વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.165

॥ વજ્ર ઉવાચ ॥
હોતવ્યે વિષ્ણુદૈવત્યે સાવિત્રી મે ત્વયોદિતા ॥
હોમકર્મણિ સન્દેહો મહાન્મે ભૃગુનન્દન

સવિતા દૈવતં તસ્યાઃ સાવિત્રીત્યુચ્યતે તતઃ ॥
તયા કથં તુ કર્તવ્યં હોમકર્મ ચ વૈષ્ણવમ્

પ્રભાવમાર્ષેશ્ચ તથા તસ્યાસ્ત્વં મમ કીર્તય ॥
વેદમાતા તુ સા પ્રોક્તા સર્વપાપપ્રણાશિની

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
રવિમધ્યે સ્થિતઃ સોમઃ સોમમધ્યે હુતાશનઃ ॥
તેજોમધ્યે સ્થિતં સત્ત્વં સત્ત્વમધ્યે સ્થિતોઽચ્યુતઃ

અંગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષઃ પૂર્વમેવ મયેરિતઃ ॥
શઙ્કરેણ તદા દૃષ્ટઃ પ્રભવઃ સર્વતેજસામ્

સ વિષ્ણુર્ભુવનાધારો યસ્યેદં સકલં જગત્ ॥
વરેણ્યં તચ્ચ સવિતુર્ભર્ગવાચ્યં તુ યોગિનામ્

યેયં પરં તદુદ્દિષ્ટં બહિરન્તશ્ચ યાદવ ॥
ધીશબ્દવાચ્યં બ્રહ્માણં પ્રચોદયતિ યઃ સદા

સૃષ્ટ્યર્થં ભગવાન્વિષ્ણુઃ સવિતા સ પ્રકીર્તિતઃ ॥
સર્વલોકપ્રસવનાત્સવિતા સ તુ કીર્ત્યતે

યતસ્તદ્દેવદેવત્યા સાવિત્રીત્યુચ્યતે તતઃ ॥
ગાનાદ્વા ત્રાયતે યસ્માદ્ગાયત્રી વા તદા સ્મૃતા

એતસ્માત્કારણાદ્રાજન્સાવિત્રી કીર્તિતા મયા ॥
તવ ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠ નિત્યં વૈષ્ણવકર્મસુ

સવ્યાહૃતીકપ્રણવાં ગાયત્રીં શિરસા સહ ॥
યે જપન્તિ સદા તેષાં ન ભયં વિદ્યતે ક્વચિત્

દશકૃત્વા પ્રજપ્તા સા રાત્ર્યહ્ના યત્કૃતં લઘુ ॥
તત્પાપં પ્રણુદત્યાશુ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

શતં જપ્તા તુ સા દેવી પાપોપશમના સ્મૃતા ॥
સહસ્રજપ્તા સા દેવી ચોપપાતકનાશિની

લક્ષજાપેન ચ તથા મહાપાતકનાશિની

કોટિજાપ્યેન રાજેન્દ્ર યદિચ્છતિ તદાપ્નુયાત્

વિદ્યાધરત્વં યક્ષત્વં ગન્ધર્વત્વમથાપિ વા ॥
દેવત્વમથવા રાજ્યં ભૂર્લોકે હતકણ્ટકમ્

કોટિસાહસ્રજાપ્યેન નિષ્કામઃ પુરુષોત્તમ ॥
વિધિના રાજશાર્દૂલ પ્રાપ્નોતિ પરમં પદમ્

યથા કથઞ્ચિજ્જપ્તૈષા દેવી પરમપાવની ॥
સર્વકામપ્રદા પ્રોક્તા વિધિના કિમ્પુનર્નૃપ

।
॥ વજ્ર ઉવાચ ॥
વિધિના કેન જપ્તવ્યા ગાયત્રી પાપનાશિની ॥
મહાપવિત્રા પરમા સર્વકલ્યાણકારિતા।

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
કુશશય્યાં નિવિષ્ટસ્તુ કુશપાણિ જિતેન્દ્રિયઃ ॥
અર્કમધ્યગતં ધ્યાયેત્પુરુષં તં મહાદ્યુતિમ્

અથવાર્કં મહીપાલ બહિઃ સ્નાતસ્ત્વતન્દ્રિતઃ ॥
અનન્યચિત્તો મેધાવી પૂર્વાહ્ને તુ વિશેષતઃ

