વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.109

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
આદ્યમાજગવં નામ ધનુર્ગૃહ્ય મહાયશાઃ ॥
દૃષ્ટ્વા જાતં પૃથું દેવાઃ સર્વ એવ સવાસવાઃ

આજગ્મુઃ પુષ્કરં તીર્થમભિષેક્તું તદા પૃથુમ્ ॥
તં ચાભિસિષિચુર્દેવા રત્નચિત્રવરાસને

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ચન્દ્રાદિત્યૌ પ્રભાકરૌ ॥
દિશશ્ચ વિદિશશ્ચૈવ લોકપાલાઃ સવાસવાઃ

સર્વે દેવગણાશ્ચૈવ ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ ॥
સ્વં સ્વં તોયમુપાદાય સમુદ્રાશ્ચ નરાધિપ

સરાંસિ સરિતઃ શૈલાઃ સર્વે તીર્થવરાસ્તથા ॥
સોઽભિષિક્તસ્તદા શ્રીમાન્વેનપુત્રઃ પરન્તપ

સંવત્સરઃ કૃતસ્તસ્ય વૃદ્ધગર્ગો મહાયશાઃ ॥
સ્થિતા શિષ્યવરા નિત્યં તસ્યોત્પાતનિરીક્ષણે

પુરોહિતઃ કૃતસ્તસ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યો મહાયશાઃ ॥
આથર્વગેન યસ્તસ્ય સર્વાન્દોષાન્વ્યપોહત

ઉશનાશ્ચ તથા મન્ત્રી કૃતસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ॥
ષાડ્ગુણ્યયોગાદ્યસ્તસ્ય સર્વાન્દોષાન્વ્યપોહત

કમલાભરણો નામ સુપ્રતીકસુતસ્તદા ॥
રાજહસ્તી કૃતસ્તસ્ય સ્વયં ગર્ગેણ ધીમતા

શ્રીસુતસ્તુરગઃ શ્રેષ્ઠઃ શશાઙ્કસદૃશચ્છવિઃ ॥
મઙ્ગલાશ્વઃ કૃતસ્તસ્ય વૃદ્ધગર્ગેણ પાર્થિવ ॥ 1.109.૧ ૦ ॥
સ્વયં દેવવરૈસ્તસ્ય દત્તાનિ મનુજાધિપ ॥
છત્રં સવાલવ્યજનં ખડ્ગં ચ વસુધાધિપ

તસ્ય લક્ષણસંયુક્તં દદુર્દેવા નરેશ્વર ॥
ઇત્યેવં ચાભિષિક્તસ્તુ પૃથુર્વૈન્યો મહાયશાઃ

વિધિના શાસ્ત્રદૃષ્ટેન બ્રાહ્મણૈર્મન્ત્રપારગૈઃ ॥
તસ્ય પૈતામહે યજ્ઞે હયમેધે પુરાતને

આપ્તુર્યામસ્ય સુત્યેઽહ્નિ સૂતો જાતઃ પરન્તપ ॥
સામગેષ્વથ ગાયત્સુ અધ્વરે વૈશ્વદેવિકે

માગધશ્ચ સમુત્પન્નસ્તસ્મિન્નેવ મહાક્રતૌ ॥
પૃથોસ્તવાર્થં તૌ દેવૌ ચોદિતાવૃષિભિસ્તથા

ઊચતુસ્તૌ તદા દેવાનૃષીંશ્ચ પ્રણતૌ સ્થિતૌ ॥
કર્મભિસ્તૂયતે સર્વઃ કર્મ ચાસ્ય ન વિદ્મહે

કર્મણશ્ચાત્યવિજ્ઞાનાત્સ્તોષ્યાવસ્તત્કથં પૃથુમ્ ॥
ઋષય ઊચુઃ॥
અસ્મત્પ્રભાવવિજ્ઞાતૌ સ્તુવતામવિચારતઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
ઋષિભિસ્તૌ નિયુક્તૌ તુ તુષ્ટુવાતે સ્વકર્મભિઃ॥
ભવિષ્યત્પૃથિવીપાલં દિવ્ય જ્ઞાનૌ પરન્તપ

તયોવૈર્ન્યસ્તુ સુપ્રીતઃ પૃથુઃ પ્રાદાત્પ્રજેશ્વરઃ॥
અનૂપદેશં સૂતાય મગધં માગધાય ચ

તતો વૈન્યં મહાભાગં પ્રજાસ્તાઃ સંપ્રદુદ્રુવુઃ॥
ત્વન્નો વૃત્તં દદસ્વેતિ મહર્ષિવચનાત્તદા

