વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.146

દાલ્ભ્ય ઉવાચ ॥
ઉપવાસાશ્રિતં સમ્યગ્લોકદ્વયફલપ્રદમ્ ॥
કથિતં ભવતા સર્વં યત્પૃષ્ટોઽસિ મયા દ્વિજ

અન્યદિચ્છામ્યહં શ્રોતું તદ્ભવાન્પ્રબવીતુ મે ॥
સંસારહેતું મુક્તિશ્ચ સંસારાન્મુનિસત્તમ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥
અવિદ્યાપ્રભવં કર્મ હેતુભૂતં દ્વિજોત્તમ॥
સંસારસ્યાસ્ય તન્મુક્તિઃ સંક્ષેપાચ્છ્રૂયતાં મમ

સ્વજાતિવિહિતં કર્મ રાગદ્વેષવિવર્જિતમ્ ॥
કુર્વતઃ ક્ષીયતે પૂર્વમન્યબન્ધશ્ચ નેષ્યતે

અપૂર્વસંભવાભાવાત્ક્ષયં યાતે તુ કર્મણિ ॥
દાલ્ભ્ય સંસારવિચ્છેદઃ કારણાભાવસંભવઃ

ભવત્યસંશયં ચાન્યચ્છ્રૂયતામત્ર કારણમ્ ॥
સંસારવિચ્યુતેર્દાલ્ભ્ય સમાસાદ્વદતો મમ

ગૃહીતા કર્મણા યેન પુંસા જાતિર્દ્વિજોત્તમ ॥
તત્પ્રાયશ્ચિત્તભૂતં વૈ શૃણુ કર્મક્ષયાવહમ્

બ્રાહ્મણક્ષત્ત્રિયવિશાં શૂદ્રાન્ત્યાનાં ચ સત્તમ ॥
સ્વજાતિવિહિતં કર્મ રાગદ્વેષવિવર્જિતમ્

જાતિપ્રદસ્યાક્ષયદં તદેવાદ્યસ્ય કર્મણઃ ॥
જ્ઞાનકારણભાવં ચ તદેવ પ્રતિપદ્યતે

પુમાઁશ્ચાધિગતજ્ઞાનો ભેદં નાપ્નોતિ સત્તમ ॥
બ્રહ્મણા વિષ્ણુસંજ્ઞેન પરમેણાવ્યયાત્મના

એતત્તે કથિતં દાલ્ભ્ય સંસારસ્ય સમાસતઃ ॥
કારણં ભવમુક્તિશ્ચ જાયતે યોગિનો યથા

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ઇતિ દાલ્ભ્યઃ પુલસ્ત્યેન યથાવત્પ્રતિબોધિતઃ ॥
આરાધયામાસ હરિં લેભે કામાઁશ્ચ વાઞ્છિતાન્ ૧૨ ॥
તથા ત્વમપિ રાજેન્દ્ર કેશવારાધનં કુરુ ॥
આરાધ્ય તં જગન્નાથં ન કશ્ચિદવસીદતિ

એતન્મયોક્તં સકલં તવ ભૂમિપ પૃચ્છતઃ ॥
અનારાધ્યાચ્યુતં દેવં કઃ કામાનાપ્નુયાન્નરઃ

વજ્ર ઉવાચ ॥
ભગવાનવતીર્ણોઽભૂન્મર્ત્યલોકમિહાચ્યુતઃ ॥
ભારાવતારણાર્થાય ભુવો ભૂમિપતિર્હરિઃ

માનુષત્ત્વે ચ ગોવિન્દો મમ પૂર્વપિતામહઃ ॥
ચકાર પ્રીતિમતુલાં પાણ્ડુપુત્રૈઃ સહ દ્વિજ

સારથ્યં કૃતવાઁશ્ચૈવ તેષાં સર્વેશ્વરો હરિઃ ॥
નિસ્તીર્ણો યેન ભીષ્મૌઘો કુરુસૈન્યમહોદધિઃ

ઉપકારી મહાભાગઃ સ તેષાં સર્વવસ્તુષુ ॥
કેશવઃ પાણ્ડુપુત્રાણાં સુતાનાં જનકો યથા

ધન્યાસ્તે કૃતપુણ્યાશ્ચ તે મે પાણ્ડુસુતા મતાઃ ॥
વિવિશુર્યે પરિષ્વઙ્ગૈર્ગોવિન્દભુજપઞ્જરમ્

