વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.140

વજ્ર ઉવાચ ॥
ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ કથ્યમાનમહં ત્વયા ॥
વિધિં શ્રાદ્ધસ્ય ધર્મજ્ઞ તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
વક્ષ્યમાણગુણાન્વિપ્રાન્પૂર્વેદ્યુરુપમન્ત્રયેત્ ॥
કર્ત્રા સમેતૈસ્તૈર્ભાવ્યં સંયતૈશ્ચ નિમન્ત્રિતૈઃ

શ્રાદ્ધાહે પ્રયતઃ સ્નાતઃ સ્વાચાન્તઃ સુસમાહિતઃ ॥
શુક્લવાસાઃ સમભ્યર્ચ્ય નૃવરાહં જનાર્દનમ્

આમશ્રાદ્ધેષુ કામ્યેષુ હુત્વા પ્રથમપઞ્ચકમ્ ॥
(મધ્યમં પઞ્ચકં હુત્વા પશુશ્રાદ્ધેષ્વસંશયમ્

અમાવસ્યાસુ સર્વાસુ હુત્વા ચોત્તમપઞ્ચકમ્ ॥)
હુત્વા ચ પઞ્ચકાનેતાનષ્ટકાત્રિતયં ક્રમાત્

અન્વષ્ટકાસુ ચ તથા ભોજયેત્પ્રયતો દ્વિજાન્ ॥
દ્વૌ દિવ્યે પ્રાક્ત્રયઃ પિત્રે ચૈકૈકમુભયત્ર વા

ઉદઙ્મુખાઁશ્ચ પિત્રર્થે સ્નાતાન્વિદ્યાદ્ગુણ ક્રમાત્ ॥
તિલદર્ભાવકીર્ણેષુ ચાસનેષૂપવેશયેત્

પિતૄનાવાહયામીતિ સ્વયમુક્ત્વા સમાહિતઃ ॥
આવાહયસ્વેતિ તતો દ્વિજૈરુક્તોઽથ તન્મનાઃ

અપયાન્ત્વસુરા દ્વાભ્યાં યાતુધાનવિસર્જનમ્ ॥
તિલૈઃ કુર્યાત્પ્રયત્નેન ત્વથવા ગૌરસર્ષપૈઃ

એતે પિતર ઇત્યેવ સર્વાંસ્તાનગ્ન આવહ ॥
આગ્નેયન્તુ તથોદીર્ય એતદ્વઃ પિતરસ્તથા

કુશાઁસ્તિલાવમિશ્રેણ તથા ગન્ધયુતેન ચ ॥
યાસ્તિષ્ઠન્તિ ધારયન્તિ અમૃતાવાગિતિ ત્ર્યૃચા

યન્મે માતેતિ ચ તથા પાદ્યમર્ઘ્યઞ્ચ કારયેત્ ॥
નિવેદ્ય વિપ્રેષુ તથા પાદ્યાર્થં પ્રયતઃ ક્રમાત્

ગન્ધૈર્વસ્ત્રૈશ્ચ પુષ્પૈશ્ચ ધૂપૈશ્ચાપ્યથ ભૂષણૈઃ ॥
અર્ચયેદ્બ્રાહ્મણાઞ્છક્ત્યા શ્રદ્દધાનઃ સમાહિતઃ

આદૌ સમર્ચયેદ્વિપ્રાન્વૈશ્વદેવનિવેશિતાન્ ॥
નિવેશિતાઁશ્ચ પિત્રર્થે તતઃ પશ્ચાત્સમર્ચયેત્

વૈશ્વદેવનિવિષ્ટાનાં ચરમં હસ્તધાવનમ્ ॥
વિસર્જનં ચ નિર્દિષ્ટં તેષુ રક્ષા યતઃ સ્થિતા

સર્વમન્યત્પ્રદાતવ્યમાદૌ તેષાં નરાધિપ ॥
સંપૂજ્ય ગન્ધપુષ્પૈશ્ચ બ્રાહ્મણાન્પ્રયતસ્તદા

આદિત્યા વસવો રુદ્રા દ્વિજાન્વીક્ષ્ય તતો જપેત્ ॥
અગ્નૌ ચ કરવાણીતિ તૈરુક્તં ચ કુરુષ્વિતિ