સોઽભિદ્રુતઃ પ્રજાભિસ્તુ પ્રજાહિતચિકીર્ષયા ॥
ધનુરાદાય બાણાંશ્ચ વસુધાં મર્દયન્બલી

તતો વૈન્યભયત્રસ્તા ગૌર્ભૂત્વા પ્રાદ્રવન્મહી ॥
બ્રહ્મલોકાદિકાઁલ્લોકાન્ન ચ ત્રાણમવિન્દત

સર્વત્રૈવ પૃથું વૈન્યમાત્તકાર્મુકમચ્યુતમ્ ॥
દદર્શ સુમહાભાગં તેજસા ભાસ્કરપ્રભમ્

અલભન્તી તુ સા ત્રાણં વેન્યમેવાન્વપદ્યત ॥
કૃતાઞ્જલિપુટા દેવી પૂજ્યા લોકૈસ્ત્રિભિસ્તદા

ઉવાચ વૈન્યં નાધર્મં સ્ત્રીવધે પરિપશ્યસિ ॥
કથં ધારયિતા ચાસિ મયા હીનાસ્ત્વિમાઃ પ્રજાઃ

પૃથુરુવાચ ॥
એકસ્યાર્થાય યો હન્યાદાત્મનો વા પરસ્ય વા ॥
એકં જીવં બહુત્વેઽપિ કામં નૈવાસ્તિ પાતકમ્

યસ્મિંસ્તુ નિહતે ભદ્ર એધન્તે બહવઃ સુખમ્ ॥
તસ્મિન્હતે નાસ્તિ પરં પાતકં નોપપાતકમ્

સોઽહં પ્રજાનિમિત્તં ત્વાં વધિષ્યામિ વસુન્ધરામ્ ॥
આત્માનં પ્રથયિત્વા તુ ધારયિષ્યે પ્રજાસ્ત્વિમાઃ

વૃત્યુપાયં ન ચેદાસાં પ્રજાનાં ત્વં વિધાસ્યસિ ॥
વિધાસ્યસિ યદા ભદ્રે તદા ત્વં સુખમાપ્સ્યસિ

પૃથિવ્યુવાચ ॥
પ્રજાનાં જીવનોપાયં વિધાસ્યામિ નરેશ્વર ॥
વિધત્સ્વ વત્સં ધર્મજ્ઞ ક્ષરેયં યેન વત્સલા

સમાં ચ કુરુ સર્વત્ર મમ ધર્મભૃતાં વર ॥
યથા નિષ્યન્દમાનં વૈ ક્ષીરં સર્વત્ર ભાવયેત્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તત ઉત્સારયામાસ શિલાજાલાનિ સર્વતઃ ॥
પુથુર્વૈન્યો મહાતેજાસ્તેન શૈલા વિવર્દ્ધિતાઃ

તતઃ પ્રભૃતિ રાજેન્દ્ર ગ્રામાશ્ચ નગરાણિ ચ ॥
કૃષ્યાદિકં ચ સકલં ભુવિ કર્મ પ્રવર્તિતમ્

તસ્યાઃ સસ્યાનિ સા દુગ્ધા પૃથુના પૃથિવી ક્ષિતા ॥
વત્સં સ્વાયંભુવં કૃત્વા મનું વૈ દક્ષિણે કરે

તતસ્તુ ઋષિભિર્દુગ્ધા ચ્છન્દઃપાત્રે વસુન્ધરા ॥
વત્સઃ સોમોભવત્તેષાં દોગ્ધા ચૈવ બૃહસ્પતિઃ

ઊર્જં દેવગણૈર્દુગ્ધા રુક્મપાત્રે વસુન્ધરા ॥
વત્સસ્તુ મઘવાનાસીદ્દોગ્ધા ચ સવિતા તથા

સુધાં ચ પિતૃભિર્દુગ્ધા રૌપ્યપાત્રે વસુન્ધરા॥
અન્તકશ્ચાભવદ્દોગ્ધા વત્સો વૈવસ્વતો યમઃ

પયશ્ચૈવાયસે પાત્રે દુગ્ધા દૈત્યૈર્વસુન્ધરા ॥
દોગ્ધા ગગનમૂર્ધા સા વત્સં કૃત્વા વિરોચનમ્

અલાબુપાત્રે સર્પૈશ્ચ વિષં દુગ્ધા ધરા તથા ॥
તેષાં ચ વાસુકિર્દોગ્ધા વત્સશ્ચાસીચ્ચ તક્ષકઃ

