વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.110

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અન્તર્ધાનઃ પૃથોઃ પુત્રો હવિર્ધાનસ્તદાત્મજઃ ॥
પ્રાચીનબર્હિસ્તત્પુત્રઃ પૃથિવ્યામેકરાડ્ બભૌ

ઉપયેમે સમુદ્રસ્ય લવણસ્ય સ વૈ સુતામ્॥
સુવર્ણાયાં તુ સામુદ્ર્યાં દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ

સર્વે પ્રાચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ ॥
અપૃથગ્ધર્મચરણાસ્તેઽતપ્યન્ત મહત્તપઃ

દશવર્ષસહસ્રાણિ સમુદ્રસલિલેશયાઃ ॥
સમુદ્રગેષુ દશસુ તપસ્યત્સુ મહીરુહાઃ

અરક્ષમાણાં ગાં વવ્રુર્બભૂવેત્થં પ્રજાક્ષયઃ ॥
ન શક્યો મારુતો વાતું વૃત્તં ખમભવદ્દ્રુમૈઃ

તદુપશ્રુત્ય રાજાનઃ સર્વે યુક્તાઃ પ્રચેતસઃ ॥
મુખેભ્યો વાયુમગ્નિં ચ સસૃજુર્જાતમન્યવઃ

નિર્મૂલાનથ વૃક્ષાંસ્તાન્કૃત્વા વાયુરશોષયત્

તાનગ્નિરદહત્ક્રુદ્ધ એવમાસીદ્રુમક્ષયઃ ॥
દ્રુમક્ષયમથો દૃષ્ટ્વા કિઞ્ચિદ્દગ્ધેષુ શાખિષુ ॥
ઉપગમ્યાબ્રવીદેતાન્સોમો રાજા પ્રચેતસઃ

।
કોપં ત્યજત રાજાનઃ સર્વે પ્રાચીનબર્હિષઃ ॥
કૃતા મહી વૃક્ષશૂન્યા શામ્યેતામગ્નિમારુતૌ

રત્નભૂતા ચ કન્યેયં વૃક્ષાણાં વરવણિંની ॥
ભવિષ્યં જાનતા હ્યેષા ધૃતા ગર્ભેણ વૈ મયા

મારિષા નામ ભવતાં પત્ન્યર્થે પ્રદદામ્યહમ્ ॥
તતઃ સોમસ્ય વચનાજ્જગૃહુસ્તે પ્રચેતસઃ

સંહૃત્ય કોપં વૃક્ષેભ્યઃ પત્નીધર્મેણ મારિષામ્ ॥
મનસા ચ દધુસ્તસ્યાં ગર્ભં સર્વે પ્રચેતસઃ

દશભ્યસ્તુ પ્રચેતોભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતિઃ ॥
ભવશાપેન સંભૂતો ભૂયો દક્ષપ્રજાપતિઃ

અસૃજન્મનસા દક્ષઃ પ્રજાઃ પૂર્વં ચતુર્વિધાઃ ॥
નોત્પદ્યન્તે ચ તાસ્તસ્ય અપધ્યાતા હરેણ તુ

મૈથુનેન તતઃ સૃષ્ટિં કર્તુમિચ્છન્પ્રજાપતિઃ ॥
અસિક્નીમવહદ્ભાર્યાં વીરણસ્ય પ્રજાપતે.

સુતાં સુમહતીં યુક્તાં તપસા લોકધારિણીમ્ ॥
તસ્ય પુત્રસહસ્રં તુ વીરિણ્યાં સમપદ્યત

તાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા મહાતેજા વિવર્ધયિષવઃ પ્રજાઃ ।
તાનુવાચ મહાતેજા બ્રહ્મપુત્રઃ સ નારદઃ

કિં પ્રમાણં તુ મેદિન્યાં સ્રષ્ટવ્યસ્ય તથૈવ ચ॥
અજ્ઞાનાત્તુ કથં સર્ગં ભવન્તઃ કર્તુમુદ્યતાઃ

મહીમાનમથાન્વેષ્ટું ગતા દક્ષસુતાસ્તતઃ ॥
લોકાલોકસ્ય પરતો ગર્ભોદસ્ય તથોપરિ

વાયુમણ્ડલમાસાદ્ય ભ્રમણાન્નાશમાગતાઃ ॥
દક્ષોઽપિ તેષુ નષ્ટેષુ વીરિણ્યામેવ ધર્મવિત્

સહસ્રં જનયામાસ પુત્રાણામપરં તતઃ ॥
વિવર્ધયિષવસ્તે તુ શબલાશ્વાઃ પુનઃ પ્રજાઃ

પૂર્વમુક્તં વચસ્તદ્વૈ શ્રાવતા નારદેન તુ ॥
અન્યોન્યમૂચુસ્તે સર્વે સમ્યગાહ મહાનૃષિઃ

