વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.164

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ॥
માગધેષુ તુ યદ્વૃત્તં તચ્છૃણુષ્વ નરાધિપ

બભૂવ માગધો રાજા ચણ્ડવેગ ઇતિ શ્રુતઃ ॥
તસ્યાસીદ્રૂપસંપન્ના ભાર્યા નયનસુન્દરી

સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય પ્રતસંવત્સરં તુ સા ॥
તિલાન્હોમયતે વિપ્રૈર્જુહોતિ ચ તથા સ્વયમ્

શ્રવણદ્વાદશીયોગે માઘે માસિ હુતાશને ॥
દેવસ્ય ચૈવ નૈવેદ્યં કરોતિ તિલમોદકૈઃ

અર્ચનેન ચ વાસોભિઃ પૂજયત્યપિ માધવમ્ ॥
મહારઞ્જિતરક્તાનિ વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ

બ્રાહ્મણીનાં ચ ગેહેષુ વિસર્જયતિ તત્પરા ॥
મહાવર્તિપ્રદાનં ચ વિધત્તે કેશવાલયે

તાં કદાચિત્સુખાસીનાં બ્રાહ્મણીં તુ વસન્તિકા ॥
પપ્રચ્છ સખિભાવેન રહસ્યં નિર્જને સ્થિતા

વસન્તિકોવાચ ॥
સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય માઘે માસિ શુભાનને ॥
દ્વાદશ્યાં કૃષ્ણપક્ષસ્ય કસ્માદર્ચયસે હરિમ્

કસ્માત્તથા બહુતિલં હાવયસ્યનલે તથા ॥
એતન્મે સંશયં છિન્ધિ રહસ્યં ચેન્ન તે શુભે

નયનસુન્દર્યુવાચ ॥
રહસ્યમેતત્પરમં ન રહસ્યં તથા ત્વયિ ॥
ત્વં મે સખીશ્વરી પ્રાણસ્ત્વં મે પ્રાણધનેશ્વરી

અસ્તિ વૈતસ્તિકો નામ દેશઃ પરમધામિકઃ ॥
તત્ર ગ્રામવરં ચાસીદ્વસતિર્મે સુશોભના

ચણ્ડવેગશ્ચ વિપ્રોઽભૂદ્ભર્તા મે પૂર્વજન્મનિ ॥
નાસ્તિકો નિરનુક્રોશસ્તર્કશાસ્ત્રરતઃ સદા

તત્રૈવ વિષયે રાજા બભૂવ દધિવાહનઃ ॥
તસ્ય ભાર્યાં વયસ્યા મે બભૂવ કમલા શુભા

સા કદાચિન્મામુવાચ રહસ્યં વરવર્ણિની ॥
નારી ભર્તૃકૃતાદર્ધં પુણ્યં પ્રાપ્નોતિ સુન્દરી

નાસ્તિ સ્ત્રીણાં પૃથગ્યજ્ઞો ન વ્રતં નાપ્યુપોષિતમ્ ॥
પતિં શુશ્રૂષતે યા તુ તેન સ્વર્ગે મહીયતે

કર્તવ્યં યોષિતા પુણ્યં પૃથગ્વાપિ તદિચ્છયા ॥
પતિસ્તે નાસ્તિકો ભદ્રે કિઞ્ચિન્નાચરતે શુભમ્

ન ચાચરસિ ધર્મં ત્વં તથા ચ તદનુજ્ઞયા ॥
કા ગતિઃ પરલોકે તે ભવિષ્યતિ શુભાનને

ઇહ યત્ક્રિયતે કર્મ પ્રેત્ય તત્રોપભુજ્યતે ॥
યેનોપ્તં ફલકાલે તુ સ એવાશ્નાતિ ભામિનિ

માનુષ્યં દુર્લભં પ્રાપ્ય વિદ્યુત્સમ્પાતચઞ્ચલમ્ ॥
નાચરન્તિ શુભં યે તુ તેષાં જન્મ નિરર્થકમ્

કદાચિદપિ વામોરુ યોનિષ્વથ પરિભ્રમન્ ॥
માનુષ્યં નામ જાયેત યત્રાયત્તં શુભાશુભમ્ ॥ ॥ 1.164.૨૦ ।
ચણ્ડાલત્વેઽપિ માનુષ્યં સર્વથા સખિ દુર્લભમ્ ॥
આત્મા શક્યસ્તયા ત્રાતું માનુષ્યાન્નાન્યતઃ શુભે