અન્તર્ધાનં યદા યક્ષે રામપાત્રે વસુન્ધરા ॥
દુગ્ધા રજતનાભેન વત્સં કૃત્વા ધનેશ્વરમ્

કપાલે રુધિરં દુગ્ધા રાક્ષસૈર્ભીમવિક્રમૈઃ ॥
હેતિઃ પ્રહેતિશ્ચ તથા દોગ્ધા વત્સસ્તથાઽભવત્॥

દુગ્ધા ગન્ધાન્પદ્મપાત્રે ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણૈઃ ॥
વત્સશ્ચિત્રરથસ્તેષાં દોગ્ધા વસુરુચિસ્તથા

ઓષધ્યશ્ચ તથા શૈલૈર્દુગ્ધા પાત્રે શિલામયે॥
વત્સસ્તુ હિમવાનાસીદ્દોગ્ધા મેરુર્મહાગિરિઃ

પલાશપાત્રે વૃક્ષૈસ્તુ દુગ્ધા પુષ્પફલં શુભમ્ ॥
કામધુક્ચ તતઃ સાલં પ્લક્ષો વત્સસ્તુ વૈ સ્મૃતઃ ॥

સર્વકામદુઘા દોગ્ધ્રી પૃથિવી ભૂતભાવિની ॥
સૈષા ધાત્રી વિધાત્રી ચ જનની ભાવની તથા

ચરાચરસ્ય લોકસ્ય પ્રતિષ્ઠોત્પત્તિરેવ ચ ॥
સર્વભૂતહિરણ્યા ચ સર્વભૂતહિતૈષિણી

વર્ગદા મેદિની ભૂમિઃ ક્ષમા ક્ષોણી વસુન્ધરા ॥
સર્વભૂતશરીરસ્થા સર્વાનુગ્રહકારિણી

મન્વન્તરેઽસ્મિન્સંપ્રાપ્તે વૈન્યેન પૃથિવીક્ષિતા ॥
પ્રથમં વસુધા દુગ્ધા તતો દુગ્ધા યથોદિતૈઃ

દુહિતૃત્વં ગતા તસ્ય પૃથિવી તેન ચોચ્યતે ॥
એવંપ્રભાવઃ સ પુરા પૃથુરાસીન્મહીપતિઃ

પિત્રાઽપરઞ્જિતાસ્તસ્ય પ્રજાસ્સેનાનુરાઞ્જનાઃ ॥
પ્રજાનાં રઞ્જનાત્તસ્ય નામ રાજેતિ કીર્તિતમ્

રાજા ભોજો વિરાટ્ સમ્રાટ્ ગોપતિઃ પાર્થિવસ્તથા ॥
સ એવોક્તો મહીનાથ શબ્દૈઃ પર્યાયવાચકૈઃ

નમસ્કારસ્તુ કર્તવ્યસ્તસ્ય નિત્યં દ્વિજોત્તમૈઃ ॥
વેદકામૈર્વેદવિદ્ભિઃ પ્રાર્થયદ્ભિર્મહદ્યશઃ

પાર્થિવૈશ્ચ મહાભાગૈઃ પ્રાર્થયદ્ભિર્મહદ્યશઃ ॥
વૃત્તિદાતા તથા વૈશ્યૈર્નમસ્કાર્યસ્તથા પૃથુઃ

શૂદ્રૈરપિ નમસ્કાર્યો ધર્મકામૈર્મહીપતિઃ ॥
ક્ષેમેપ્સુભિસ્તથા ધ્યાને નમસ્કાર્યઃ પૃથુર્નૃપઃ

યો હિ યોધો રણે યાતિ કીર્તયિત્વા પૃથું નૃપમ્ ॥
સ ઘોરરૂપાત્સંગ્રામાત્ક્ષેમી ભવતિ પાર્થિવ

પૃથોઃ કૃત્વા નમસ્કારં સર્વત્ર વિજયી ભવેત્ ॥
તસ્માત્તસ્ય નમસ્કારઃ સદા કાર્યો જયેપ્સુના

વૈન્યસ્ય ભૂપાલવરસ્ય રાજઞ્છ્રુત્વાભિષેકં પ્રયતો મનુષ્યઃ ॥
પાપં સમગ્રં વિજહાતિ શીઘ્રં જયં તથાપ્નોતિ યશશ્ચ લોકે

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે પૃથ્વભિષેકાદિવર્ણનં નામ નવોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