ભ્રાતૄણાં પદવીં ચૈવ ગન્તવ્યા નાત્ર સંશયઃ॥
ગતેઽપિ હર્યશ્વમાર્ગેણ પ્રયાતાઃ પૃથિવીમિમામ્

તમેવ વાયુમાસાદ્ય વિનષ્ટાઃ શાશ્વતીસ્સમાઃ ॥
તદાપ્રભૃતિ વૈ ભ્રાન્તા ભ્રાતુરન્વેષણે રતાઃ

પ્રયાતો નશ્યતિ વિભો તન્નઃ કાર્યં વિજાનતા ॥
અથ તેષુ વિનષ્ટેષુ દક્ષઃ કોપસમન્વિતઃ

શશાપ નારદં ક્રુદ્ધઃ તુલ્યં જન્મ ન ચાપ્સ્યસિ ॥
દેહં ત્યક્ત્વા સશાપેન તેન દક્ષસ્ય નારદઃ

ભૂયો મુનિસુતો જાતઃ કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ ॥
અશ્વમેધં ચ વિતતં દક્ષસ્યાદ્ભુતકર્મણઃ

વિધ્વંસયામાસ હરઃ પૂર્વવૈરેણ ભ્રાવિતઃ ॥
દક્ષોઽપિ શપ્તવાનુદ્રં શપ્તાસ્તે બ્રાહ્મણોત્તમાઃ

અદ્યપ્રભૃતિ યક્ષ્યન્તિ નત્વા સાર્ધં દિવૌકસૈઃ ॥
જન્માન્તરેઽપિ વૈરાણિ વિનશ્યન્તિ ન પાર્થિવ

તસ્માદ્વૈરં ન કર્તવ્યં કદાચિદપિ કેનચિત્ ॥
હર્યશ્વેષ્વપિ નષ્ટેષુ મહાત્મસુ પુરા તદા

અસિક્ન્યાં જનયામાસ દક્ષો દુહિતરસ્તદા ॥
ષષ્ટિઃ કન્યા રૂપયુક્તાસ્તપસા મહતા યુતાઃ

દ્વે દદૌ બાહુપુત્રાય ચતસ્રોઽરિષ્ટનેમિને ॥
દ્વે પ્રાદાત્સ કૃશાશ્વાય દશ ધર્માય ચાપ્યથ

ચતુર્દશ કશ્યપાય ચાષ્ટાવિંશતિમિન્દવે ॥
પ્રદદૌ બાહુપુત્રાય સુપ્રભાં ભામિનીં તદા

મનોરમાં ભાનુમતીં વિશાલાં બાહુદામથ ॥
દક્ષઃ પ્રાદાન્મહાભાગશ્ચતસ્રોઽરિષ્ટનેમિને

સ કૃશાશ્વાય ચ પ્રાદાત્સુપ્રભાં ચ તથા જયામ્ ॥
અરુન્ધતીં વસું જામિં લમ્બાં ભાનુમિરાવતીમ્

સંકલ્પાં ચ મુહૂર્તાં ચ સાધ્યાં વિશ્વાં તથૈવ ચ ॥
દદૌ સ દશ ધર્માય મહાત્મા લોકવિશ્રુતઃ

અદિતિર્દિતિર્દનુઃ કાલા દનાયુઃ સિંહિકા મુનિઃ ॥
કદ્રૂઃ ક્રોધા ઇરા પ્રાધા વિનતા સુરભિઃ ખગા

ચતુર્દ્દશૈતાઃ પ્રદદૌ કશ્યપાય પ્રજાપતિઃ ॥
નામભિઃ પૂર્વ વિખ્યાતાઃ કૃત્તિકાદ્યાસ્તથૈવ ચ

દદૌ નક્ષત્રયોગિન્ય અષ્ટાવિંશતિમિન્દવે ॥
દેવતાસ્ત્વભિમાનિન્યો નક્ષત્રાણાં મહીપતે

એતાવદુક્તં તવ દક્ષવંશમૃક્ષોદ્ભવં ચાપ્યથ ભૂમિપાલ ॥
અતઃ પરં કિં કથયામિ તુભ્યં તન્મે વાસ્વાયત લોહિતાક્ષ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે મા૦ સં૦ દક્ષવંશવર્ણનં નામ દશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