વિશ્રુતમ્

કોટ્યસ્તિસ્રસ્તુ પુત્રાણાં તસ્યાસન્સુદુરાત્મનઃ ॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ વિસૃષ્ટાસુ પ્રજાસુ ચ

બ્રહ્માદિદેશ રાજ્યાનિ જાત્યાં જાત્યાં યથાક્રમમ્ ॥
ગન્ધર્વાણામધિપતિં ચક્રે ચિત્રરથં તથા

શૈલૂષપુત્રા ગન્ધર્વા સંઘશઃ કૃતનિશ્ચયાઃ ॥
શાસનેનૈવ તિષ્ઠન્તિ તસ્ય ચિત્રરથસ્ય તુ

સિન્ધોરુભયકૂલેષુ દેશમુત્સાદ્ય તે તદા ॥
હત્વા ચ મનુજાંસ્તત્ર નિવસન્તિ ગતવ્યથાઃ

ઉત્સાદયન્તો રાષ્ટ્રાણિ રાજ્ઞાં વિપ્રિયકારકાઃ ॥
તાઞ્શશાપ સ ગન્ધર્વરાજશ્ચિત્રરથઃ પ્રભુઃ

અધર્મનિરતાઃ સર્વે માનુષાદ્વધમાપ્સ્યથ

શાપેન તસ્યાપ્રતિમેન રાજન્ગન્ધર્વરાજાતિ બલસ્ય સંખ્યે ॥
બભૂવ મૃત્યુર્ભરતસ્તુ તેષાં દેહાન્તરસ્થો હરિરપ્રમેયઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શૈલૂષવંશવર્ણનં નામૈકાધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.202
વજ્ર ઉવાચ ॥
શૈલૂષપુત્રા ગન્ધર્વા ભરતેન કથં હતાઃ॥
કિમર્થં તુ મહાભાગ તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અયોધ્યાયામયોધ્યાયાં રામે દશરથાત્મજે ॥
કૈકેયાધિપતિઃ શ્રીમાન્યુધાજિન્નામ પાર્થિવઃ

રામાય પ્રેષયામાસ દૂતં ભરત માતુલઃ ॥
વૃદ્ધં પુરોહિતં ગાર્ગ્યં યેન કાર્યેણ તચ્છૃણુ

સિન્ધોરુભયકૂલેષુ રામદેશો મનોહરઃ ॥
હત્વા રણે મનુષ્યેન્દ્રાન્ગન્ધર્વૈર્વિનિવેશિત

ગન્ધર્વાસ્તે ચ રાજેન્દ્ર રાજ્ઞાં વિપ્રિયકારકાઃ ॥
લક્ષ્મણં ભરતં વાપિ શત્રુઘ્નમથવા નૃપ

વિસર્જયિત્વા ગન્ધર્વાંસ્તાન્વિનાશય રાઘવ ॥
રાજાનો નિર્ભયાઃ સન્તુ દેશશ્ચાસ્તુ તથા તવ

દૂતસ્ય વચનં શ્રુત્વા ચિન્તયામાસ રાઘવઃ ॥
મેઘનાદવધે કર્મ લક્ષ્મણેન મહત્કૃતમ્

શત્રુઘ્નેન કૃતં કર્મ લવણં ચ વિનિઘ્નતા॥
પ્રેષયિષ્યામિ ભરતં ગન્ધર્વસ્ય ચ નિગ્રહે

ઇત્યેવં મનસિ ધ્યાત્વા રામો ભરતમબ્રવીત્ ॥
ગચ્છ ગાર્ગ્યં પુરસ્કૃત્ય વત્સ રાજગૃહં સ્વયમ્

માતુલેન સમાયુક્તઃ કૈકયેન્દ્રગૃહાત્તતઃ ॥
જહિ શૈલૂષતનયાન્ગન્ધર્વાન્પાપનિશ્ચયાન્

એવમુક્તઃ સ ધર્માત્મા ભરતો ભ્રાતૃવત્સલઃ ॥
રામસ્ય પાદૌ શિરસા ચાભિવન્દ્ય કૃતાઞ્જલિઃ

ગૃહં ગત્વા ચકારાથ સર્વં પ્રાસ્થાનિકં વિધિમ્ ॥
ઓષધીનાં કષાયેણ તદોત્પ્લાવિતવિગ્રહઃ

ગૌરસર્ષપકલ્કેન પ્રસાદિતશિરોરુહઃ ॥
તીર્થસારસનાદેયૈઃ સલિલૈશ્ચ સ સાગરૈઃ

ચન્દનસ્રાવસમ્મિશ્રૈઃ કુંકુમાક્ષોદસંયુતૈઃ ॥
સર્વૌષધિસમાયુક્તૈઃ સર્વગન્ધસમન્વિતૈઃ

મન્ત્રપૂતૈર્મહાતેજાઃ સસ્નૌ રાઘવવર્ધનઃ ॥
શઙ્ખભેરી નિનાદેન પણવાનાં સ્વનેન ચ

આનકાનાં ચ શબ્દેન નિસ્વનેન ચ બન્દિનામ્ ॥
સૂતમાગધશબ્દેન જયકારૈસ્તથૈવ ચ

તુષ્ટવુઃ સ્નાનકાલે તં સ્તવૈર્મઙ્ગલપાઠકાઃ ॥
તથોપતસ્થુર્ગીતેન ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ

સ્નાતઃ સ ભરતો લક્ષ્મ્યા યુવરાજાભિરૂપયા ॥
વિલિપ્ય ચારુસર્વાઙ્ગં ચન્દનેન સુગન્ધિના

અહતામ્બરસંવીતઃ શ્વેતમાલ્યવિભૂષણઃ ॥
કુણ્ડલી સાઙ્ગદી મૌલી સર્વરત્નવિભૂષિતઃ

અન્તસ્થં પૂજયામાસ દેવદેવં ત્રિવિક્રમમ્ ॥
ગન્ધમાલ્યનમસ્કારધૂપદીપાદિકર્મણા

પૂજયિત્વા જગન્નાથમુપતસ્થે હુતાશનમ્ ॥
સુહુતં બ્રાહ્મણેન્દ્રેણ રાઘવાણાં પુરોધસા

ગોભિર્વસ્ત્રૈર્હિરણ્યૈશ્ચ તુરઙ્ગકરિપુઙ્ગવૈઃ ॥
મોદકૈઃ સફલૈર્દધ્ના ગન્ધૈર્માલ્યૈસ્તથાક્ષતૈઃ

સ્વસ્તિવાદ્યાંસ્તથા વિપ્રાન્મહાત્મા ભૂરિદક્ષિણઃ ॥
વ્યાઘ્રચર્મોત્તરે રમ્યે સૂપવિષ્ટો વરાસને

આયુધાનન્તરં ચક્રે ધ્વજચ્છત્રાભિપૂજનમ્ ॥
સ્વસ્તિકાન્વર્ધમાનાંશ્ચ નન્દ્યાવર્તાસ્તથૈવ ચ

નદ્યઃ કાઞ્ચનવિન્યસ્તાઃ શઙ્ખઃ સત્કમલાઞ્જનમ્ ॥
પૂર્ણકુમ્ભં ગજમદં દૂર્વાઃ સાર્દ્રં ચ ગોમયમ્

રત્નાન્યાદાય બિલ્વં ચ ચાપમાદાય સત્વરઃ ॥
સશરં રાઘવશ્રેષ્ઠઃ પદદ્વાત્રિંશકં યયૌ

શ્રેષ્ઠમશ્વં સુચન્દ્રાભં હેમભાણ્ડપરિચ્છદમ્ ॥
આરુહ્ય નિર્યયૌ શ્રીમાઞ્જયકારાભિપૂજિતઃ

પૌરજાનપદામાત્યૈર્વાદ્યઘોષેણ ભૂરિણા ॥
હ્રાદેન ગજઘણ્ટાનાં બૃંહિતેન પુનઃપુનઃ

હેષિતેન તુરઙ્ગાણાં નરાણાં ક્ષ્વેડિતેન ચ ॥
દ્વિજપુણ્યાહઘોષેણ પ્રયાતો ભૂરિદક્ષિણઃ

ભરતસ્ય પ્રયાણે તુ દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ॥
મુમુચુઃ પુષ્પવર્ષાણિ વાચ ઊચુઃ શુભાસ્તથા

એષ વિગ્રહવાન્ધર્મ એષ સત્યવતાં વરઃ ॥
એષ વીર્યવતાં શ્રેષ્ઠો રૂપેણાપ્રતિમો ભુવિ

અનેન યત્કૃતં કર્મ રામે વનમુપાગતે ॥
ન તસ્ય કર્તા લોકેઽસ્મિન્દિવિ વા વિદ્યતે ક્વચિત્

અનેન રાજ્યં સન્ત્યક્તં ગૃહં દગ્ધમિવાગ્નિના ॥
અનેન દુઃખશય્યાસુ શયિતં સમહાત્મના

નિત્યમાસન્નભોગેન જટાવલ્કલધારિણા ॥
ફલમૂલાશિનાનેન રામરાજ્યં હિ પાલિતમ્

શૃણ્વન્સુવાક્યાનિ સુરેરિતાનિ રામાનુજો રામગૃહં જગામ ॥
શૂરાર્યવિદ્વત્પુરુષોપકીર્ણં રત્નૈર્યથા સાગરમપ્રમેયમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ભરતપ્રસ્થાનવર્ણનં નામ દ્વ્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.203
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ગૃહાત્પ્રયાતે ભરતે પ્રસ્થાનાર્થિનિ યાદવ ॥
પ્રાગેવ લક્ષ્મણં રામો નિત્યોદ્યુક્તમભાષત

અનુયાનં કુમારસ્ય ભરતસ્ય મહાત્મનઃ ॥
પ્રેષયાશ્વસહસ્રાણાં શતાનિ ત્રીણિ રાઘવ

દશ દન્તિસહસ્રાણિ રથાનાં ષડ્ગુણાનિ ચ ॥
કોટ્યઃ પઞ્ચ પદાતીનાં સમરેષ્વનિવર્તિનામ્

ધનાધ્યક્ષાસ્તથા વત્સમનુગચ્છન્તુ લક્ષ્મણ ॥
ગોરથૈશ્ચ તથા પુષ્ટૈર્ગોભિરુષ્ટ્રૈસ્તથૈવ ચ

