વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.162

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ॥
મહત્યરણ્યે યદ્વૃત્તં ભૂમિપાલ પુરાતનમ્

દેશા દાશેરકા નામ તેષાં ભાગે તુ પશ્ચિમે ॥
અસ્તિ રાજન્મરુર્દેશઃ સર્વસત્ત્વભયઙ્કરઃ

સુતપ્તસિકતા ભૂમિર્યત્ર દુષ્ટ મહોરગા ॥
સ્વલ્પચ્છાયાસમાકીર્ણા મૃતપ્રાણિસમાકુલા

શમીખદિરફુલ્લાસકરીરાઃ પૈલુભિઃ સહ ॥
તત્ર ભીમા દ્રુમગણાઃ કણ્ટકૈરાવૃતાઃ સમમ્

ચણ્ડપ્રાણિગણાકીર્ણા તત્ર ભૂમિસ્તથા ક્વચિત્ ॥
અત્યન્તતાપવિષમા નિસ્તૃણા પરુષોપલા

નાશ્રયસ્તત્ર નાહારો જ્વલિતાગ્નિસમે ભૃશમ્ ॥
તથાપિ તત્ર જીવન્તિ જનાઃ કર્મનિબન્ધનાત્

નોદકં નોદકધરા રાજંસ્તત્ર બલાહકાઃ ॥
કદાચિદપિ દૃશ્યન્તે દેશે નિરયસન્નિભે

તત્ર પક્ષાન્તરગતૈસ્તૃષિતૈઃ શિશુભિઃ સહ ॥
ઉત્ક્રાન્તજીવિતા રાજન્દૃશ્યન્તેઽથ વિહઙ્ગમાઃ

ઉત્પ્લુત્યોત્પ્લુત્ય સહસા મૃગાઃ સૈકતમાલયાત ॥
સૈકતેષ્વેવ નશ્યન્તિ જલે સૈકતસેતુવત્

તસ્મિંસ્તથાવિધે દેશે કશ્ચિદ્દૈવવશાદ્વણિક્ ॥
વનમાતપવિભ્રષ્ટઃ પ્રવિષ્ટસ્તુ પરિભ્રમન્

સ તત્ર દદૃશે પ્રેતાન્ક્ષુત્તૃષ્ણાવ્યાકુલેન્દ્રિયાન્ ॥
ઉત્કચાન્મલિનાન્રૂક્ષાન્નિર્માંસાન્ભીમદર્શનાન્

સ્નાયુબદ્ધસ્થિરાકાયાન્ધાવમાનાનિતસ્સ્તઃ ॥
કઞ્ચિત્સમાંસં તત્રૈકં પ્રેતસ્કન્ધગતં તદા

દદર્શ બહુભિઃ પ્રેતૈઃ સમન્તાત્પરિવારિતમ્ ॥
તત્સ્કન્ધાદપરં સ્કંધં નીયમાનં ક્રમાત્કમાત્

પ્રેતોઽપિ દૃષ્ટ્વા તાં ઘોરામટવીં નરમાગતમ્ ॥
પ્રેતસ્કન્ધાન્મહીં ગત્વા તસ્યાન્તિકમુપાગમત્

સોઽભિવાદ્ય વણિકછ્રેષ્ઠમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥
અસ્મિન્ઘોરે મહારણ્યે પ્રવેશો ભવતઃ કથમ્

તમુવાચ વણિગ્ધીમાન્સાર્થભ્રષ્ટસ્ય મે વને ॥
પ્રવેશો દૈવયોગેન પૂર્વકર્મકૃતેન તુ

તૃષ્ણા મે બાધતેઽત્યર્થં ક્ષુત્ક્ષામશ્ચ ભૃશં તથા ॥
પ્રાણાઃ કણ્ઠમનુપ્રાપ્તા વદનં ભ્રશ્યતે ચ મે

અત્રોપાયં ન પશ્યામિ ધ્રિયેઽહં યેન કેન ચિત્ ॥
ઇત્યેવમુક્તઃ પ્રેતસ્તુ વણિજં વાક્યમબ્રવીત્