તવોપરિ તથા જાતા સખી ભાવેન મે કૃપા ॥
કદર્ય્યસ્યાસ્ય ભાર્યા ત્વં સુસ્વભાવા પતિવ્રતા

તત્ર તેઽનુગ્રહં કિઞ્ચિત્કરિષ્યામિ નિબોધ તત્ ॥
હરસ્ય દયિતા ભાર્યા શૈલેન્દ્રતનયા ઉમા

વિસ્તારિતમહાકૂલા સા વિતસ્તા મહાનદી ॥
અવૃત્તિકર્ષિતઃ પાપં કૃત્વૈવ ઋતુપઞ્ચકમ્

સ્નાનેનૈકેન સકલં શૈશિરેણ વ્યપોહતિ ॥
યસ્યાં યસ્યાં તિથૌ સ્નાતઃ સ્વર્ગમાપ્નોત્યસંશયમ્

તસ્યાં સમ્વત્સરં સ્નાત્વા મોક્ષોપાયં તુ વિન્દતિ ॥
યા ચ સુસ્વાદુસલિલા યા ચ પાપક્ષયઙ્કરી

તસ્યાસ્તીરે મયા નિત્યં પ્રતિ સમ્વત્સરં શુભે ॥
ઉપોષ્ય માઘકૃષ્ણસ્ય દ્વાદશ્યાં શ્રવણે તથા

પૂજિતો ભગવાન્વિષ્ણુર્બ્રાહ્મણાશ્ચ હુતાશનઃ ॥
તિલૈસ્તસ્માત્તુ તે ખ્યાતં બ્રાહ્મમેતદ્વ્રતં મમ

તસ્માત્સ્કન્નં તિલં યચ્ચ યદગ્નૌ પતિતં ન ચ ॥
તતઃ પુણ્યફલં સર્વં ત્વમાપ્નુહિ વરાનને

ઇત્યેવમુક્તયા ગત્વા ભર્તા પૃષ્ટસ્તદા મયા ॥
હસતા તેન ચાસ્મ્યુક્તા ગચ્છ ગૃહ્ણીષ્વ તત્ફલમ્

સ્વયં કૃત્વા શુભં કર્મ કમલા સા સખી મમ ॥
સહ ભર્ત્રા વિશાલાક્ષિ વિષ્ણુલોકમિતો ગતા

તલ્લોકમક્ષયં તસ્યાઃ શ્રુતં વૈવસ્વતાન્મયા ॥
તસ્માદ્દૃષ્ટફલં ભદ્રે કરોમિ તિલદ્વાદશીમ્

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યન્માં પૃચ્છસિ સુન્દરિ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
એતચ્છ્રુત્વા શુભં વાક્યં બ્રાહ્મણ્યપિ વસન્તિકા

શ્રવણદ્વાદશીયોગે પૂજયામાસ કેશવમ્ ॥
માઘકૃષ્ણે મહાભાગ તિલૈર્નિત્યમતન્દ્રિતા

પૂજયિત્વાપિ સા દેવં શ્વેતદ્વીપમિતો ગતા ॥
સાપિ રાજ્ઞો મહાભાગા તથા નયનસુન્દરી

અમલં સ્થાનમાસાદ્ય વિરરાજ શશિપ્રભા ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન તદા પૂજ્યો જનાર્દનઃ

તિલૈર્નિત્યં મહાભાગ હોતવ્યાશ્ચ તથા તિલાઃ ॥
તિલાશ્ચ દેયા વિપ્રેભ્યસ્તસ્મિન્નહનિ પાર્થિવ ॥ ૩૭ ।
એકૈકસ્માત્તિલાદ્રાજંસ્તિલબીજોદ્ભવે યથા ॥
સુકૃષ્ટક્ષેત્રજાદ્દૃષ્ટં દેવે કાલપ્રવર્ષિણિ

એકૈકસ્માત્તિલાત્તદ્વત્ફલમક્ષય્યમશ્નુતે ॥
સ્વર્લોકે વિષ્ણુલોકે વા માનુષ્યે યદિ વા નૃપ ॥
અક્ષય્યં ફલમાપ્નોતિ એકૈકસ્માત્તિલાત્તિલાત્

તસ્માત્પ્રયત્નેન નરેન્દ્રચન્દ્ર તસ્યા સમભ્યર્ચય વાસુદેવમ્ ॥
ઉપોષિતઃ પ્રીતમના યથાવત્ત્રાણં સ દેવઃ પ્રથિતો નરાણામ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ચણ્ડવેગોપાખ્યાને તિલદ્વાદ શીમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ ચતુઃષષ્ટ્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