વ્યાયતૈઃ પુરુષૈરશ્વૈર્ગર્દભૈશ્ચ તથા વરૈઃ ॥
વસ્ત્રરૂપ્યસુવર્ણાનાં મણીનામપિ ભાગશઃ

વિસર્ગાય કુમારસ્ય પરિપૂર્ણા યથાસુખમ્ ॥
બ્રાહ્મણાઃ કથયા મુખ્યાસ્તથૈવ નટવર્તકાઃ

ગીતે નૃત્તે તથા લાસ્યે પ્રવીણાશ્ચ વરાઙ્ગનાઃ ॥
પ્રાસ્થાનિકાશ્ચ યે કેચિત્પાનવિક્રયિણશ્ચ યે

રૂપાજીવાશ્ચ વણિજો નાનાપણ્યોપજીવિનઃ ॥
નાનારૂપમુપાદાય બહુપણ્યં વ્રજન્તુ વૈ

વિષવૈદ્યાઃ શલ્યવૈદ્યાસ્તથા કાયચિકિત્સકાઃ ॥
કર્મન્તિકા સ્થપતયો માર્ગિણો વૃક્ષરોપકાઃ

કૂપકારાઃ સુધાકારા વંશકર્મકૃતસ્તથા ॥
વાણિક્કારાશ્ચ યે કેચિત્કૂર્ચકારાશ્ચ શોભનાઃ

પરિકર્મકૃતશ્ચૈવ તથા વસ્ત્રોપજીવિનઃ ॥
માયૂરિકાસ્તૈત્તિરિકાશ્ચેતકા ભેદકાશ્ચ યે

રઞ્જકા દન્તકારાશ્ચ તથા દન્તોપજીવિનઃ ॥
એરણ્ડવેત્રકારાશ્ચ કટકારાશ્ચ શોભનાઃ

આરકૂટકૃતશ્ચૈવ તાત્રકૂટાસ્તથૈવ ચ ॥
ભૂર્જકૂટાઃ ખડ્ગકારા ગુડસીધુપ્રપાચકાઃ

ઔરભ્રકા માહિષકાસ્તુન્નવાયાશ્ચ લક્ષ્મણ ॥
યે ચાભિષ્ટાવકાઃ કેચિત્સૂતમાગધબન્દિનઃ

ચૈલનિર્ણેજકાશ્ચૈવ ચર્મકારાસ્તથૈવ ચ ॥
અઙ્ગારકોરાશ્ચ તથા લુબ્ધકા યે ચ ધીવરાઃ

કબન્ધધારિણો યે ચ યે ચ કાષ્ઠપ્રપાટકાઃ ॥
વસ્ત્રસીવનસક્તાશ્ચ ગૃહકારાશ્ચ યે નરાઃ

કુમ્ભકારાશ્ચ યે કેચિચ્છ્મશ્રુવર્ધકિનશ્ચ યે ॥
લેખકા ગણકા યે ચ તથા તન્દુલકારકાઃ

સક્તુકારાશ્ચ યે કેચિચ્છાકપણ્યોપજીવિનઃ ॥
તૈલિકા ગાન્ધિકાશ્ચૈવ તીર્થસંશુદ્ધિકારકાઃ

ચિત્રકર્મવિદો યે ચ યે ચ લાઙ્ગૂલિકા જનાઃ ॥
સૂતાઃ પૌરોગવાશ્ચૈવ સૌવિદલ્લાશ્ચ લક્ષ્મણ

ગોપા વનચરા યે ચ નદીતીરવિચારણાઃ ॥
ગોસંઘૈર્મહિષીસંઘૈસ્તેઽનુયાન્તુ યથાસુખમ્

શ્રેણીમહત્તરા યે ચ ગ્રામઘોષમહત્તરાઃ ॥
તથૈવાટવિકા યે ચ યે ચ શૈલવિચારિણઃ

સૌમિત્રે સર્વ એવૈતે સુભૃતાશ્ચ સુપૂજિતાઃ ॥
અનુયાન્તુ કુમારં મે ભરતં ભ્રાતૃવત્સલમ્

ઇત્યેવમુક્તઃ સ તુ તાન્સમસ્તાનાજ્ઞાપયામાસ નરેન્દ્રવાક્યાત્ ॥
આમન્ત્ર્ય રામં શિરસા ચ સર્વે વિનિર્યયુસ્તે નગરાત્પ્રહૃષ્ટાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે આનુયાત્રિકવર્ણનન્નામ ત્ર્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.204
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ રામઃ શુશ્રાવ તન્મહત્॥
શઙ્ખવાદ્યરવોન્મિશ્રં ભરતસ્યાનુયાત્રિકમ્

રાજદ્વારમુપાગત્ય ભરતોઽપિ મહાયશાઃ ॥
પદભ્યાં જગામ રાજાનમવતીર્ય તુરઙ્ગમાત્

સ દદર્શ તદા રામં રત્નસિંહાસનસ્થિતમ્॥
અનુલિપ્તં પરાર્ધ્યેન ચન્દનેન સુગન્ધિના

સૂક્ષ્મં વસાનં વસનં સર્વાભરણભૂષિતમ॥
તેજસા ભાસ્કરાકારં સૌન્દર્યેણોડુપોપમમ્

ક્ષમયા પૃથિવીતુલ્યં ક્રોધે કાલાનલોપમમ્ ॥
બૃહસ્પતિસમં બુદ્ધ્યા વિષ્ણુતુલ્યં પરાક્રમે