ભૈક્ષ્યયાવકશાકાશી પયોમૂલાશનોઽથવા ॥
ફલપુષ્પાશનો વાપિ નક્તં વાપિ હવિષ્યભુક્

અનેન વિધિના જપ્યં યઃ કરોતિ મહીપતે ॥
સ યાતિ પરમં સ્થાનં વાયુભૂતઃ ખમૂર્તિમાન્

અકામઃ કામકામસ્તુ કામમાપ્નોત્યભીપ્સિતમ્ ॥
સવ્યાહૃતીકપ્રણવાઃ પ્રાણાયામાસ્તુ ષોડશ

અપિ ભ્રૂણહણં માસાત્પુનન્ત્યહરહઃ કૃતાઃ ॥
સવ્યાહૃતીકપ્રણવાં ગાયત્રીં શિરસા સહ

ત્રિઃ પઠેદાયતપ્રાણઃ પ્રાણાયામઃ સ ઉચ્યતે ॥
પ્રાણાયામત્રયં કાર્યં કલ્યમુત્થાય વૈ દ્વિજઃ

અહોરાત્રકૃતાત્પાપાત્તક્ષણાદેવ મુચ્યતે ॥
સર્વદોષહરં પ્રોક્તં પ્રાણાયામં દ્વિજન્મનામ્

તતસ્ત્વભ્યધિકં નાસ્તિ રાજન્પરમપાવનમ્ ॥
પ્રાણસંધારણં માસં કુશાગ્રચ્યુતબિન્દુના

યઃ કુર્યાદમ્ભસાં પાનં પ્રાણાયામં તુ તત્સમમ્ ॥
નિરોધાજ્જાયતે વાયુસ્તસ્માદગ્નિસ્તતો જલમ્

ત્રિભિઃ શરીરં સકલં પ્રાણાયામૈશ્ચ શુધ્યતિ ॥
આકેશાગ્રાન્નખાગ્રાચ્ચ તપસ્તપ્યેત્સ ઉત્તમમ્

આત્માનં શોધયેદ્યસ્તુ પ્રાણાયામૈઃ પુનઃપુનઃ ॥
શ્રાવણ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં તુ સોપવાસો જિતેન્દ્રિયઃ

પ્રાણાયામશતં કૃત્વા મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ ॥
અન્તર્જલે ત્રિરાવર્ત્ય ગાયત્રીં પ્રયતો જપન્

મુચ્યતે પાતકૈઃ સર્વૈર્યદિ ન બ્રહ્મહા ભવેત્ ॥
નાસ્તિ સત્યાત્પરો ધર્મો નાસ્તિ કૃષ્ણસમા ગતિઃ

ગાયત્ર્યાશ્ચ પરં નાસ્તિ દિવિ ચેહ ચ પાવનમ્ ॥
હુતા ચ વરદા દેવી સર્વકામફલપ્રદા

ગાયત્ર્યાઃ સુતિલૈર્હોમઃ સર્વપાપપ્રણાશનઃ ॥
શાન્તિકામો યવૈઃ કુર્યાદાયુષ્કામો ઘૃતેન ચ

કર્મણાં સિદ્ધિકામસ્તુ કુર્યાત્સિદ્ધાર્થકૈર્નરઃ॥
બ્રહ્મવર્ચસકામસ્તુ પયસા સ સમાચરેત્

પુત્રકામસ્તથા દધ્ના ધાન્યકામસ્તુ શાલિભિઃ ॥
ક્ષીરવૃક્ષસમિદ્ભિશ્ચ ગ્રહપીડાપ્રશાન્તયે

ધનકામસ્તથા બિલ્વૈઃ શ્રીકામઃ કમલૈસ્તથા ॥
આરોગ્યકામઃ ક્ષીરાક્તૈઃ કુર્યાદ્દૂર્વાઙ્કુરૈઃ શુભૈઃ

દેશોપસર્ગે સંપ્રાપ્તે તદેવ ચ વિધીયતે ॥
ગુગ્ગુલોર્ગુલિકાભિસ્તુ કૃત્વા હોમમતન્દ્રિતઃ

સૌભાગ્યં મહદાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
પાયસેન તથા હુત્વા વિદ્યાં સમધિગચ્છતિ ॥
યેનયેન તુ કામેન લક્ષહોમં સમાચરેત્

