વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.135

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ઉર્વશ્યાગમને યત્નં ચક્રુસ્તે મન્ત્રમુત્તમમ્ ॥
ગન્ધર્વસ્તૂગ્રસેનાખ્યસ્તદા મન્ત્રમભાષત

ઉગ્રસેન ઉવાચ ॥
સમયેવસ્થિતા તસ્મિન્નુર્વશી ચારુભૂષણા ॥
વ્યુત્ક્રાન્તસમયં સા તુ રાજાનં ત્યક્ષ્યતે ચ તમ્

તમહં વેદ્મિ સમયં તત્ર યાસ્યામિ ચાનઘ ॥
યુષ્મત્કાર્યં કરિષ્યામિ સસહાયો ન સંશયઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
એવમુક્ત્વા યયૌ તત્ર યત્રાસૌ નૃપતિઃ સ્થિતઃ ॥
રાત્રૌ જહાર મેષં ચ માયયા સ નરાધિપ

મેષં જ્ઞાત્વા હૃતં દેવી રાજાનમિદમબ્રવીત્ ॥
મેષો હૃતો મહીપાલ કેનાપ્યદ્ધા સુતો મમ

દ્વિતીયશ્ચ હૃતો રાજઁસ્તમાનય સુતં મમ ॥
એવમુક્તસ્તયા રાજા નગ્ન એવાથ સંભ્રમાત્

ઉત્થાયાન્વેષણં ચક્રે મેષયોઃ પુરુષર્ષભ ॥
અથાપશ્યત સા નગ્નં રાજાનમસિતેક્ષણા

સંસ્મૃત્ય નારદવચસ્તિરોભૂતા બભૂવ સા ॥
ગન્ધર્વાણાં યયૌ સાપિ સમીપં દુઃખિતા તદા

સ્વર્ગં પ્રાપ્ય વિશાલાક્ષી નિત્યં નૃપપરાયણા ॥
કામનુન્નશરીરાપિ કાલં નયતિ સુન્દરી

ઋષિશાપભયાદ્ભીતા મદનેન વશીકૃતા ॥
નિત્યમાસ વરારોહા નિઃશ્વાસપરમા સતી । 1.135.૧૦ ॥
અપ્રાપ્ય મેષયુગલં વિનિવૃત્તો નરાધિપઃ ॥
નાપશ્યચ્છયને દેવીં સસ્માર સમયં તદા

વિદિત્વા ત્યક્તમાત્માનં સ્મૃત્વા સમયમાત્મનઃ ॥
કામબાણાર્દિતો રાજા તથાપિ વિજને વને

તાં માર્ગતિ વરારોહામુન્મત્ત ઇવ સર્વતઃ ॥
એકાકી વિજને રાજા પ્રિયયા રહિતસ્તદા

વિલલાપ મહાસત્ત્વઃ કુસત્ત્વ ઇવ કશ્ચન ॥
પુરૂરવા ઉવાચ ॥
ક્વ ગતાસિ વિશાલાક્ષિ વિહાય વિજનેત્ર મામ્

કથં પ્રવેક્ષ્યામિ પુરં પ્રતિષ્ઠાનં વિના ત્વયા ॥
પ્રાણાસ્ત્યક્ત્વા ગમિષ્યન્તિ શરીરં મમ સુન્દરિ

અનુગન્તું શરીરેણ ન શક્નોમિ વરાનને ॥
ત્વં હિ મે ચપલાપાઙ્ગિ પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસી

ત્વયા ત્યક્તો ધ્રુવં પ્રાણાઁસ્ત્યક્ષ્યામિ વરવર્ણિનિ ॥
ક્વાસિ ક્વાહં ગમિષ્યામિ કિં કરોમિ વ્રજામિ કામ્

શરણં કામતપ્તસ્ય કો મે સંદર્શયેત્પ્રિયામ્ ॥
કં સ્વિત્પૃચ્છામિ વિજને કસ્ય સા વિદિતા ભવેત્

ક્ષેમો વા મમ કસ્ય સ્યાદ્યો મે સંદર્શયેત્પ્રિયામ્ ॥
પ્રિયાવિરહિતસ્યૈષ નિશાશેષો ગતો મમ

અન્તર્ધાનં ગતાસ્તારા યથા દેવી મમોર્વશી ॥
દેવોઽરુણકરસ્પર્શાચ્છોભાં ત્યજતિ ચન્દ્રમાઃ

નિશાક્ષયે ક્ષામવપુર્યથાહં તદ્વિનાકૃતઃ ॥
એષા હ્યાવર્તતે પૂર્વા સન્ધ્યા સ્નાત્વા દ્વિજાતયઃ