સત્યે દાનેઽપ્યનૌપમ્યં દમે શીલે ચ રાઘવમ્ ॥
પુરોહિતૈરમાત્યૈશ્ચ યુતં પ્રકૃતિભિસ્તથા

દૃષ્ટ્વા તં ભરતઃ શ્રીમાઞ્જગામ શિરસા મહીમ્ ॥
ભરતં યુવરાજાનં રામાય વિદિતાત્મને

ન્યવેદયત ધર્માત્મા પ્રતીહારઃ સલક્ષ્મણમ્ ॥
ઉત્થાય કણ્ઠે જગ્રાહ રામોઽપિ ભરતં તદા

મૂર્ધ્નિ ચૈનમુપાઘ્રાય આદિદેશાસ્ય શાસનમ્ ॥
ભરતં તુ સુખાસીનં રામો વચનમબ્રવીત્

ગન્ધર્વપુત્રાંસ્તાન્હત્વા કર્તવ્યં નગરદ્વયમ્ ॥
સિન્ધો રુભયપાર્શ્વે તુ પુત્રયોરુભયોઃ કૃતે

અભિષિચ્ય તદા વત્સ પુત્રૌ નગરયોસ્તયોઃ ॥
યુધાજિતિ પરીધાય ક્ષિપ્રમાગન્તુમર્હસિ

ત્વયા વિના નરવ્યાઘ્ર નાહં જીવિતુમુત્સહે ॥
ક્ષત્રધર્મં પુરસ્કૃત્ય તત્ર ત્વં પ્રેષિતો મયા

સ ત્વં ગચ્છ મહાભાગ મા તે કાલાત્યયો ભવેત્ ॥
સ્વસ્ત્યસ્તુ તેન્તરિક્ષેભ્યઃ પાર્થિવેભ્યશ્ચ ગચ્છતઃ

દિવ્યેભ્યશ્ચૈવ ભૂતેભ્યઃ સમરે ચ તથાનઘ

સ્વાંસ્વાં દિશમધિષ્ઠાય દિક્પાલા દીપ્તતેજસઃ ॥
પાલયન્તુ સદા તુભ્યં દીપ્તવિગ્રહધારિણઃ

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ સાધ્યાશ્ચ સમરુદ્ગણાઃ ॥
આદિત્યા વસવો રુદ્રા અશ્વિનૌ ચ ભિષગ્વરૌ

ભૃગવોઙ્ગિરસશ્ચૈવ કાલસ્યાવયવાસ્તથા ॥
સરિતઃ સાગરાઃ શૈલાઃ સમુદ્રાશ્ચ સરાંસિ ચ

દૈત્યદાનવગન્ધર્વા પિશાચોરગરાક્ષસાઃ ॥
દેવપત્ન્યસ્તથા સર્વા દેવમાતર એવ ચ

શસ્ત્રાણ્યસ્ત્રાણિ શાસ્ત્રાણિ મઙ્ગલાય ભવન્તુ તે ॥
વિજયં દીર્ઘમાયુશ્ચ ભોગાંશ્ચાન્યાન્દિશન્તુ તે

ઇતિ સ્વસ્ત્યયનં શ્રુત્વા રાજ્ઞા સ સમુદીરિતમ્ ॥
રામસ્ય પાદૌ શિરસા ત્વભિવન્દ્ય ધનુર્ધરઃ

નિર્ગત્ય રાજભવનાદ્રામાજ્ઞાકલ્પિતં જગત ॥
હિમાદ્રિકૂટસંકાશં ચારુદંષ્ટ્રોજ્જ્વલાનનમ્

મદેન સિઞ્ચમાનં ચ નૃપવેશ્માજિરં નૃપ ॥
સમાક્રાન્તકટં ચાપિ પાનલુબ્ધશિલીમુખૈઃ

સ્તબ્ધચારુમહાકર્ણં મધુપકૃપયૈવ તુ ॥
દીર્ઘાગ્રમધ્વક્ષકૃતં કૃતશૃઙ્ગાવતંસકમ્

સ્વાસનં વ્યૂઢકુમ્ભં ચ તથોદગ્રં મહાબલમ્ ॥
નક્ષત્રમાલાં શિરસા ધારયાનં તુ કાઞ્ચનીમ્

પટુસ્વને તથા ઘણ્ટે દર્શનીયે મનોહરે ॥
કુથં વિચિત્રં રમ્યં ચ કોવિદારં મહાધ્વજં

વૈજયન્ત્યઃ પતાકાશ્ચ કિઙ્કિણીજાલમાલિતાઃ ॥
સમારૂઢં નયવિદા મહામાત્રેણ ધીમતા

વૈડૂર્યદણ્ડતીક્ષ્ણાગ્ર કાઞ્ચનાઙ્કુશધારિણા ॥
જઘનસ્થેન ચાન્યેન વરતોમરધારિણા

તથા વૈજયિકૈર્મન્ત્રૈર્દેવજ્ઞેનાભિમન્ત્રિતમ્ ॥
આરુરોહ મહાતેજા જયત્કારાભિનન્દિનઃ

પૂર્ણેન્દુમણ્ડલાકારં રુક્મદણ્ડં મનોહરમ્ ॥
છત્રમાદાય તં પ્રેમ્ણા ચારુરોહ સ લક્ષ્મણઃ