તદેવ કામમાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
કૃચ્છ્રેણ શુદ્ધિમુત્પાદ્ય પ્રાણાયામશતેન ચ

અન્તર્જલેન વા જપ્ત્વા સ્નાતો નિત્યમતન્દ્રિતઃ ॥
પ્રાણાયામાંસ્તતઃ કૃત્વા વિધિનૈવ સ ષોડશ

પૂર્વાહ્ણે જુહુયાદ્વહ્નૌ સુસમિદ્ધે યથાવિધિ ॥
ભૈક્ષ્યયાવકશાકાશી ફલમૂલાશનોઽથવા ॥

ક્ષીરસક્તૂઘૃતાહારી ભવેદથ વિચક્ષણઃ ॥
આહારાણાં યથોક્તાનામેકાહારં સમાશ્રયેત્

યાવત્સમાપ્તિર્ભવતિ લક્ષહોમસ્ય પાર્થિવ ॥
લક્ષહોમાવસાને તુ બ્રાહ્મણાનાં તુ દક્ષિણા

દેયા ભવતિ રાજેન્દ્ર ગાવો વસ્ત્રાણિ કાઞ્ચનમ્ ॥
સર્વોત્પાતસમુત્પત્તૌ બ્રાહ્મણૈરનુપૂજિતૈઃ

પઞ્ચભિર્દશભિર્વાપિ લક્ષહોમં સમાચરેત્ ॥
અસઙ્કીર્ણૈસ્તથા હારૈર્નૃપતિસ્તત્પ્રશાન્તયે

નાસ્તિ લોકે સ ઉત્પાતો યો હ્યનેન ન શામ્યતિ ॥
મઙ્ગલં પરમં નાસ્તિ યત્તસ્માદતિરિચ્યતે

કોટિહોમં તુ યો રાજા કારયેત્પૂર્વવદ્દ્વિજૈઃ ॥
ન તસ્ય શત્રવઃ સઙ્ખ્યે જાતુ તિષ્ઠન્તિ કર્હિચિત્

ન તસ્ય મરણં દેશે ન વ્યાધિર્જાયતે તથા ॥
અતિવૃષ્ટિરનાવૃષ્ટિર્મૂષકાઃ શલભાઃ શકાઃ

રાક્ષસાશ્ચ પ્રશામ્યન્તિ સર્વાસ્તત્ર તથેતયઃ ॥
રસવન્તિ ચ તોયાનિ સસ્યાનિ સ્વાદુવન્તિ ચ

જાયન્તે તસ્ય દેશે તુ ધર્મિષ્ઠશ્ચ જનો ભવેત્ ॥
કોટિહોમે તુ વરયેદ્બ્રાહ્મણાન્વિંશતીન્નૃપ

શતં વાથ સહસ્રં વા ય ઇચ્છેદ્ભૂતિમાત્મનઃ ॥
કોટિહોમં સ્વયં યસ્તુ કુર્યાદ્બ્રાહ્મણસત્તમઃ

ક્ષત્રિયો વાથવા વૈશ્યસ્તસ્ય પુણ્યફલં મહત્ ॥
યદ્યદિચ્છતિ કામાનાં તત્તદાપ્નોત્યસંશયમ્

સશરીરોઽપિ ચેદ્ગન્તું દિવમિચ્છેત્તદાપ્નુયાત્ ॥
સાવિત્રી પરમા દેવી સાવિત્રી પાવની પરમ્

સર્વકામપ્રદા દેવી સાવિત્રી કથિતા તથા ॥
અભિચારેષુ તાં દેવીં વિપરીતાં પ્રયોજયેત્

કાર્યા વ્યાહૃતયશ્ચાત્ર વિપરીતાક્ષરાસ્તથા ॥
વિપરીતાક્ષરં કાર્યં શિરશ્ચ મનુજેશ્વર

આદૌ શિરઃ પ્રયોક્તવ્યં પ્રણવાન્તે ચ યાદવ ॥
સ્વાહાસ્થાને ચ ફટ્કારં સાધ્યનામસમન્વિતમ્

ગાયત્રીં ચિન્તયેત્તત્ર દીપ્તાનલસમપ્રભામ્ ॥
ઘાતયન્તી ચ શૂલેન કેશેષ્વાકૃષ્ય વૈરિણમ્

નિર્દહન્તીં ચ તં ક્રોધાદ્ભ્રુકુટીભીષણાનનામ્ ॥
ઉચ્ચાટને ચ તાં દેવીં વાયુભૂતાં વિચિન્તયેત્

વહમાનાં તથા સાધ્યં તસ્માદ્દેશાત્સુદૂરતઃ ॥
અભિચારે ચ હોતવ્યા રાજિકા વિષમિશ્રિતાઃ

સ્વરક્તમિશ્રં હોતવ્યં કટુતૈલમથાપિ વા ॥
તત્રાપિ ચ વિષં દેયં હોમકાલે ચ યત્નતઃ

મધ્યે જહ્યાદ્યદિ ક્રોધં ધ્રુવં નશ્યેત્સ એવ તુ ॥
અનાગસિ ન કર્તવ્યમભિચારમતો બુધૈઃ ॥
અલ્પાગસિ ન કર્તવ્યમભિચારં તથૈવ તુ

મહાપરાધં બલિનં દેવબ્રાહ્મણકણ્ટકમ્ ॥
અભિચારેણ યો હન્યાન્ન સ દોષેણ લિપ્યતે

ધર્મપ્રધાને તુ નરે અલ્પાગસિ તથૈવ ચ ॥
અભિચારં ન કુર્વીત બહૂપાયં વિચક્ષણઃ

બહૂનાં કણ્ટકં યં તુ પાપાત્માનં સુદુર્મતિમ્ ॥
હન્યાત્પ્રાપ્તાપરાધં તુ તસ્ય પુણ્યફલં લભેત્

યે ભક્તાઃ પુણ્ડરીકાક્ષં દેવદેવં જનાર્દનમ્ ॥
ન તાનભિચરેજ્જાતુ તત્ર તદ્વિફલં ભવેત્

ન હિ કેશવભક્તાનામભિચારેણ કર્હિચિત્ ॥
વિનાશમભિપદ્યેત તસ્માત્તત્ર સમાચરેત્

સેયં ધાત્રી વિધાત્રી ચ સાવિત્ર્યઘવિનાશિની ॥
પ્રાણાયામેન જપ્યેત તથૈવાન્તર્જલેન ચ

સવ્યાહૃતીકપ્રણવા જપ્તવ્યા શિરસા સહ ॥
પ્રણવેન તથાઽભ્યસ્તા વાચ્યા વ્યાહૃતયઃ પૃથક્

દૈવતં સવિતા ત્વસ્યા ગાયત્રં છન્દ એવ ચ ॥
વિશ્વામિત્ર ઋષિશ્ચૈવ પ્રોચ્યતે વસુધાધિપ

કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ ॥
પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થાન્મહતાં ભૂતાનાં ચૈવ પઞ્ચકમ્

મનો બુદ્ધિસ્તથૈવાત્મા અવ્યક્તં ચ યદૂત્તમ ॥
ચતુર્વિંશત્યથૈતાનિ ગાયત્ર્યા અક્ષરાણિ તુ

પ્રણવં પુરુષં વિદ્ધિ સર્વગં પઞ્ચવિંશકમ્ ॥
સપ્તલોકાનિ યાનીહ મહાવ્યાહૃતયસ્તથા

શિરસશ્ચ તથા વાચ્યઃ પુરુષઃ પરમેશ્વરઃ ॥
એવંવિધા સા સાવિત્રી જપ્તવ્યા સતતં બુધૈઃ

હોતવ્યા ચ તથા શક્ત્યા સર્વકામસમૃદ્ધિદા ॥
ગાયત્રીમાત્રશરણો વરં વિપ્રઃ સુયન્ત્રિતઃ

નાયન્ત્રિતશ્ચતુર્વેદી સર્વાશી સર્વવિક્રયી ॥
ગાયત્રીં જપતે યસ્તુ કલ્યમુત્થાય વૈ દ્વિજઃ

લિપ્યતે ન સ પાપેભ્યઃ પદ્મપત્રમિવામ્ભસા ॥
કામકામો લભેત્કામં ગતિકામસ્તુ સદ્ગતિમ્ ॥
અકામસ્તદવાપ્નોતિ યદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

એવં પ્રભાવા વરદા પવિત્રા ગાયત્ર્યથોક્તા તવ રાજસિંહ ॥
જપન્તિ યે તાં પરમં પ્રયાન્તિ સ્થાનં પરસ્યાઽપ્રતિમસ્ય પુંસઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુ ધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ગાયત્રીમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ પઞ્ચષષ્ટ્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