પરિસ્તીર્ય તતો વહ્નિમગ્નિમુદ્ધૃત્ય સર્વતઃ ॥
આહિતાગ્નિસ્તુ જુહુયાદ્દક્ષિણાગ્નૌ સમાહિતઃ

અનાહિતાગ્નિશ્ચૌપસદે અગ્ન્યભાવે તથાપ્સુ વા ॥
સોમાયાદૌ પિતૃમતે કવ્યવાહનાય ચાગ્નયે

યમાય ચૈવાઙ્ગિરસે હુત્વા પ્રયતમાનસઃ ॥
યે મામકાશ્ચ પિતર એતદ્વઃ પિતરસ્તથા

અયં યજ્ઞસ્તથૈવેતિ એષા વો ગીતિરપ્યથ ॥
પ્રયતસ્તન્મનાઃ કૃત્વા રાજઁશ્ચૈવાભિમન્ત્રણમ્

આમા સુપક્વેતિ તતો ઘૃતં વાપ્યથવા પયઃ ॥
નિષિચ્ય રૌપ્યપાત્રેષુ રજતાક્તેષુ ભાવતઃ

યથોપપન્નેષ્વથવા તૂષ્ણીમન્નં નિવેદયેત્ ॥
નમો વિશ્વેભ્ય ઇતિ ચ સતિલેનોદકેન ચ

પ્રાઙ્મુખેષુ ચ યદ્દત્તં તદન્નમુપમન્ત્રયેત્ ॥
ઉદઙ્મુખેષુ યદ્દત્તં નામગોત્રપ્રકીર્તનૈઃ

મન્ત્રયેત્પ્રયતઃ પ્રાજ્ઞઃ સ્વધાન્તૈઃ સુસમાહિતઃ ॥
યન્મે પ્રકામાહોરાત્રૈર્યદ્વા ક્રવ્યાત્તથૈવ ચ

ઇતિહાસપુરાણાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ ચાપ્યથ ॥
સપ્તર્ચં પરમં મન્ત્રં શ્રાવયેદગ્રતો દ્વિજાન્

દક્ષિણાગ્રાંસ્તતો દર્ભાંલ્લૂનાંશ્ચૈવોપમૂલતઃ ॥
મન્ત્રિતાન્બ્રહ્મમન્ત્રેણ વિકિરેત્સુસમાહિતઃ

પિણ્ડનિર્વપણં કુર્યાત્તેષુ દર્ભેષ્વસંશયમ્ ॥
મધ્વાજ્યતિલમિશ્રેણ ચાન્ને નાગ્ર્યેણ યાદવ

પિતૃપિણ્ડે ભવેન્મન્ત્રઃ પૃથિવી દર્વિરક્ષિતા ॥
પૈતામહે ભવેન્મન્ત્રસ્ત્વન્તરિક્ષેતિ પાર્થિવ

પ્રપિતામહકે મન્ત્રં દ્યૌર્દર્વિરિતિ કીર્તયેત્ ॥
યે તત્ર પિતરઃ પ્રેતા મન્ત્રેણાનેન ધર્મવિત્

સૂત્રં નિવેદયેદ્ભક્ત્યા ક્ષીરાન્નં ચ નિવેદયેત્ ॥
ઊર્જં વહન્તીતિ તતઃ સાન્નં દદ્યાદથોદકમ્

અપસવ્યેન પિણ્ડેષુ શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ ॥
ગન્ધૈઃ પુષ્પૈસ્તથા ધૂપૈર્દીપૈર્ભક્ષ્યૈશ્ચ ભોજનૈઃ

પાનૈઃ સમર્ચયેત્પિણ્ડાન્સાદરઃ પ્રયતઃ સદા ॥
યત્કિઞ્ચિત્પચ્યતે ગેહે ભક્ષ્યં વા ભોજ્યમેવ વા

અનિવેદ્ય ન ભોક્તવ્યં તસ્મિન્નાયતને સદા ॥
ભુક્તવત્સ્વથ વિપ્રેષુ વિધિં મે ગદતઃ શૃણુ

અન્નં સતૃણમભ્યુક્ષ્ય મામેક્ષિષ્ઠેતિ યત્નતઃ ॥
ઉદઙ્મુખાનાં વિપ્રાણાં પુરતઃ સોદકં તતઃ