ચામરૌ દ્વૌ સમાદાય ચન્દ્રરશ્મિસમપ્રભૌ ॥
આરૂઢં યોષિતોર્યુગ્મં રૂપેણાઽપ્રતિમં ભુવિ

તં સમારુહ્ય નાગેન્દ્રં મદલેખાભિગામિનમ્ ॥
જગામ સહ ગાર્ગ્યેણ રથારૂઢેન યાદવ

તમન્વયૌ મહાભાગ ચતુરઙ્ગમહાબલમ્ ॥
પતાકાધ્વજસમ્બાધં કલ્પયન્તં વસુન્ધરામ્

શ્યેનાઃ કાકવહાઃ કઙ્કાઃ પિશાચા યક્ષરાક્ષસાઃ ॥
યયુઃ પુરઃસરાસ્તસ્ય ભરતસ્ય મહાત્મનઃ

ગન્ધર્વપુત્રમાંસાનાં લુબ્ધા માંસોપજીવિનઃ ॥
તૂર્યઘોષેણ મહતા બન્દિનાં નિઃસ્વનેન ચ

વાયુના ચાનુલોમેન સેવ્યમાનઃ સુગન્ધિના ॥ ।
મઙ્ગલાનાં ચ મુખ્યાનાં દર્શનાદ્ધૃષ્ટમાનસઃ

નિર્યયૌ રાજમાર્ગેણ જનસમ્બાધશાલિના ॥
તેજસ્વિનાં ચ તેજાંસિ હૃદયાનિ ચ યોષિ તામ્

આદદાનો મહાતેજા નગરાત્સ વિનિર્યયૌ ॥
ક્રોશમાત્રં તતો ગત્વા સમે દેશે ચ સોદકે

પ્રશસ્તદ્રુમસંકીર્ણે શિબિરં પ્રાઙ્નિષેવિતમ્ ॥
સેનાધ્યક્ષૈઃ સુનિપુણૈર્વિવેશ ભરતસ્તદા

સ પ્રવિશ્ય મહાતેજાઃ શિબિરં સ્વં નિવેશનમ્ ॥
મઙ્ગલાલમ્ભનં કૃત્વા વરાસનગતઃ પ્રભુઃ

પૌરજાનપદં સર્વં પ્રેષયામાસ યાદવ ॥
પરિષ્વજ્ય તતઃ પશ્ચાલ્લક્ષ્મણં શુભલક્ષણમ્

મૂર્ધ્નિ ચૈવમુપાઘ્રાય પ્રેષયામાસ ધર્મવિત્ ॥
પ્રાયાણકં ચ શ્વોભૂતે દુન્દુભિસ્તાડ્યતાં મમ

દૈશિકાઃ પુરતો યાન્તુ યે ચ વૃક્ષાવરોહકાઃ ॥
આજ્ઞાપ્ય સકલં ચૈવ શિબિરં ચ તથાવિધમ્

અવૃક્ષેષુ તુ દેશેષુ રોપયન્તુ દ્રુમાઞ્જનાઃ ॥
દ્રુમાઃ કણ્ટકિનશ્ચૈવ યે ચ માર્ગપ્રરોધકાઃ

છિન્દન્તુ ગત્વા તાનદ્ય તીક્ષ્ણૈઃ શીઘ્રં પરશ્વધૈઃ ॥
તોયહીનેષુ દેશેષુ કૂપાન્કુર્વન્તુ મે તથા

વિષમાંશ્ચ તથા દેશાન્સમાન્કુર્વન્તુ મે પથિ ॥
તીરાણિ સરિતાં ચૈવ કુર્વન્તુ પુલિનાનિ ચ

ન ભવેદ્યેન સંઘટ્ટો જનસ્ય પથિ યાસ્યતઃ ॥
પુરઃ પ્રયાન્તુ સૈન્યેન વિજયે રતિવર્ધનાઃ

નીલશ્ચ નક્રદેવશ્ચ વસુમાન્મુનયસ્તથા ॥
મધ્યપ્રયાણે ગાન્ધારો જયનાભો રણોત્કટઃ

સુશીલઃ કામપાલશ્ચ યાન્તુ સૈન્યેન દંશિતાઃ ॥
જઘનં કટકસ્યાહં પાલયાનો યથાસુખમ્

સૈન્યેન સહ યાસ્યામિ વિજયાય નૃપસ્ય તુ ॥
પશ્યન્તુ દૈશિકાઃ સ્થાનં પ્રભૂતયવસેન્ધનમ્ ॥

