विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् · अध्याय 1.140

वज्र उवाच ॥
भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि कथ्यमानमहं त्वया ॥
विधिं श्राद्धस्य धर्मज्ञ तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

मार्कण्डेय उवाच ॥
वक्ष्यमाणगुणान्विप्रान्पूर्वेद्युरुपमन्त्रयेत् ॥
कर्त्रा समेतैस्तैर्भाव्यं संयतैश्च निमन्त्रितैः

श्राद्धाहे प्रयतः स्नातः स्वाचान्तः सुसमाहितः ॥
शुक्लवासाः समभ्यर्च्य नृवराहं जनार्दनम्

आमश्राद्धेषु काम्येषु हुत्वा प्रथमपञ्चकम् ॥
(मध्यमं पञ्चकं हुत्वा पशुश्राद्धेष्वसंशयम्

अमावस्यासु सर्वासु हुत्वा चोत्तमपञ्चकम् ॥)
हुत्वा च पञ्चकानेतानष्टकात्रितयं क्रमात्

अन्वष्टकासु च तथा भोजयेत्प्रयतो द्विजान् ॥
द्वौ दिव्ये प्राक्त्रयः पित्रे चैकैकमुभयत्र वा

उदङ्मुखाँश्च पित्रर्थे स्नातान्विद्याद्गुण क्रमात् ॥
तिलदर्भावकीर्णेषु चासनेषूपवेशयेत्

पितॄनावाहयामीति स्वयमुक्त्वा समाहितः ॥
आवाहयस्वेति ततो द्विजैरुक्तोऽथ तन्मनाः

अपयान्त्वसुरा द्वाभ्यां यातुधानविसर्जनम् ॥
तिलैः कुर्यात्प्रयत्नेन त्वथवा गौरसर्षपैः

एते पितर इत्येव सर्वांस्तानग्न आवह ॥
आग्नेयन्तु तथोदीर्य एतद्वः पितरस्तथा

कुशाँस्तिलावमिश्रेण तथा गन्धयुतेन च ॥
यास्तिष्ठन्ति धारयन्ति अमृतावागिति त्र्यृचा

यन्मे मातेति च तथा पाद्यमर्घ्यञ्च कारयेत् ॥
निवेद्य विप्रेषु तथा पाद्यार्थं प्रयतः क्रमात्

गन्धैर्वस्त्रैश्च पुष्पैश्च धूपैश्चाप्यथ भूषणैः ॥
अर्चयेद्ब्राह्मणाञ्छक्त्या श्रद्दधानः समाहितः

आदौ समर्चयेद्विप्रान्वैश्वदेवनिवेशितान् ॥
निवेशिताँश्च पित्रर्थे ततः पश्चात्समर्चयेत्

वैश्वदेवनिविष्टानां चरमं हस्तधावनम् ॥
विसर्जनं च निर्दिष्टं तेषु रक्षा यतः स्थिता

सर्वमन्यत्प्रदातव्यमादौ तेषां नराधिप ॥
संपूज्य गन्धपुष्पैश्च ब्राह्मणान्प्रयतस्तदा

आदित्या वसवो रुद्रा द्विजान्वीक्ष्य ततो जपेत् ॥
अग्नौ च करवाणीति तैरुक्तं च कुरुष्विति

परिस्तीर्य ततो वह्निमग्निमुद्धृत्य सर्वतः ॥
आहिताग्निस्तु जुहुयाद्दक्षिणाग्नौ समाहितः

अनाहिताग्निश्चौपसदे अग्न्यभावे तथाप्सु वा ॥
सोमायादौ पितृमते कव्यवाहनाय चाग्नये

यमाय चैवाङ्गिरसे हुत्वा प्रयतमानसः ॥
ये मामकाश्च पितर एतद्वः पितरस्तथा

अयं यज्ञस्तथैवेति एषा वो गीतिरप्यथ ॥
प्रयतस्तन्मनाः कृत्वा राजँश्चैवाभिमन्त्रणम्

आमा सुपक्वेति ततो घृतं वाप्यथवा पयः ॥
निषिच्य रौप्यपात्रेषु रजताक्तेषु भावतः

यथोपपन्नेष्वथवा तूष्णीमन्नं निवेदयेत् ॥
नमो विश्वेभ्य इति च सतिलेनोदकेन च

प्राङ्मुखेषु च यद्दत्तं तदन्नमुपमन्त्रयेत् ॥
उदङ्मुखेषु यद्दत्तं नामगोत्रप्रकीर्तनैः