।
અન્નન્તુ વિકિરેદ્ભક્ત્યા પિતૃભાગસ્તુ સઃ સ્મૃતઃ ॥
પ્રષ્ટવ્યા બ્રાહ્મણા ભક્ત્યા ભૂનિવિષ્ટેન જાનુના

તૃપ્તા ભવન્તઃ સંપન્નો ભવતાં કશ્ચિદેવ તુ ॥
તૃપ્તાઃ સ્મેતિ ચ તૈરુક્તઃ સંપન્નમિતિ ચાપ્યથ

દદ્યાદાચમનં ભક્ત્યા શ્રદ્દધાનઃ સમાહિતઃ ॥
યન્મે રામશ્ચ શક્રશ્ચ ઇતિ કૃત્વા પ્રદક્ષિણામ

પ્રત્યેકં તર્પયેદ્વિદ્વાન્દક્ષિણાભિઃ સ્વશક્તિતઃ ॥
ભવન્તોઽભિરમન્વિતિ વાચ્યા વિપ્રાસ્ત્વનન્તરમ્

તૈરુક્તોઽભિરતાઃ સ્મેતિ દ્વિજાનાં પુરતઃ સ્થિતઃ ॥
દેવાશ્ચ પિતરશ્ચેતિ જપેન્મન્ત્રમતન્દ્રિતઃ

પિતૄણાં નામગોત્રેણ જલં દેયમનન્તરમ્ ॥
બ્રાહ્મણાનાં દ્વિજૈર્વાચ્યં ચાક્ષયં મનુજેશ્વર

તતસ્તુ પ્રાર્થના કાર્યા મન્ત્રેણાનેન ભૂમિપ ॥
દાતારો નોઽભિવર્ધન્તાં વેદાઃ સન્તતિરેવ ચ ॥
શ્રદ્ધા ચ નો મા વ્યગમદ્બહુ દેયં ચ નોસ્વિતિ ॥
વાજેવાજેતિ તૂત્થાપ્ય કૃત્વા ચૈષાં પ્રદક્ષિણામ્

જાનુભ્યામવનિં ગત્વા પ્રણિપત્ય, વિસર્જયેત્ ॥
અપસવ્યેન કર્તવ્યં પિતૃકાર્યં નરાધિપ

બ્રાહ્મણૈર્નૈવ વક્તવ્યા યદિ પૃષ્ટા હવિર્ગુણાઃ ॥
યાવદૂષ્મા ભવત્યન્ને યાવદશ્નન્તિ વાગ્યતાઃ ।

।
તાવદશ્નન્તિ પિતરો યાવન્નોક્તા હવિર્ગુણાઃ॥
ઉચ્છિષ્ટમાર્જનં યાવન્ન કૃતં નૃપસત્તમ

તાવદશ્નન્તિ પિતરઃ સ્વધા રસવિમિશ્રિતમ્ ॥
હસ્તદત્તાનિ લેહ્યાનિ લવણં વ્યઞ્જનાનિ ચ

દાતારં નોપતિષ્ઠન્તિ ભોક્તા ભુઙ્ક્તે ચ કિલ્બિષમ્ ॥
સૌવર્ણરાજતાભ્યાન્તુ ફલ્ગુપાત્રેણ ચાપ્યથ

દત્તમક્ષયતા યાતિ ખડ્ગેનોદુમ્બરેણ વા ॥
માંસં નાશ્નાતિ યઃ પઙ્ક્ત્યાં યથાવદ્વિનિયોજિતમ્

સ પ્રેત્ય નરકં યાતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

શ્રાદ્ધે દાતા ચ ભોક્તા ચ મૈથુનં યદિ ગચ્છતઃ ॥
તન્માંસં પિતરસ્તસ્ય ભુઞ્જતે રેતસા યુતમ્ ॥
એવં શ્રાદ્ધં તથા કાર્યં શૂદ્રેણાપિ નરાધિપ

મન્ત્રવર્જ્યં હિ શૂદ્રસ્ય સર્વમેતદ્વિધીયતે ॥
વજ્ર ઉવાચ ॥
યસ્ય જીવેત્પિતા શ્રાદ્ધં કસ્યાસૌ કર્તુમર્હતિ

ત્વમેવ સંશયચ્છેત્તા સંશયં છિન્ધિ મે દ્વિજ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
યેષાં શ્રાદ્ધં પિતા કુર્યાત્તેષામેવ સ કારયેત્ ॥
મન્ત્રહીનં પ્રકર્તવ્યં તેન શ્રાદ્ધં યથા વિધિ

માતામહાનાં શ્રાદ્ધં તુ મન્ત્રહીનં ચ કારયેત્ ॥
શ્રાદ્ધં ચ સુહૃદાં કુર્યાત્સ્ત્રીણાં ચાક્ષયવાચકમ્

વજ્ર ઉવાચ ॥
પિતા પિતામહશ્ચૈવ જીવેતાં યસ્ય દેહિનઃ ॥
તેન શ્રાદ્ધં કથં કાર્યં તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
યેષાં પિતામહઃ કુર્યાત્તેષાં શ્રાદ્ધં નરાધિપ ॥
તેન કાર્યં મહાપ્રાજ્ઞ યથાવદનુપૂર્વશઃ

વજ્ર ઉવાચ ॥
પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ ॥
યસ્ય જીવન્તિ કર્તવ્યં તેન શ્રાદ્ધં કથં દ્વિજ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તેન શ્રાદ્ધં ન કર્તવ્યં વિધિલોપં તુ યાદવ ॥
પૂજનીયાશ્ચ પિતરઃ પિતામહપિતુઃ સ્વયમ્

વજ્ર ઉવાચ ॥
જીવેત્પિતામહો યસ્ય પિતુશ્ચૈવ પિતામહઃ ॥
પિતા પ્રેતસ્તથા યસ્ય તસ્ય શ્રાદ્ધવિધિં વદ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
પિણ્ડનિર્વપણં કૃત્વા સ પિતુર્મનુજેશ્વર ॥
પિતુઃ પિતામહાદૂર્ધ્વં દ્વાભ્યાં પિણ્ડં નિવેદયેત્

વજ્ર ઉવાચ ॥
પિતા પિતામહૌ પ્રેતૌ યસ્ય સ્યાતાં દ્વિજોત્તમ ॥
પિતુઃ પિતામહો જીવેત્તસ્ય શ્રાદ્ધવિધિં વદ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
પિત્રે સપિત્રે કૃત્વા તુ પિણ્ડનિર્વપણં તતઃ ॥
પિણ્ડનિર્વપણં કુર્યાત્પિતામહપિતામહે

વજ્ર ઉવાચ ॥
પ્રેતઃ પિતા ભવેદ્યસ્ય પિતુશ્ચૈવ પિતામહઃ ॥
તેન કાર્યં કથં શ્રાદ્ધં તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
સ તુ દત્ત્વા પિતુઃ પિણ્ડં તતઃ ઊર્ધ્વં પિતામહાત્ ॥
દ્વાભ્યાં દદ્યાત્સદા પિણ્ડં ત્વેવમાહુર્મનીષિણઃ

વજ્ર ઉવાચ ॥
પ્રેતઃ પિતામહો યસ્ય પિતા જીવેદ્દ્વિજોત્તમ ॥
પિતુઃ પિતામહો જીવેત્તસ્ય શ્રાદ્ધવિધિં વદ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
દત્ત્વા પિતામહે પિણ્ડં સ તૂર્ધ્વં પ્રપિતામહાત્ ॥
પિણ્ડનિર્વપણં કુર્યાદ્દ્વાભ્યાન્નિત્યમતન્દ્રિતઃ

વજ્ર ઉવાચ॥
સપ્તાર્ચિષમહં મન્ત્રં શ્રોતુમિચ્છામિ ભાર્ગવ ॥
શ્રાદ્ધકાલેપુ નિયતં રક્ષોઘ્નં યસ્ય કીર્તિતમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
પાપાપહં પાવનીયમશ્વમેધસમં તથા ॥
મન્ત્રં વક્ષ્યામ્યહં તસ્માદમૃતં બ્રહ્મનિર્મિતમ્

દેવતાભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ચ મહાયોગિભ્ય એવ ચ ॥
નમઃ સ્વધાયૈ સ્વાહાયૈ નિત્યમેવ ભવત્વિહ

આદ્યેવસાને શ્રાદ્ધસ્ય ત્રિવારં તુ જપેત્સદા ॥
અશ્વમેધફલં હ્યતેદ્દ્વિજૈઃ સત્કૃતિ પૂજિતમ્