સોદકં ચ સમં યત્ર સેનાવાસો ભવેન્મમ ॥
એવમાજ્ઞાપ્ય ભરતો વિજહાર યથાસુખમ્

સુષ્વાપ ચ નિશાં તત્ર ઘર્મકાલે મનોહરામ્

સુપ્તસ્ય સા તત્ર રઘૂદ્વહસ્ય પુણ્યા યયૌ રાત્રિરદીનસત્ત્વા ॥
સમ્પૂર્ણચન્દ્રાભરણા પ્રતીતા જ્યેષ્ઠસ્ય માસસ્ય રણોત્સુકસ્ય

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ભરતનિર્યાણવર્ણનં નામ ચતુરધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

1.205
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં દુન્દુભિઃ સમહન્યત ॥
પ્રયાણિકો મહારાજ ભરતસ્ય મહાસ્વનઃ

તસ્ય શબ્દેન મહતા વિબુદ્ધઃ કટકે જનઃ ॥
અવશ્યકરણીયાનિ કૃત્વા રાજંસ્ત્વરાન્વિતાઃ

ત્વરિતા ગમનાર્થાય સમાહૂયેતરેતરમ્ ॥
પટવેશ્માનિ રમ્યાણિ સહન્તુમુપચક્રમુઃ

મહાન્તિ સુમનોજ્ઞાનિ વર્તિતોર્ણાકૃતાનિ ચ ॥
ચક્રુસ્તાનિ ચ રાજેન્દ્ર સુખવાહ્યાન્યયત્નતઃ

તતસ્ત્વારોપયાઞ્ચક્રુઃ કરભેષુ ખરેષુ ચ ॥
ગોરથેષુ તુ મુખ્યેષુ તથા દન્તિષુ સત્વરાઃ

ભાણ્ડમુચ્ચાવચં ચૈવ શયનાનિ મૃદૂનિ ચ ॥
આસનાનિ ચ મુખ્યાનિ ભાણ્ડં યચ્ચ મહાનસે

પેયં ચ યવસં ચૈવ શસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥
કવચાનિ તુરઙ્ગાણાં શિલ્પભાણ્ડાનિ યાનિ ચ

ધનં ચ વિવિધં રાજન્સર્વોપ કરણાનિ ચ ॥
આરોપ્યમાણે ભાણ્ડે તુ કરભાણાં વિકૃષ્યતામ્

શુશ્રુવે તુમુલઃ શબ્દઃ ખરાણાં ચ ખરસ્વનઃ ॥
ગજાનાં યુજ્યમાનાનાં તુરઙ્ગાણાં રથૈઃ સહ

વાદ્યાનાં હન્યમાનાનાં શુશ્રુવે તુમુલં સ્વનમ્ ॥
નાદેન ગજઘણ્ટાનાં બૃંહિતેન ચ પાર્થિવ

હ્રેષિતેન તુરઙ્ગાણાં બભૂવ તુમુલઃ સ્વનઃ ॥
પ્રાયાણિકમુપાદાય તાડયન્નેવ દુન્દુભિમ્

અગ્રે પ્રયાણમાન્યેન યયૌ દુન્દુભિભિઃ સહ ॥
પણ્યાનિ ચ સમાદાય વણિજસ્ત્વરિતા યયુઃ

ગ્રહીતુકામાશ્ચાન્યાનિ સોદકાનિ સમાનિ ચ ॥
સ્થાનાનિ વરમુખ્યાનાં યયુશ્ચાગ્રેસરા નરાઃ

મહાનસિકમુખ્યાસ્તુ ત્વરિતાશ્ચ તથા યયુઃ ॥
સુખયાનાસુ રમ્યાસુ તથૈવાશ્વતરીષુ ચ

આરોપ્ય યોષિતો જગ્મુઃ પ્રત્યૂષે મુદિતા જનાઃ ॥
આરૂઢાશ્ચાપરા નાર્યઃ સવિતાનાઃ કરેણવઃ

કઞ્ચુકોષ્ણીષિભિર્ગુપ્તા ગુપ્તા વર્ષવરૈસ્તથા ॥
યયુઃ સસૈન્યા રાજેન્દ્ર ગીતવાદ્ય પુરસ્સરાઃ

દીનાન્ધકૃપણાનાથાંસ્તર્પયન્ત્યો ધનેન તાઃ ॥
નરેન્દ્રયોષિતો રાજ્ઞાં દિવ્યાલઙ્ગારભૂષિતાઃ

તથાન્યે બદ્ધનિસ્ત્રિંશાઃ પુરુષાશ્ચ કલાપિનઃ ॥
આદીપ્ય તૃણવેશ્માનિ જગ્મુસ્ત્વરિતમાનસાઃ

ભરતોઽપિ સમારુહ્ય શિબિકાં રત્નભૂષિતામ્ ॥
વિનિર્યયૌ મહાતેજા સ્તૂર્યઘોષપુરઃસરઃ

શૂન્યં ચ શિબિરસ્થાનં ગૃધ્રમણ્ડલસંકુલમ્ ॥
બહુક્રવ્યાદસઙ્કીર્ણં ક્ષણેન સમપદ્યત

ગજોષ્ટ્રગર્દભાશ્વાનાં શરીરાવયવૈર્યુતમ્॥
ભગ્નભાણ્ડસમાકીર્ણં શરીરાવયવૈર્યુતમ્

બહુક્રવ્યાદસઙ્કીર્ણં કરીષોત્કરસંયુતમ્ ॥
ખાતૈર્મહાનસસ્થાનૈર્દગ્ધમૃત્તિકયા યુતૈઃ ॥ ।