રાજ્યહેતોરરીઞ્જઘ્નુર કસ્માત્પાણ્ડુનન્દનાઃ ॥
સપ્તલોકૈકનાથેન યે ભવન્ત્યેકશાયિનઃ

આત્માનમનુગચ્છામિ ભગવન્ગતકલ્મષમ્ ॥
જાતં નિર્ધૂતપાપેઽસ્મિન્ કુલે વિષ્ણુપરિગ્રહે

એવં દેવવરસ્તેષાં પ્રસાદસુમુખો હરિઃ॥
પૃચ્છતાં કચ્ચિદાચષ્ટ કિઞ્ચિદ્ગુહ્યં મહાત્મનામ્

ગુહ્યાઞ્જનાર્દનં યાઁસ્તુ ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ॥
પપ્રચ્છ ધર્માનખિલાઁસ્તાન્સમાખ્યાતુમર્હસિ

ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ યદ્ગુહ્યં મધૂસૂદનઃ ॥
તેષામવોચદ્ભગવાઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
બહૂનિ ધર્મગુહ્યાનિ ધર્મપુત્રાય કેશવઃ ॥
પુરા પ્રોવાચ રાજેન્દ્ર પ્રસાદસુમુખો હરિઃ।

શરતલ્પગતાદ્ભીષ્માદ્ધર્માઞ્છ્રુત્વા યુધિષ્ઠિરઃ ॥
પૃષ્ટવાન્યજ્જગન્નાથં તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

પઞ્ચમેનાશ્વમેધેન યદા સ્નાતો યુધિષ્ઠિરઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥ ॥
ભગવન્વૈષ્ણવા ધર્માઃ કિંફલાઃ કિંપરાયણાઃ

કિં કૃત્યમધિકૃત્યૈતે ભવતોત્પાદિતાઃ પુરા ॥
યદિ તે પાણ્ડવસ્નેહો વિદ્યતે મધુસૂદન

શ્રોતવ્યાસ્તે મયા ધર્માસ્તતસ્તાન્કથયાખિલાન્ ॥
પવિત્રાશ્ચૈવ યે ધર્માઃ સર્વપાપપ્રણાશનાઃ

તવ વક્ત્રચ્યુતા દેવ સર્વધર્મેષ્વનુત્તમાઃ ॥
યાઞ્છ્રુત્વા બ્રહ્મહા ગોઘ્નઃ પિતૃઘ્નો ગુરુતલ્પગઃ

સુરાપો વા કૃતઘ્નશ્ચ મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ ॥
એતન્મે કથિતં સર્વં સભામધ્યે સુરોત્તમ

વસિષ્ઠાદ્યૈર્મહાભાગૈર્મુનિભિર્ભાવિતાત્મભિઃ ॥
તતોઽહં તવ દેવેશ પાદમૂલમુપાગતઃ

ધર્માન્કથય તાન્દેવ યદ્યહં ભવતઃ પ્રિયઃ ॥
શ્રુત્વા મે માનવાન્ધર્માન્વાસિષ્ઠાન્વા મહાફલાન્

પરાશરકૃતાઁશ્ચૈવ તથાઽત્રેયસ્ય ધીમતઃ ॥
શ્રુત્વા શઙ્ખસ્ય ગાર્ગ્યસ્ય લિખિતસ્ય યમસ્ય ચ

જાબાલેશ્ચ મહાબાહોર્મુનેર્દ્વૈપાયનસ્ય ચ ॥
ઉમામહેશ્વરાશ્ચૈવ જાતિધર્માશ્ચ પાવનાઃ

ગુણસ્ય ગુણબાહોશ્ચ કાશ્યપેયાસ્તથૈવ ચ ॥
બહ્વાયનકૃતાશ્ચૈવ શાકુનેયાસ્તથૈવ ચ

અગસ્ત્યગીતા મૌદ્ગલ્યાઃ શાણ્ડિલ્યાઃ સૌરભાસ્તથા ॥
ભૃગોરઙ્ગિરસશ્ચૈવ કશ્યપોદ્દાલકોદિતાઃ

સુમન્તા જૈમિનીયાશ્ચ પૈલસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥
વૈશમ્પાયનગીતાશ્ચ પિપ્પલાદકૃતાશ્ચ યે

ઐન્દ્રાશ્ચ વારુણાશ્ચૈવ કૌબેરા વાત્સ્યપોણકાઃ ॥
આપસ્તમ્બકૃતા ધર્માસ્તથા ગોપાલકસ્ય ચ

ભૃગ્વઙ્ગિરઃકૃતાશ્ચૈવ સૌરા હારીતકાસ્તથા ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ॥
શૃણુ રાજન્મહાબાહો ધર્માત્મન્કુરુનન્દન