मन्त्रयेत्प्रयतः प्राज्ञः स्वधान्तैः सुसमाहितः ॥
यन्मे प्रकामाहोरात्रैर्यद्वा क्रव्यात्तथैव च

इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि चाप्यथ ॥
सप्तर्चं परमं मन्त्रं श्रावयेदग्रतो द्विजान्

दक्षिणाग्रांस्ततो दर्भांल्लूनांश्चैवोपमूलतः ॥
मन्त्रितान्ब्रह्ममन्त्रेण विकिरेत्सुसमाहितः

पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्तेषु दर्भेष्वसंशयम् ॥
मध्वाज्यतिलमिश्रेण चान्ने नाग्र्येण यादव

पितृपिण्डे भवेन्मन्त्रः पृथिवी दर्विरक्षिता ॥
पैतामहे भवेन्मन्त्रस्त्वन्तरिक्षेति पार्थिव

प्रपितामहके मन्त्रं द्यौर्दर्विरिति कीर्तयेत् ॥
ये तत्र पितरः प्रेता मन्त्रेणानेन धर्मवित्

सूत्रं निवेदयेद्भक्त्या क्षीरान्नं च निवेदयेत् ॥
ऊर्जं वहन्तीति ततः सान्नं दद्यादथोदकम्

अपसव्येन पिण्डेषु श्रद्धया परया युतः ॥
गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपैर्भक्ष्यैश्च भोजनैः

पानैः समर्चयेत्पिण्डान्सादरः प्रयतः सदा ॥
यत्किञ्चित्पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव वा

अनिवेद्य न भोक्तव्यं तस्मिन्नायतने सदा ॥
भुक्तवत्स्वथ विप्रेषु विधिं मे गदतः शृणु

अन्नं सतृणमभ्युक्ष्य मामेक्षिष्ठेति यत्नतः ॥
उदङ्मुखानां विप्राणां पुरतः सोदकं ततः

।
अन्नन्तु विकिरेद्भक्त्या पितृभागस्तु सः स्मृतः ॥
प्रष्टव्या ब्राह्मणा भक्त्या भूनिविष्टेन जानुना

तृप्ता भवन्तः संपन्नो भवतां कश्चिदेव तु ॥
तृप्ताः स्मेति च तैरुक्तः संपन्नमिति चाप्यथ

दद्यादाचमनं भक्त्या श्रद्दधानः समाहितः ॥
यन्मे रामश्च शक्रश्च इति कृत्वा प्रदक्षिणाम

प्रत्येकं तर्पयेद्विद्वान्दक्षिणाभिः स्वशक्तितः ॥
भवन्तोऽभिरमन्विति वाच्या विप्रास्त्वनन्तरम्

तैरुक्तोऽभिरताः स्मेति द्विजानां पुरतः स्थितः ॥
देवाश्च पितरश्चेति जपेन्मन्त्रमतन्द्रितः

पितॄणां नामगोत्रेण जलं देयमनन्तरम् ॥
ब्राह्मणानां द्विजैर्वाच्यं चाक्षयं मनुजेश्वर

ततस्तु प्रार्थना कार्या मन्त्रेणानेन भूमिप ॥
दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च ॥
श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहु देयं च नोस्विति ॥
वाजेवाजेति तूत्थाप्य कृत्वा चैषां प्रदक्षिणाम्

जानुभ्यामवनिं गत्वा प्रणिपत्य, विसर्जयेत् ॥
अपसव्येन कर्तव्यं पितृकार्यं नराधिप

ब्राह्मणैर्नैव वक्तव्या यदि पृष्टा हविर्गुणाः ॥
यावदूष्मा भवत्यन्ने यावदश्नन्ति वाग्यताः ।