નૂનં નિયમસંયુક્તાસ્તિષ્ઠન્તિ વિજિતેન્દ્રિયાઃ ॥
અયં હ્યુદયમાયાતિ સવિતા રક્તમણ્ડલઃ

સર્વસત્ત્વસમો દેવઃ સર્વેષાં પાપનાશનઃ ॥
ઉદિતશ્ચાપ્યયં સૂર્યો વિભાતિ વિમલેમ્બરે

એકં ફુલ્લં મહાપદ્મં સરસીવામલે યથા ॥
ઉદિતં ભાસ્કરં જ્ઞાત્વા નલિનીપદ્મલોચના

ઉન્મીલ્યાલોકતે સર્વં વિના તેન નિમીલિતા ॥
તીક્ષ્ણાર્કઃ સંપ્રવૃત્તોઽયં દિવસઃ કામવર્ધનઃ

નૈદાઘો માં વિશેષેણ સન્તાપયતિ તાં વિના ॥
કં પૃચ્છામિ વરારોહાં સંતપ્તકનકપ્રભામ્

દૃષ્ટા મયેતિ સા દેવી કો માં વક્ષ્યતિ કાનને ॥
કરીન્દ્રસ્ત્વયમભ્યેતિ તત્કુચાભૌ સમુદ્વહન્

કુમ્ભૌ કઠોરૌ સુમુખં પૃચ્છામ્યેનં મતઙ્ગજમ્ ॥
ત્વદ્દન્તયુગલપ્રખ્યં યદૂરુયુગલં હ્યભૂત્

ગતાં તાં યદિ જાનીષે કથયસ્વ મમોર્વશીમ્ ॥
એષ હસ્તી ગતસ્ત્રાસાત્સિંહસ્યાસ્ય મહાત્મનઃ

અદત્ત્વૈવોત્તરં મહ્યં સિંહં પૃચ્છામ્યહં વને ॥
મધ્યસ્ત્વદુપમસ્તસ્યાઃ ક્વ સા સમ્પ્રતિ કેસરિન્

ઉર્વશી દયિતા મહ્યં યદિ જાનાસિ કથ્યતામ્ ॥
અદત્ત્વૈવોત્તરં સિંહઃ કથમેષ ગતો મમ

દૃષ્ટા કથય હે બિમ્બ દેવીં બિમ્બફલાધરામ્ ॥
અનેનાપિ ન ચાખ્યાતા પૃષ્ટેન સુદતી મમ

મયૂર યદિ જાનીષે બાલાં બાલમૃગેક્ષણામ્ ॥
ઉર્વશીં કથયસ્વાદ્ય ક્વ પ્રિયા મમ વર્તતે

અન્તઃશરીરં કામાગ્નિર્બહિર્દહતિ ભાસ્કરઃ ॥
તાપાર્ત્તા નિઃશ્વસન્ત્યેતે સિંહા ગિરિગુહાગતાઃ

નિરસ્તજિહ્વાઃ સ્રસ્તાઙ્ગા વિવૃતાસ્યા મુહુર્મુહુઃ ॥
યૂથાનિ મહિષીણાં ચ શેરતે નલિનીજલે

સૂર્યોદ્ધતજલાસ્વન્યે પઙ્કશેષા સુ શેરતે ॥
ગગનં ચાતકશ્ચાયં તૃષ્ણાર્તો લોકતે મુહુઃ

સુ ભૃશં તોયપાનાર્થી ઉર્વશ્યર્થે યથા ત્વહમ્ ॥
યાન્ત્યેતે પદ્મિની ખણ્ડાન્કુઞ્જરાસ્તાપરૂષિતાઃ

સુહસ્તમુક્તૈશ્ચ જલૈઃ સિંચન્ત્યાત્માનમાત્મના ॥
મહાદ્રુમાણાં સ્કન્ધેષુ વિષણ્ણાશ્ચાપરે ગજાઃ

તાપં નયન્તિ મધ્યાહ્ને મુઞ્ચન્તઃ શીકરં મુહુઃ ॥
શાખાપર્ણાન્તરાણ્યેતે વિહગાસ્તાપતાપિતાઃ

વિશન્તિ ચૈવ ત્રાણાર્થં મધ્યાહ્નસમયે ભૃશમ્ ॥
દ્રુમશાખાગતા હ્યેતે વિહગાનાં ચ બાલકાઃ

રક્તાન્તચક્રાઃ સુભૃશં વિશન્તીહ મુહુર્મુહુઃ ॥
ત્યક્તાહારક્રિયાશ્ચૈતે મૃગયૂથા મહાવને

દ્રુમચ્છાયાસુ તિષ્ઠન્તિ રોમન્થં કુર્વુતો મુહુઃ ॥
અન્વેષમાણો દયિતાં શ્રીતોઽસ્મિ વિજયે ભૃશમ્

છાયાયાં વિશ્રમિષ્યામિ શિરીષસ્યાસ્ય સામ્પ્રતમ્ ॥
તદ્ગાત્રસુકુમારાણિ પુષ્પાણ્યસ્ય વનસ્પતેઃ

શિરીષવૃક્ષો રમ્યોઽયં મનોહૃદયનન્દનઃ॥
કિન્તુ માં પીડયત્યેષ શિરીષસ્તદ્વિનાકૃતમ્

સૂર્યશ્ચાસ્તમુપાયાતિ ક્વ ગમિષ્યામિ શર્વરીમ્ ॥
અસ્તં યાતઃ સહસ્રાંશુર્નિશા પ્રાપ્તા સુદારુણા

રાત્રિમેનાં વિવત્સ્યામિ ન્યગ્રોધેઽસ્મિન્મહાદ્રુમે ॥
ઉર્વશ્યા ઋદ્ધિરચિતે વરવેશ્મનિ પાર્થિવઃ

સ ક્રીડતિ તયા સાર્ધં સર્વકામૈઃ સુપૂજિતઃ ॥
નૂનં માં સ જનો વેત્તિ પ્રતિષ્ઠાનપુરે તુ મે

એતામવસ્થાં કશ્ચિન્મે ન વિજાનાતિ સામ્પ્રતમ્ ॥
પૌરો જાનપદઃ કશ્ચિજ્જનો મે દયિતઃ સદા

નિદ્રે ભજસ્વ મન્નેત્રે ધ્રુવં સ્વપ્ને વરાનનામ ॥
તાં તુ પ્રાપ્સ્યામ્યહં સૌમ્યાં મનસઃ પ્રીતિવર્ધિનીમ્

કથમભ્યુદિતશ્ચન્દ્રઃ પીડાં જનયતે મમ ॥
તદ્વક્ત્રવિજિતઃ પૂર્વં વિકરોત્યધુના મયિ

તુદ ચન્દ્ર યથાકામં મમ દેહં વિનાકૃતમ્ ॥
ત્વયા તુ નાથં સંપ્રાપ્ય સાપત્ન્યં મમ દર્શય

હા હતોઽસ્મિ વિનષ્ટોઽસ્મિ ઉર્વશ્યા રહિતો વને ॥
ચન્દ્ર પૌત્રે કુરુ દયાં દર્શયસ્વ મમ પ્રિયામ્

શશાઙ્ક દેવ શીતાંશો નૃણાં દૃષ્ટિમનોહર ॥
આક્રન્દામિ તવાદ્યાહં દર્શયસ્વ પ્રિયાં મમ

અતૃપ્ત દર્શનસ્યૈવ સા ગતા સુન્દરી મમ ॥
અન્તર્ધાનં વિશાલાક્ષી તાં દર્શય મમોર્વશીમ્

કદાઽધરરસં તસ્યાઃ પાસ્યામ્યમૃતસન્નિભમ્ ॥
કદા દ્રષ્ટાસ્મિ તાં ભૂયઃ કમલોદરસન્નિભામ્

મૃણાલબાહુયુગલાં પદ્મવક્ત્રાં કદા પ્રિયામ્ ॥
નીલોત્પલાક્ષીમાલિઙ્ગ્ય તાપં ત્યક્ષ્યામ્યનઙ્ગજમ્

અનઙ્ગશરનુન્નસ્ય બાલે ભવ ગતિર્મમ ॥
દદસ્વ દર્શનં સુભ્રૂઃ કા મમાન્યા ગતિર્ભવેત્

કામમોહગૃહીતસ્ય ત્વમેવાભૂર્ગતિર્મમ ॥
ભૂયસ્ત્વમેવ સુભગે ગતિર્ભવ મમાનઘે

એષા વિરલિતા રાત્રિર્મમ વર્ષશતોપમા ॥
અન્વેષ્ટું ક્વ ગમિષ્યામિ નિર્ઘૃણાં તાં મમોપરિ

યસ્યાઃ કોપં ન જાનામિ સ્વપ્નેઽપિ વરવર્ણિનિ ॥
દૈવેનોપહતસ્યાદ્ય ત્યક્તા સા સુભગા ગતા

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
એવં સ વિલપન્રાજા ત્યક્તાહારઃ પરિભ્રમન્ ।
આસસાદ કુરુક્ષેત્રં દ્વાદશાહેન પાર્થિવ

પુષ્કરિણ્યાસ્તટપ્લક્ષે પુષ્કરૈરુપશોભિતે ।
નિષસાદ તદા શ્રાન્તઃ ક્ષુત્પિપાસાસમન્વિતઃ॥
વિલલાપ સ તત્રાપિ મદનેન વશીકૃતઃ

કદા નુ તચ્ચન્દ્રમસોઽનુકાન્તિ મુખં સ્મિતં ચારુવિલોચનાયાઃ॥
ઉન્નામ્ય પાસ્યામ્યધરં તૃષાર્તો વારીવ પાન્થઃ પથિ કૃચ્છ્રલભ્યમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે પુરૂરવાપ્રલાપવર્ણનો નામ પઞ્ચત્રિંશદુ ત્તરશતતમોધ્યાયઃ