પુન્નાગમિમમાશ્રિત્ય પ્રતીક્ષસ્વ ક્ષણં મમ ॥
કૃતાતિથ્યો મયા યાવદ્ગમિષ્યસિ યથાસુખમ્

એવમુક્તસ્તદા ચક્રે સ વણિક્તૃષ્ણયાન્વિતઃ ॥
મધ્યાહ્નસમયે પ્રાપ્તે પ્રેતસ્તં દેશમાગમત્

પુન્નાગવૃક્ષાચ્છીતોદાં વારિધાનીં મનોરમામ્ ॥
દધ્યોદનસુયુક્તેન વર્ધમાનેન સંયુતામ્

અવતાર્ય તતસ્ત્વગ્રં પ્રદદાતિ ચ યત્તદા ॥
તતોઽગ્રમાત્રેણ વણિક્પરાં તૃપ્તિમુપાગતઃ

વિતૃષ્ણો વિજ્વરશ્ચૈવં ક્ષણેન સમપદ્યત ॥
તતઃ પ્રેતેષુ સર્વેષુ ક્રમાદ્ભાગં તદા દદૌ

દધ્યોદનાત્સપાનીયાત્તેઽપિ તૃપ્તિં પરાં યયુઃ ॥
અથ સન્તર્પયિત્વા તુ પ્રેતાંસ્તાન્સ તુ સર્વશઃ

પ્રેતાધિપઃ સ બુભુજે પશ્ચાદન્નં યથાસુખમ્ ॥
તસ્ય ભુક્તવતસ્ત્વન્નં પાનીયં ચ ક્ષયં યયૌ

પ્રેતાધિપં તતસ્તૃપ્તં વણિગ્વચનમબ્રવીત્ ॥
આશ્ચર્યમેતત્પરમં વનેઽસ્મિન્પ્રતિભાતિ મે

અન્નપાનસ્ય સમ્પ્રાપ્તિઃ પરમસ્ય કુતસ્તવ ॥
સ્તોકેન ચ તથાન્નેન બિભર્ષિ ચ બહૂન્કથમ્

તૃપ્તા અપિ કથં સર્વે નિર્માંસા ભિન્નકુક્ષયઃ ॥
કશ્ચિત્ત્વમસ્યાં ઘોરાયામટવ્યાં તુ કૃતાલયઃ

એતન્મે સંશયં છિન્ધિ પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥
એવમુક્તઃ સ વણિજા પ્રેતો વચનમબ્રવીત્

વાણિજ્યસક્તસ્ય પુરા કાલો ઽતીતો મમાનઘ ॥
શાકલે નગરે રમ્યે નાસ્તિકસ્ય દુરાત્મનઃ

ધનલોભાન્મયા તત્ર ન કદાચિદપિ પ્રભો ॥
દત્તાસીદ્ભિક્ષવે ભિક્ષા કૃપણેન કથઞ્ચન

પ્રાતિવેશ્યશ્ચ તત્રાસીદ્બ્રાહ્મણો ગુણવાન્મમ ॥
શ્રવણદ્વાદશીયોગે માસિ ભાદ્રપદે તદા

સ કદાચિન્મયા સાર્ધં તૌષીં નામ નદીં યયૌ॥
તસ્યાશ્ચ સઙ્ગમઃ પુણ્યો યત્રાસીચ્ચન્દ્રભાગયા

ચન્દ્રભાગાસરિચ્છ્રેષ્ઠા યત્ર શીતામલોદકા ॥
મહાદેવજટાજૂટે ગઙ્ગા નિપતિતા પુરા

ચન્દ્રેણ ભાગતો ન્યસ્તા ચન્દ્રભાગા સ્મૃતા તતઃ ॥
તત્કાલતપ્તસલિલા તૌષી તત્રાર્કનન્દિની

