વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.142

॥ વજ્ર ઉવાચ ॥ ॥
શ્રાદ્ધકાલં સમાચક્ષ્વ સર્વધર્મભૃતાં વર ॥
કસ્મિન્કાલે કૃતે શ્રાદ્ધે પ્રીયન્તે પિતરો નૃણામ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
શ્રાદ્ધકાલસ્ત્વમાવસ્યાં નિત્યં પાર્થિવસત્તમ ॥
પૌર્ણમાસી તથા માઘી શ્રાવણી ચ નરોત્તમ

પ્રોષ્ઠપદ્યામતીતાયાં તથા કૃષ્ણત્રયોદશી ॥
આગ્રહાયણ્યતીતાયાં કૃષ્ણાસ્તિસ્રોઽષ્ટકાસ્તથા

શાકૈશ્ચ પ્રથમં કાર્યા માંસૈશ્ચ તદનન્તરા ॥
તૃતીયા ચ તથાઽપૂપૈર્નિત્યમેવ વિજાનતા

અન્વષ્ટકાસુ ચ સ્ત્રીણાં શ્રાદ્ધં કાર્યં તથૈવ ચ ॥
અષ્ટકાવિધિના હુત્વા ક્રમેણૈતાસ્તુ પઞ્ચકાઃ

માત્રે રાજન્પિતામહ્યૈ શ્રાદ્ધં કાર્યં યથાવિધિ ॥
તથૈવ પ્રપિતામહ્યૈ વિશ્વેદેવપુરસ્સરમ્

પિણ્ડનિર્વપણં કાર્યં તાસાં ચ પિતૃવન્નૃપ॥
ભુક્તવત્સુ ચ વિપ્રેષુ તત્ર કર્મ નિબોધ મે

પ્રાદેશમાત્રા રાજેન્દ્ર ચતુરંગુલમાયતાઃ ॥
તાવદેવ સમુત્સેધાઃ ષટ્કર્ષૂસ્તત્ર કારયેત્

પ્રત્યેકકર્ષુમૂલે તુ પરિસ્તીર્ય હુતાશનમ્ ॥
અગ્નિસોમયમાનાં ચ યાગં કૃત્વા યથા પુરા

કર્ષુત્રિતયમૂલે તુ પુરુષાણાં તુ કારયેત્ ॥
પિણ્ડ નિર્વપણં પ્રાગ્વદેકૈકસ્મિન્યથાવિધિ

કર્ષૂભિસ્ત્રિતયં તચ્ચ ક્ષીરાન્નાદ્ભિઃ પ્રપૂરયેત્ ॥
કર્ષુત્રિતયમૂલે તુ સ્ત્રીણાં નિર્વપણં ભવેત્

।
દધ્ના માંસેન પયસા કર્ષૂણાં ચૈવ પૂરણમ્ ॥
અન્નોદકવિમિશ્રેણ કાર્યં મનુજપુઙ્ગવ

ભવન્તીભ્યો ભવત્વેતદક્ષયં પરિકીર્તિતમ્ ॥
એતાનિ શ્રાદ્ધકાલાનિ નિત્યાન્યાહ પ્રજાપતિઃ

શ્રાદ્ધમેતેષ્વકુર્વાણો નરકં પ્રતિપદ્યતે ॥
વૃદ્ધૌ શ્રાદ્ધં નરઃ કુર્વન્નિત્યં વૃદ્ધિમુપાશ્નુતે

વૃદ્ધૌ સમર્ચયેદ્વિદ્વાન્નિત્યં નાન્દીમુખાન્પિતૄન્ ॥
વૃદિશ્રાદ્ધેષુ કર્તવ્યાસ્તિલસ્થાને યવાસ્તથા

કર્કન્ધુદધિસંમિશ્રાઁસ્તથા પિણ્ડાઁશ્ચ નિર્વપેત્ ॥।
અચ્છિન્નનાભ્યાં કર્તવ્યં શ્રાદ્ધં વૈ પુત્રજન્મનિ

આશૌચોપરમે કાર્યમથવાઽપિ નરાધિપ ॥
વિવાહદિવસે શ્રાદ્ધં તથા કાર્યં વિચક્ષણૈઃ

વૃદ્ધિશ્રાદ્ધં વિધાનેન ચન્દ્રે જન્મર્ક્ષમાશ્રિતે ॥
શ્રાદ્ધં પ્રયત્નાત્કર્તવ્યં ભૂતિકામેન પાર્થિવ

ઉત્તરાદયનાચ્છ્રાદ્ધં શ્રેષ્ઠં સ્યાદ્દક્ષિણાયને ॥
ચાતુર્માસ્યં ચ તત્રાપિ પ્રસુપ્તે કેશવે હિતમ્

પ્રોષ્ઠપદ્યપરં પક્ષં તથાપિ ચ વિશેષવત્ ॥
પઞ્ચમ્યૂર્ધ્વં ચ તત્રાપિ દશમ્યૂર્ધ્વં તતોઽપ્યતિ

મઘાયુતા ચ તત્રાપિ શસ્તા રાજંસ્ત્રયોદશી ॥
તત્રાક્ષય્યં ભવેચ્છ્રાદ્ધં મધુના પાયસેન ચ

સર્વસ્વેનાપિ કર્તવ્યં શ્રાદ્ધમત્ર નરાધિપ ॥
પરાન્નભોજી ત્વપચઃ શ્રાદ્ધમત્ર તુ કારયેત્

યસ્તુ શ્રાદ્ધં સદા કુર્યાત્સોઽશ્વમેધફલો ભવેત્ ॥
નિદ્રાં ત્યજતિ સર્વાત્મા યસ્મિન્કાલે જનાર્દનઃ

તત્ર શ્રાદ્ધમથાનન્ત્યં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
શ્રાદ્ધં સંક્રમણે ભાનોઃ કર્તવ્યં પૃથિવીપતે

વિષુવદ્દ્વિતયં તત્ર અયને દ્વે વિશેષતઃ ॥
વ્યતીપાતે તથા શ્રાદ્ધં જ્ઞેયં બહુફલં નૃપ

અક્ષય્યં ચ તથા શ્રાદ્ધં વિજ્ઞેયં રાહુદર્શને ॥
વ્રીહિપાકે ચ કર્તવ્યં યવપાકે તથૈવ ચ

ન તાનદ્યુર્મહારાજ વિના શ્રાદ્ધં કથંચન ॥
આશ્વિનસ્યાપરે પક્ષે પ્રથમે કાર્તિકસ્ય ચ

પૂર્વાહ્ને શુક્લપક્ષસ્ય શ્રાદ્ધં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ॥
અપરાહ્ણે તથા કાર્યં કૃષ્ણપક્ષે નરાધિપ

સંધ્યયોર્વર્જસ્તેછ્રાદ્ધં તત્ર રાત્રૌ નરેશ્વર ॥
રાત્રાવપિ ચ કર્તવ્યં યદા સ્યાદ્રાહુદર્શનમ્

અક્ષય્યં તત્સમુદ્દિષ્ટં યદ્દત્તં રાહુદર્શને ॥
અતઃ કામ્યાનિ વક્ષ્યામિ શ્રાદ્ધાનિ તવ પાર્થિવ

અરોગ્યમથ સૌભાગ્યં સમરે વિજયં તથા ॥
સર્વાન્કામાઁસ્તથા વિદ્યાં ધનં જીવિતમેવ ચ

આદિત્યાદિદિનેષ્વેવ શ્રાદ્ધં કુર્વન્સદા નરઃ ॥
ક્રમેણૈતદવાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

સ્વર્ગં હ્યપત્યાનિ તથા બ્રહ્મવર્ચસમેવ ચ ॥
રૌદ્રેણ કર્મણા સિદ્ધિં ભુવં પુષ્ટિં તથા શ્રિયમ્

સર્વાન્કામાઁશ્ચ સૌભાગ્યં ધનં જ્ઞાતિ પ્રધાનતામ્ ॥
રૂપયુક્તાઁશ્ચ તનયાન્વાણિજ્યાદ્ધનસંપદમ્

કનકં સુહૃદો રાજ્યં સફલાં ચ તથા કૃષિમ્ ॥
સમુદ્રયાનાલ્લાભં ચ સર્વાન્કામાઁન્તથૈવ ચ

શ્રૈષ્ઠ્યકામાંસ્તથા સર્વાન્બલમારોગ્યમેવ ચ ॥
રૂપ્યં દ્રવ્યં ગૃહં ગાશ્ચ તુરગાઁશ્ચૈવ જીવિતમ્

કૃત્તિકાદિભરણ્યન્તં ક્રમાત્તુ ભગણે નરઃ ॥
એકૈકસ્મિન્ક્રમાત્કુર્વઞ્છ્રાદ્ધં પ્રાપ્નોત્યસંશયમ્

સ્ત્રિયઃ સુરૂપાઃ સ્વગૃહે કન્યાનાં ચ તથા વરાન્॥
સર્વાન્કામાન્યશશ્ચૈવ શ્રિયં દ્યૂતજયં કૃષિમ્

વાણિજ્યં પશવશ્ચૈવ વાજિનશ્ચ તથા સુતાન્ ॥
સુવર્ણરૌપ્યસૌભાગ્યં પ્રાપ્નોતિ શ્રાદ્ધદઃ ક્રમાત્

પ્રતિપત્પ્રભૃતિ હ્યેતદ્યાવદ્રાજઁસ્ત્રયોદથી ॥
ચતુર્દશ્યાં તુ કર્તવ્યં યે નરાઃ શસ્ત્રઘાતિતાઃ

શ્રાદ્ધં સદા પઞ્ચદશીષુ કાર્યં કામાન્સમગ્રાઁલ્લભતે મનુષ્યઃ ॥
તસ્માત્પ્રયત્નેન નરેન્દ્ર કાર્યં શ્રાદ્ધં સદા પઞ્ચદશીષુ તજ્જ્ઞૈઃ

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેય વજ્રસંવાદે શ્રાદ્ધકાલવર્ણનો નામ દ્વિચત્વારિંશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