ધર્મવૃદ્ધિકરં વચ્મિ વૃષભસ્ય તુ લક્ષણમ્ ॥
ઋષભઃ સ સમુદ્રાખ્યઃ સતતં કુલવર્ધનઃ

મલ્લિકાપુષ્પચિત્રશ્ચ ધન્યો ભવતિ પુઙ્ગવઃ ॥
કામલૈર્માણ્ડલૈશ્ચાપિ ચિત્રો ભવતિ ભોગદઃ

અતસીપુષ્પવર્ણશ્ચ તથા ધન્યતરઃ સ્મૃતઃ ॥
એતે ધન્યાસ્તથા ધન્યાન્કીર્તયિષ્યામિ તે નૃપ

કૃષ્ણતાલ્વોષ્ઠ દશના રૂક્ષશૃઙ્ગશફાશ્ચ યે ॥
અવ્યક્તવર્ણા હ્રસ્વાશ્ચ વ્યાઘ્રભસ્મનિભાશ્ચ યે

ધ્વાઙ્ક્ષગૃધ્રસવર્ણાશ્ચ તથા મૂષકસન્નિભાઃ ॥
કુબ્જાઃ કાણાસ્તથા ખઞ્જાઃ કેકરાક્ષાસ્તથૈવ ચ

વિષમશ્વેતપાદાશ્ચ ઉદ્ભ્રાન્તનયનસ્તથા ॥
ન તે વૃષાઃ પ્રોક્તવ્યા ન ચ ધાર્યાસ્તથા ગૃહે

મોક્તવ્યાનાં ચ ધાર્યાણાં ભૂયો વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

સ્વસ્તિકાકારશૃઙ્ગાશ્ચ મેઘૌઘસદૃશસ્વનાઃ ॥
મહાપ્રમાણાશ્ચ તથા મત્તમાતઙ્ગગામિનઃ ॥

મહોરસ્કા મહોચ્છ્વાસા મહાબલપરાક્રમાઃ ॥
શિરઃ કર્ણૌ લલાટં ચ વાલધિશ્ચરણાનિ ચ

નેત્રપાર્શ્વે ચ કૃષ્ણાનિ શસ્યન્તે ચન્દ્રમસ્ત્વિષઃ ॥
ચિહ્નાન્યેતાનિ શસ્યન્તે કૃષ્ણસ્ય તુ વિશેષતઃ

ભૂમિં કર્ષતિ લાંગૂલાત્પ્રશસ્તઃ સ્થૂલવાલધિઃ ॥
પુરસ્તાન્ન તથા નીચો વૃષભશ્ચ પ્રશસ્યતે

શક્તિધ્વજપતાકાભા યેષાં રાજિર્વિરાજતે ॥
અનડ્વાહસ્તુ તે ધન્યા ઋદ્ધિસિદ્ધિજયાવહાઃ

પ્રદક્ષિણં નિવર્તન્તે સ્વયં યે વિનિવર્તિતાઃ ॥
સમુન્નતશિરોગ્રીવા ધન્યાસ્તે કોશવર્ધનાઃ

રક્તશૃઙ્ગાગ્રનયનાઃ શ્વેતવર્ણા ભવન્ત્યપિ ॥
શફૈઃ પ્રવાલસદૃશૈર્નાસ્તિ ધન્યતરસ્તતઃ

એતે ધન્યાઃ પ્રયત્નેન મોક્તવ્યા યદિ વા વૃષાઃ ॥
ધારિતાશ્ચ તથા મુક્તા ધનધાન્યવિવર્ધનાઃ

ચરણાનિ મુખં પુચ્છં યસ્ય શ્વેતાનિ ગોપતેઃ ॥
લાક્ષારસસવર્ણશ્ચ તં નીલમિતિ નિર્દિશેત્

વૃષ એવ સ મોક્તવ્યો ન સન્ધાર્યો ગૃહે ભવેત્ ॥
યદર્થમેષા ચરતિ ગાથા લોકે પુરાતની

એષ્ટવ્યા બહવઃ પુત્રા યદ્યેકોઽપિ ગયાં વ્રજેત્ ॥
યજેત વાશ્વમેધેન નીલં વા વૃષમુત્સૃજેત

એવં વૃષં લક્ષણસંપ્રયુક્તં ગૃહોદ્ભવં ક્રીતમથાપિ રાજન્ ॥
મુક્ત્વા ન શોચેન્મરણં મહાત્મા મોક્ષે વિધિં ચાહમતો વિધાસ્યે

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે વૃષલક્ષણવર્ણનો નામ ષટ્ચત્વારિંશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ ॥