સમણ્ડકર્દમોપેતૈર્મક્ષિકાસહિતૈર્યુતમ્ ॥
સંત્યજ્ય નિર્યયુઃ સર્વે ભરતસ્ય તુ સૈનિકાઃ

પ્રયાણે તસ્ય સૈન્યસ્ય બલીવર્દાઞ્છ્રમાન્વિતાન્ ॥
નાગાનુત્થાપયામાસુરુપવિષ્ટાન્પ્રયત્નતઃ

કેચિદુષ્ટ્રપરિત્રસ્તાતાન્ગાર્દભેન નિપાતિતાન્ ॥
ભાણ્ડમારોપયાઞ્ચક્રુર્ભૂય એવ નરોત્તમાઃ

નદ્યુત્તારેષુ મહિષાન્કેચિત્સૂર્યાંશુતાપિતાન્ ॥
નિષણ્ણાન્સહ ભારેણ તાડયાઞ્ચક્રિરે જનાઃ

કેચિદશ્વતરાંસ્ત્રસ્તાન્નાગબૃંહિતનિસ્વનૈઃ ॥
આરૂઢયોષિતો યત્નાજ્જગૃહુર્નૃપ રશ્મિષુ

કેચિદશ્વૈર્ગજત્રસ્તૈરાક્ષિપ્તા ભુવિ માનવાઃ ॥
જાનુવિશ્રમણાર્થાય વાજિગ્રીવકૃતાઙઘ્રયઃ

તુરઙ્ગાંશ્ચ તદોદ્ભ્રાન્તાન્સ્રસ્તચર્માશ્ચ સાદિનઃ ॥
કેચિદાક્રમ્ય વેગેન જગૃહુસ્તત્ર યાદવ

વિશશ્રમુસ્તથા કેચિદ્વૃક્ષચ્છાયાસુ માનવાઃ ॥
કેચિચ્ચોદકતીરેષુ ચક્રિરે ભોજનક્રિયામ્

કેચિત્સન્ત્રસ્તતુરગસન્નિકૃષ્ટસમુત્થિતૈઃ ॥
દ્રુતાન્કાપિઞ્જલૈર્યત્નાજ્જગૃહુસ્તાંસ્તુરઙ્ગમાન્

કેચિત્કટકસંત્રસ્તાન્મૃગયૂથાન્પ્રધાવતઃ ॥
વેગેનાક્રમ્ય વિશિખૈર્જઘ્નુર્યદુકુલોદ્વહ

કેચિચ્ચ યવસં ચક્રુઃ કેચિચ્ચક્રુરથેન્ધનમ્ ॥
તથાન્યૈર્દ્વિગુણીભૂતં તથા દુન્દુભિનિસ્વનમ્

પ્રાયાણિકં જહુઃ શીઘ્રં શ્રમં યદુકુલોદ્વહ ॥
કેચિદાપણવીથ્યગ્રમહાવંશસમુચ્છ્રિતમ્

સપતાકં નરા દૃષ્ટ્વા પ્રાપ્તાઃ સ્મ ઇતિ મેનિરે ॥
ચક્રુઃ કેચિચ્ચ ચ્છન્દાંસિ સહાયાનાં પુનઃપુનઃ

પુરોગતાનાં રાજેન્દ્ર સ્થાનલબ્ધિચિકીર્ષયા ॥
કેચિત્પટકુટીં દૃષ્ટ્વા સ્વકીયાં ત્વરિતા યયુઃ

વર્તિતોર્ણાકૃતં દૃષ્ટ્વા ગૃહાંશ્ચાન્યે યયુર્દ્રુતમ્ ॥
કેષાઞ્ચિત્તત્ર વેશ્માનિ તીર્ણાનિ નૃપસત્તમ

કૃતાનિ ક્રિયમાણાનિ દદૃશુસ્તત્ર માનવાઃ ॥
દ્રુમૈર્વિશ્રામ્યમાણૈશ્ચ ક્રિયમાણૈસ્તથા કટૈઃ

ગૃહૈરારોપ્યમાણૈશ્ચ પટોર્ણાતૃણસંસ્કૃતૈઃ ॥
શુશુભે તન્મહારાજ કટકં શુભકર્મણઃ

શસ્ત્રેણ સંશોધયતાં ભુવં ભૂમિપતે નૃણામ્ ॥
રાજસાક્રાન્તવપુષામપ્રકાશં વપુર્બભૌ

પાર્શ્વસ્થતોયસમ્પૂર્ણદૃતયશ્ચ તથા જનાઃ ॥
ધાવમાનાઃ પ્રદૃશ્યન્તે વર્ધિતા ગૃહશોધને

અભ્યુક્ષયન્તિ ચાપ્યન્યે તૃણવેશ્માનિ પાર્થિવ ॥
તપ્તાનાં શીતકામાનાં દૃતિવક્ત્રોદ્ગતૈર્જલૈઃ

અભિશ્રયેણ ધૂપેન સમન્તાદાકુલીકૃતમ્ ॥
બભૂવ તસ્ય કટકં નીહારેણૈવ સંયુતમ્

અવરોપિતભાણ્ડાનાં દાન્તાનાં યદુનન્દન ॥
પૃષ્ઠાન્યભ્યુક્ષયામાસુર્ગોમયેન જલેન ચ

ખરોષ્ટ્રસબલીવર્દ ચરણાર્થે વિનિર્ગતમ્

દદૃશે બહુસાહસ્રં કટકે ભરતસ્ય તુ ॥
રથેભ્યસ્તુરગાનન્યે વિમુચ્ય હયકોવિદાઃ

અવરોપિતભાણ્ડાનિ સાન્ત્વયાઞ્ચક્રિરે શનૈઃ ॥
સમુત્થાય રજો ભૌમં તુરઙ્ગપરિવર્તનૈઃ

ખમારુરોહ રાજેન્દ્ર કપોતારુણપાણ્ડુરમ્ ॥
સ્થાપયાઞ્ચક્રિરે ચાન્યે જલસ્થાને ચ વાજિનઃ

શ્રેણી ચક્રુસ્તથૈવાન્યે કટચ્છાયાસુ પાર્થિવ ॥
વિતાનાધસ્તથા કેચિત્સ્થાપયાઞ્ચક્રિરે હયાન્

હયેભ્યો યવસં દત્ત્વા કેચિદ્બુભુજિરે જનાઃ ॥
કટચ્છાયાશ્ચ નાગાનાં ચક્રુશ્ચાન્યે સહસ્રશઃ

વિતાનાનિ ચ મુખ્યાનિ સૂર્યતાપપ્રશાન્તયે ॥
સ્નાતાઞ્જલાશયે નાગાઁલ્લબ્ધતોયાઞ્જનાધિપ

સચ્છન્નાન્સ્વપરીધાનકુમ્ભાન્નિન્યુઃ સ્વમાલયમ્ ॥
કટકાદ્દૂરતશ્ચક્રુરાલાનં નૃપદન્તિનામ્

આલાનાનિ મહારાજ મહાવૃક્ષેષુ માનવાઃ ॥
આદાય ગોપિનસ્તત્ર કટકાચ્ચ વિદૂરતઃ

ગોસઙ્ઘાન્મહિષીસઙ્ઘાંશ્ચક્રુર્વ્યસ્તાન્યથાસુખમ્ ॥
કટકે ચ તથા નિન્યુર્ગોરસાનિ નરાધિપ

કટકાપણ્યવીથીં ચ સર્વપણ્યવિભૂષિતામ્ ॥
દદૃશુઃ પુરુષાસ્તત્ર અયોધ્યામિવ ચાપરામ્

સ્થાનાનિ સર્વવૈદ્યાનાંસધ્વજાનિ નરાધિપ॥
સાગદાનિ ચ દૃશ્યન્તે કટકે ભરતસ્ય તુ

સેનાધ્યક્ષેણ વીરેણ વિજયેન મહાત્મના॥
કૃતં શાસ્ત્રાનુસારેણ સ્કન્ધાવારનિવેશનમ્

વિવેશ ભરતઃ શ્રીમાંશ્ચતુરઙ્ગબલાન્વિતઃ ॥
અન્વીયમાનો વીરાભ્યાં પુત્રાભ્યાં યદુનન્દન

પુષ્કરેણ ચ વીરેણ તક્ષેણ સુમહાત્મના ॥
બલમુખ્યૈસ્તથૈવાન્યૈઃ સૂતમાગધબન્દિભિઃ

શઙ્ખવાદિત્રશબ્દેન પટહાનાં સ્વનેન ચ ॥
ભરતસ્ય ગૃહદ્વારતોરણાન્તિકમાગતાઃ

બભૂબુર્બલમુખ્યાસ્તે દિક્ષુ યે યદુનન્દન ॥
સન્ત્યજ્ય મધ્યમાં વીથીં પ્રવેશાય મહામનાઃ

બન્દિભિઃ ખ્યાપ્યમાનાંસ્તાન્નામકર્માવદાનતઃ ॥
શિરઃકમ્પેન ભરતઃ પ્રૈરયત્સ્વાન્નિવેશનાન્

બલમુખ્યાન્વિવેશાથ સ્વગૃહં સર્વઋદ્ધિમત્ ॥
દ્વિયોજનાધ્વના શ્રાન્તા ભરતસ્ય તુ સૈનિકાઃ

વિવિશુર્ભવનાન્સ્વાન્સ્વાન્ભેજિરે શયનાનિ ચ ॥
પ્રવિશ્ય વેશ્મપ્રવરં ભરતોઽપિ યથાસુખમ્ ॥।

વિજહાર મહારાજ દેવરાજસમદ્યુતિઃ ॥
ક્રમેણાનેન ધર્માત્મા ભૂમિપાલ દિનેદિને ॥
આસસાદ વ્રજન્નેવ ગઙ્ગાં ત્રિપથગાં નદીમ્

સુરાઙ્ગનાપીનપયોધરસ્થસચ્ચન્દનક્ષાલનલબ્ધલક્ષ્મીમ્ ॥
ગ્રીષ્માર્કતાપાદ્વિગલત્તુષારવિવૃદ્ધશીતોદપટોત્તરીયામ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે પ્રયાણવર્ણનો નામ પઞ્ચાધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