।
तावदश्नन्ति पितरो यावन्नोक्ता हविर्गुणाः॥
उच्छिष्टमार्जनं यावन्न कृतं नृपसत्तम

तावदश्नन्ति पितरः स्वधा रसविमिश्रितम् ॥
हस्तदत्तानि लेह्यानि लवणं व्यञ्जनानि च

दातारं नोपतिष्ठन्ति भोक्ता भुङ्क्ते च किल्बिषम् ॥
सौवर्णराजताभ्यान्तु फल्गुपात्रेण चाप्यथ

दत्तमक्षयता याति खड्गेनोदुम्बरेण वा ॥
मांसं नाश्नाति यः पङ्क्त्यां यथावद्विनियोजितम्

स प्रेत्य नरकं याति नात्र कार्या विचारणा

श्राद्धे दाता च भोक्ता च मैथुनं यदि गच्छतः ॥
तन्मांसं पितरस्तस्य भुञ्जते रेतसा युतम् ॥
एवं श्राद्धं तथा कार्यं शूद्रेणापि नराधिप

मन्त्रवर्ज्यं हि शूद्रस्य सर्वमेतद्विधीयते ॥
वज्र उवाच ॥
यस्य जीवेत्पिता श्राद्धं कस्यासौ कर्तुमर्हति

त्वमेव संशयच्छेत्ता संशयं छिन्धि मे द्विज ॥
मार्कण्डेय उवाच ॥
येषां श्राद्धं पिता कुर्यात्तेषामेव स कारयेत् ॥
मन्त्रहीनं प्रकर्तव्यं तेन श्राद्धं यथा विधि

मातामहानां श्राद्धं तु मन्त्रहीनं च कारयेत् ॥
श्राद्धं च सुहृदां कुर्यात्स्त्रीणां चाक्षयवाचकम्

वज्र उवाच ॥
पिता पितामहश्चैव जीवेतां यस्य देहिनः ॥
तेन श्राद्धं कथं कार्यं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

मार्कण्डेय उवाच॥
येषां पितामहः कुर्यात्तेषां श्राद्धं नराधिप ॥
तेन कार्यं महाप्राज्ञ यथावदनुपूर्वशः

वज्र उवाच ॥
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥
यस्य जीवन्ति कर्तव्यं तेन श्राद्धं कथं द्विज

मार्कण्डेय उवाच ॥
तेन श्राद्धं न कर्तव्यं विधिलोपं तु यादव ॥
पूजनीयाश्च पितरः पितामहपितुः स्वयम्

वज्र उवाच ॥
जीवेत्पितामहो यस्य पितुश्चैव पितामहः ॥
पिता प्रेतस्तथा यस्य तस्य श्राद्धविधिं वद

मार्कण्डेय उवाच ॥
पिण्डनिर्वपणं कृत्वा स पितुर्मनुजेश्वर ॥
पितुः पितामहादूर्ध्वं द्वाभ्यां पिण्डं निवेदयेत्

वज्र उवाच ॥
पिता पितामहौ प्रेतौ यस्य स्यातां द्विजोत्तम ॥
पितुः पितामहो जीवेत्तस्य श्राद्धविधिं वद

मार्कण्डेय उवाच ॥
पित्रे सपित्रे कृत्वा तु पिण्डनिर्वपणं ततः ॥
पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्पितामहपितामहे

वज्र उवाच ॥
प्रेतः पिता भवेद्यस्य पितुश्चैव पितामहः ॥
तेन कार्यं कथं श्राद्धं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

मार्कण्डेय उवाच॥
स तु दत्त्वा पितुः पिण्डं ततः ऊर्ध्वं पितामहात् ॥
द्वाभ्यां दद्यात्सदा पिण्डं त्वेवमाहुर्मनीषिणः

वज्र उवाच ॥
प्रेतः पितामहो यस्य पिता जीवेद्द्विजोत्तम ॥
पितुः पितामहो जीवेत्तस्य श्राद्धविधिं वद