પિણ્ડનિર્વપણે ચાપિ જપેદેતત્સમાહિતઃ ॥
પિતરઃ ક્ષિપ્રમાયાન્તિ રાક્ષસાઃ પ્રદ્રવન્તિ ચ

પિતૄઁશ્ચ ત્રિષુ લોકેષુ મન્ત્રોઽયં તારયત્યુત ॥
પઠ્યમાનઃ સદા શ્રાદ્ધે નિયતૈર્બ્રહ્મવાદિભિઃ

રાજ્યકામો જપેદેતત્સદા મન્ત્રમતન્દ્રિતઃ ॥
વીર્યસર્વાર્થશૌર્યાદિશ્ર્યાયુર્બુદ્ધિવિવર્ધનમ્ ॥

પ્રીયન્તે પિતરોનેન જપેન નિયમેન ચ ॥
સપ્તાર્ચિષં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વકામપ્રદં શુભમ્

અમૂર્તાનાં સમૂર્તાનાં પિતૄણાં દીપ્તતેજસામ્॥
નમસ્યામિ સદા તેષાં ધ્યાનિનાં યોગચક્ષુષામ્

ઇન્દ્રાદીનાં ચ નેતારો દક્ષમારીચયોસ્તથા ॥
સપ્તર્ષીણાં પિતૄણાં ચ તાન્નમસ્યામિ કામદાન્

મન્વાદીનાં ચ નેતારઃ સૂર્યાચન્દ્રમસોસ્તથા ॥
તાન્નમસ્કૃત્ય સવાર્ન્વૈ પિતૄનપ્સ્વર્ણવેષુ ચ

નક્ષત્રાણાં ગ્રહાણાં ચ વાય્વગ્નિપિતરસ્તથા ॥
દ્યાવાપૃથિવ્યોશ્ચ તથા નમસ્યે તાન્કૃતાઞ્જલિઃ

॥
દેવર્ષીણાં ચ નેતારઃ સર્વલોકનમસ્કૃતાન્ ॥
ત્રાતારઃ સર્વભૂતાનાં નમસ્યે તાન્પિતામહાન્

પ્રજાપતેર્ગવાં વહ્નેઃ સોમાય ચ યમાય ચ ॥
યોગેશ્વરેભ્યશ્ચ તથા નમસ્યે તાન્કૃતાઞ્જલિઃ

પિતૃગણેભ્યઃ સપ્તભ્યો નમો લોકેષુ સપ્તસુ ॥
સ્વયમ્ભુવે નમસ્કૃત્ય બ્રહ્મણે લોકચક્ષુષે

એતત્તદુક્તં સપ્તાર્ચિર્બ્રહ્મર્ષિગણપૂજિતમ્॥
પવિત્રં પરમં હ્યેતચ્છ્રીમદ્રક્ષોવિનાશનમ્

એતેન વિધિના યુક્તઃ ત્રીણ્યેવ લભતે નરઃ ॥
અન્નમાયુઃ સુતાઁશ્ચૈવ વદન્તિ પિતરો ભુવિ

ભક્ત્યા પરમયા યુક્તઃ શ્રદ્દધાનો જિતેન્દ્રિયઃ ॥
સપ્તાર્ચિષં જપેદ્યસ્તુ નિત્યમેવ સમાહિતઃ ॥
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયાં પૃથિવ્યામેકરાડ્ ભવેત્

વજ્ર ઉવાચ॥
બ્રહ્મન્મન્ત્રં સમાચક્ષ્વ સર્વરક્ષોનિબર્હણમ્॥
પિણ્ડનિર્વપણે યેન મન્ત્રણીયાઃ કુશોત્તમાઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
નિહન્મિ સર્વં યદમેધ્યવદ્ભવેદ્ધતાશ્ચ સર્વે સુરદાનવા મયા ॥
યે રાક્ષસા યક્ષપિશાચગુહ્યકા હતા મયા યાતુધાનાશ્ચ સર્વે

એતેન મન્ત્રેણ સુસંયતાત્મા તિલાન્કિરેદ્દિક્ષુ તથા વિદિક્ષુ॥
યસ્મિન્દેશે પઠતે મન્ત્ર એષ તં વૈ દેશં રાક્ષસા વર્જયન્તિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શ્રાદ્ધવિવરણો નામ ચત્વા રિંશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