શીતોષ્ણે ચોદકે તસ્મિન્સંગમે સુમનોહરે॥
તં સ દેશં સમાસાદ્ય પ્રાતિવેશ્યમસૌ દ્વિજઃ

શ્રવણદ્વાદશીયોગે સ્નાનાર્ચન ઉપોષિતઃ॥
ચાન્દ્રભાગસ્ય તોયસ્ય વારિધાની નવા દૃઢા

દધ્યોદનયુતૈઃ સાર્ધં સમ્પૂર્ણૈર્વર્ધમાનકૈઃ ॥
છત્રૈશ્ચોપાનહૈ રમ્યૈર્વસ્ત્રૈશ્ચ વિવિધૈર્યુતા।૩૮॥
પ્રદદૌ વિપ્રમુખ્યેભ્યો રહસ્યજ્ઞો મહીપતિઃ॥
ચિત્તસંરક્ષણાર્થાય તસ્યાપિ ચ તદા મયા

સોપવાસેન દત્તૈકા વારિધાની નવા દૃઢા॥
ચાન્દ્રભાગસ્ય તોયસ્ય દધ્યોદનયુતા તદા

ગત્વા ગૃહમનુપ્રાપ્ય તતઃ કાલેન કેનચિત્॥
પઞ્ચત્વમહમાસાદ્ય નાસ્તિક્યાત્પ્રેતતાં ગતઃ

અસ્યામટવ્યાં ઘોરાયાં યો વા હ્યકુશલસ્તદા ॥
શ્રવણદ્વાદશીયોગે દત્તા યાસૌ મયાનઘ॥ ।૪૨।
દધ્યોદનયુતા રમ્યા વારિધાની નવા દૃઢા॥
સેયં મધ્યાહ્નસમયે દિવસે દિવસે મમ

ઉપતિષ્ઠેત્સદૈવેહ યથા દૃષ્ટા ત્વયાનઘ ॥
બ્રહ્મસ્વહારિણસ્ત્વેતે પાપાઃ પ્રેતત્વમાગતાઃ

પરિદારરતાઃ કેચિત્સ્વામિદ્રોહરતા પરે॥
મિત્રદ્રોહરતાઃ કેચિદ્દેશેઽસ્મિન્ભૃશદારુણે

મમાનુયાનં કુર્વન્તિ અન્નપાન કૃતેઽનઘ ॥
અક્ષયો ભગવાન્વિષ્ણુઃ પરમાત્મા સનાતનઃ

તમુદ્દિશ્ય તુ યદ્દત્તં તદક્ષય્યં પ્રકીર્તિતમ્॥
અક્ષય્યેન તથાન્નેન તૃપ્તા અપિ હિ માનદ

પ્રેતભાવેન દૌર્બલ્યં ન વિમુઞ્ચન્તિ કર્હિચિત્ ॥
અહં ચ પૂજયિત્વા ત્વામતિથિં સમુપસ્થિતમ્

પ્રેતભાવાદ્વિનિર્મુક્તો યાસ્યામિ પરમાં ગતિમ્ ॥
મયા વિહીનાઃ પ્રેતાસ્તુ વનેઽસ્મિન્ભૃશદારુણે

પીડામનુભવિષ્યન્તિ દારુણાં કર્મયોગજામ્॥
એતેષાં ત્વં મહાભાગ ભદનુગ્રહકામ્યયા

પ્રત્યેકં ગોત્રનામાનિ ગૃહ્ણીષ્વ લિખિતેન ચ ॥
અસ્તિ કક્ષ્યાગતવેષા તવ સા પુસ્તિકા શુભા

હિમવન્તમથાસાદ્ય તત્ર ત્વં લપ્સ્યસે નિધિમ્ ॥
ગયાશીર્ષે તતો ગત્વા શ્રાદ્ધં કુરુ મહામતે

એકૈકં ત્વમથોદ્દિશ્ય પ્રેતં પ્રેતં યથાસુખમ્ ॥
તતસ્તુ તે વિમોક્ષ્યન્તિ પ્રેત ભાવમસંશયમ્

ઇત્યેવં સ વદન્નેવ તપ્તજામ્બૂનદપ્રભઃ ॥
વિમાનવરમાસ્થાય સ્વર્ગલોકં તતો ગતઃ

સ્વર્ચિતે પ્રેતનાથે તુ પ્રેતાનાં સ વણિક્ક્રમાત્ ॥
નામગોત્રાણિ સઙ્ગૃહ્ય પ્રયાતઃ સ હિમાલયમ્

તત્ર પ્રાપ્ય નિધિં ગત્વા નિક્ષિપ્ય ચ તથા ગૃહે ॥
ધનં કિઞ્ચિદુપાદાય ગયાશીર્ષં તતો યયૌ

પ્રેતાનાં ક્રમશસ્તત્ર ચક્રે શ્રાદ્ધં દિનેદિને ॥
યસ્યયસ્ય યદા શ્રાદ્ધં કરોતિ સ મહાન્વણિક્

સસ તસ્ય તદા સ્વપ્ને દર્શયત્યાત્મનસ્તનુમ્ ॥
બ્રવીતિ ચ મહાભાગ પ્રસાદેન તવાનઘ

પ્રેતભાવો મયા ત્યક્તઃ પ્રાપ્તોઽસ્મિ ત્રિદિવં ધુવમ્ ॥
કૃત્વા સ ધનદાનેન પ્રેતાનાં નિષ્કૃતિં વણિક્

જગામ સ્વગૃહં તત્ર માસિ ભાદ્રપદે તદા ॥
શ્રવણદ્વાદશીયોગે પૂજયિત્વા જનાર્દનમ્

ધનં ચ દત્ત્વા વિપ્રેભ્યઃ સોપવાસો જિતેન્દ્રિયઃ ॥
પુણ્યેષુ સતતં રાજન્નદીનાં સઙ્ગમેષુ ચ

ગઙ્ગાસરય્વોર્ગઙ્ગાયાઃ શોણસ્ય ચ મહામતિઃ ॥
ઇક્ષુમત્યાશ્ચ ગઙ્ગાયા ગઙ્ગાયમુનયોસ્તથા

ગોમત્યાશ્ચ સરય્વાશ્ચ કૌશિકીગણ્ડક્યોસ્તથા ॥
વિપાશયા દેવહ્રદા યત્ર યોગં પ્રપદ્યતે

વિપાશા ચ તથા યોગં યત્ર યાતિ શતદ્રુણા ॥
ઇરાવતી તથા યોગં યત્ર વ્રજતિ સિન્ધુના

ચન્દ્રભાગા ચ વ્રજતિ યત્ર યોગં વિતસ્તયા ॥
મહાસિન્ધુશ્ચ સંયોગં યત્ર યાતિ વિતસ્તયા

પ્રત્યબ્દં યાવદેતેષુ સંગમેષુ મહાવણિક્ ॥
કરોતિ વિધિવદ્દાનં યાવદ્દિષ્ટાન્તમાગતઃ

અવાપ પરમં સ્થાનં દુર્લભં યત્તુ જન્તુભિઃ ॥
યત્ર કામફલા વૃક્ષા નદ્યઃ પાયસકર્દમાઃ

શીતલામલપાનીયાઃ પુષ્કરિણ્યો મનોહરાઃ ॥
સુવર્ણસિકતા રાજન્મણિસોપાનભૂષિતાઃ

આનન્ત્યાય સ સંપ્રાપ્તો દેશં તં ભૂરિદક્ષિણઃ ॥
તં દેશમાસાદ્ય વણિઙ્મહાત્મા સુતપ્તજામ્બૂનદભૂષિતાઙ્ગઃ ॥
કલ્પં સમગ્રં મુદિતો યદાત્મા રેમે સ રામાભિયુતઃ કૃતાત્મા

વિમાનૈરપ્સરોભિશ્ચ સિદ્ધગન્ધર્વસેવિતઃ ॥
વિષ્ણુલોકમવાપ્નોતિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

રાજસૂયાદિભિર્યજ્ઞૈર્યત્ફલં સમવાપ્યતે ॥
શ્રવણદ્વાદશીં કૃત્વા તત્ફલં લભતે નરઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે પિશાચમોક્ષણે શ્રવણદ્વાદશીમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ દ્વિષષ્ટ્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