मार्कण्डेय उवाच ॥
दत्त्वा पितामहे पिण्डं स तूर्ध्वं प्रपितामहात् ॥
पिण्डनिर्वपणं कुर्याद्द्वाभ्यान्नित्यमतन्द्रितः

वज्र उवाच॥
सप्तार्चिषमहं मन्त्रं श्रोतुमिच्छामि भार्गव ॥
श्राद्धकालेपु नियतं रक्षोघ्नं यस्य कीर्तितम्

मार्कण्डेय उवाच ॥
पापापहं पावनीयमश्वमेधसमं तथा ॥
मन्त्रं वक्ष्याम्यहं तस्मादमृतं ब्रह्मनिर्मितम्

देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च ॥
नमः स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव भवत्विह

आद्येवसाने श्राद्धस्य त्रिवारं तु जपेत्सदा ॥
अश्वमेधफलं ह्यतेद्द्विजैः सत्कृति पूजितम्

पिण्डनिर्वपणे चापि जपेदेतत्समाहितः ॥
पितरः क्षिप्रमायान्ति राक्षसाः प्रद्रवन्ति च

पितॄँश्च त्रिषु लोकेषु मन्त्रोऽयं तारयत्युत ॥
पठ्यमानः सदा श्राद्धे नियतैर्ब्रह्मवादिभिः

राज्यकामो जपेदेतत्सदा मन्त्रमतन्द्रितः ॥
वीर्यसर्वार्थशौर्यादिश्र्यायुर्बुद्धिविवर्धनम् ॥

प्रीयन्ते पितरोनेन जपेन नियमेन च ॥
सप्तार्चिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामप्रदं शुभम्

अमूर्तानां समूर्तानां पितॄणां दीप्ततेजसाम्॥
नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचक्षुषाम्

इन्द्रादीनां च नेतारो दक्षमारीचयोस्तथा ॥
सप्तर्षीणां पितॄणां च तान्नमस्यामि कामदान्

मन्वादीनां च नेतारः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा ॥
तान्नमस्कृत्य सवार्न्वै पितॄनप्स्वर्णवेषु च

नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्निपितरस्तथा ॥
द्यावापृथिव्योश्च तथा नमस्ये तान्कृताञ्जलिः

॥
देवर्षीणां च नेतारः सर्वलोकनमस्कृतान् ॥
त्रातारः सर्वभूतानां नमस्ये तान्पितामहान्

प्रजापतेर्गवां वह्नेः सोमाय च यमाय च ॥
योगेश्वरेभ्यश्च तथा नमस्ये तान्कृताञ्जलिः

पितृगणेभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु ॥
स्वयम्भुवे नमस्कृत्य ब्रह्मणे लोकचक्षुषे

एतत्तदुक्तं सप्तार्चिर्ब्रह्मर्षिगणपूजितम्॥
पवित्रं परमं ह्येतच्छ्रीमद्रक्षोविनाशनम्

एतेन विधिना युक्तः त्रीण्येव लभते नरः ॥
अन्नमायुः सुताँश्चैव वदन्ति पितरो भुवि

भक्त्या परमया युक्तः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ॥
सप्तार्चिषं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः ॥
सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्यामेकराड् भवेत्

वज्र उवाच॥
ब्रह्मन्मन्त्रं समाचक्ष्व सर्वरक्षोनिबर्हणम्॥
पिण्डनिर्वपणे येन मन्त्रणीयाः कुशोत्तमाः

मार्कण्डेय उवाच ॥
निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्भवेद्धताश्च सर्वे सुरदानवा मया ॥
ये राक्षसा यक्षपिशाचगुह्यका हता मया यातुधानाश्च सर्वे

एतेन मन्त्रेण सुसंयतात्मा तिलान्किरेद्दिक्षु तथा विदिक्षु॥
यस्मिन्देशे पठते मन्त्र एष तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे श्राद्धविवरणो नाम चत्वा रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः