વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.108

॥ વજ્ર ઉવાચ ॥ ॥
દક્ષસ્ય વંશં સકલં નક્ષત્રાણાં ચ સંભવમ્ ॥
ત્વત્તોઽહં શ્રોતુમિચ્છામિ સર્વધર્મભૃતાં વર

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ઔત્તાનપાદિર્ધર્માત્મા ધ્રુવઃ પૂર્વં મયોદિતઃ ॥
ધ્રુવસ્ત્વજનયત્સૃષ્ટિં મહાબલપગક્રમામ્

તસ્ય પ્રાચીનગર્ભસ્તુ પુત્રસ્તસ્યાપ્યુદારધીઃ ॥
દિવંજયસ્તસ્ય સુતસ્તસ્ય પુત્રો રિપુઃ સ્મૃતઃ

રિપોઃ પુત્રસ્તથા શ્રીમાંશ્ચાક્ષુષઃ કીર્તિતો મનુઃ ॥
ઊરુસ્તસ્ય સુતઃ શ્રીમાનઙ્ગસ્તસ્યાપ્યથાત્મજઃ

અત્રિર્જગ્રાહ તં પુત્રં દત્તકં તુ યશસ્વિને ॥
અઙ્ગસ્ય વેનઃ પુત્રસ્તુ નાસ્તિકો ધર્મવર્જિતઃ

અસચ્છાસ્ત્રરતો નિત્યં લોકાયતિકસત્તમઃ ॥
ચકાર લોકે મર્યાદાં ધર્મબાહ્યો નરાધિપઃ

ન યષ્ટવ્યં ન હોતવ્યં ન દેયં ધર્મકારણમ્ ॥
ઋષયસ્તં સમાગમ્ય કદાચિદ્વાક્યમબ્રુવન્

ઋષય ઊચુઃ ॥
પૂર્વપ્રવૃત્તાં મર્યાદાં પૂર્વૈઃ પૂર્વતરૈઃ કૃતામ્ ॥
લોકાયતિકવાક્યેન ન ત્વં હન્તુમિહાર્હસિ

કર્મણા સુકૃતેનેહ સુખં જન્તુ સમશ્નુતે ॥
દુઃખં જન્તુશ્ચ પ્રાપ્નોતિ દુષ્કૃતેન ચ કર્મણા

યે યજન્તે સદા દેવાન્ગુરુશુશ્રૂષકાશ્ચ યે ॥
વિપ્રપૂજારતા યે ચ તીર્થયાત્રારતાશ્ચ યે । 1.108.૧૦ ॥
તપસ્વિનઃ સત્યરતા યે ચ દાને સદા રતાઃ ॥
સમશ્નુવન્તિ ભૂપાલ પરલોકે સુખાનિ તે

સ ત્વં સુખપરિભ્રષ્ટાન્નૃલોકાન્ગન્તુમર્હસિ ॥
વેન ઉવાચ ॥
ભવતાં કિં પ્રલાપેન વૃથૈવ દ્વિજપુઙ્ગવાઃ

યે મૃતાસ્તે મૃતાઃ સર્વે મૃતાનાં સમ્ભવઃ કુતઃ ॥
પ્રાણસ્ય વાયુભૂતસ્ય નિષ્ક્રાન્તસ્ય શરીરતઃ

ભૂયઃ શરીરગ્રહણં યુક્ત્યા નૈવોપપદ્યતે ॥
તપાંસિ હાયનાશ્ચિત્રાઃ સંયમો ભોગવઞ્ચના

અગ્નિહોત્રાદિકં કર્મ બાલક્રીડેવ લક્ષ્યતે ॥
ગ્રામ્યાણાં મૂઢચિત્તાનાં સ્રગ્વિણાં ચૈવ યોષિતામ્

અન્યેષાં ચૈવ ધનિનાં ધૂર્તેરાદિ ત્સુભિર્ધનમ્ ॥
શાસ્ત્રાણ્યનેકરૂપાણિ ગ્રથિતાનિ સહસ્રશઃ

દેહિ નિત્યં યજસ્વૈવં દેવાસ્તેઽનુગ્રહીકૃતાઃ ॥
ધનમાપ્સ્યસિ શત્રૂંશ્ચ વિજેષ્યસિ સુખં ચ તે

મુગ્ધા એવં પ્રતાર્યન્તે ધૂર્તૈર્ધનજિહીર્ષયા ॥
યાવજ્જીવં સુખં જીવેન્નાસ્તિ મૃત્યોરગોચરમ્

ભસ્મીભૂતસ્ય શાન્તસ્ય પુનરાગમનં કુતઃ ॥
નાસ્તિ દત્તં હુતં ચેષ્ટં ન દેવા ઋષયો ન ચ

મયાપ્તં ભુવિ રાજ્યં ચ ભોગાશ્ચાન્યે પૃથગ્વિધાઃ॥
કથં પ્રાપ્તં હિ ત્યક્ષ્યામિ ભવતાં વચનેન વૈ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય વેનસ્ય નૃપસત્તમ ॥
ઋષયસ્તમથોચુસ્તે રાજાનં દુષ્ટચેતસમ્

ઋષય ઊચુઃ ॥
નૈતદૌપયિકં વાક્યં ધ્રુવવંશોદ્ભવસ્ય તે ॥
પ્રત્યક્ષં કર્મણાં લોકે ફલં પાર્થિવ દૃશ્યતે

કાઙ્ક્ષ્યમાણાઞ્જનાન્પશ્ય ભોજનાચ્છાદનં પરમ્ ॥
સહસ્રંભરકાનન્યાન્પશ્ય ભૂપાલ માનવાન્

શિબિકાભ્યસ્તથૈવાન્યાન્ગચ્છમાનાન્યથાસુખમ્ ॥
ક્ષુધયા ચ પરીતાંશ્ચ શાકોચ્છિષ્ટભુજસ્તથા

કાષ્ઠભારસમાક્રાન્તાન્પરિભૂતાન્પરૈસ્તથા ॥
જુગુપ્સિતાઁસ્તથા દીનાન્બહુશલ્યાન્નરાઁસ્તથા

પઙ્ગૂનન્યાન્કુબ્જકાંશ્ચ કુષ્ઠજ્વરવિપીડિતાન્ ॥
રૌગૈર્બહુભિરાક્રાન્તાન્પરિભૂતાન્પરૈસ્તથા

તાર્કિકાન્કૃપણાન્દીનાન્વ્યાધિગ્રસ્તાન્સુખચ્યુતાન્॥
ઇષ્ટબન્ધુવિયોગાર્તાન્પશ્ય પાપેન માનવાન્

આરોગ્યરૂપસત્ત્વૌજોધનધાન્યસમન્વિતાન્ ॥
ધર્મેણ ચ જનાન્પશ્ય બન્ધુભૃત્યસમન્વિતાન્

રાજમાર્ગમિમં લોકાસ્તવ કર્માનુવર્તતે ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તતસ્તેષાં વચઃ શ્રુત્વા ઋષીણામુગ્રચેતસામ્

હસ્તેન હસ્તં સંઘટ્ય પ્રહસઁસ્તાનુવાચ હ ॥
વેન ઉવાચ ॥
શુભેન કર્મણા સૌખ્યં દુઃખં પાપેન કર્મણા

નાપ્નુવન્તિ જના વિપ્રાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ સ્વભાવતઃ ॥
સ્વભાવશ્ચ વિચિત્રોઽયં સંસારોદ્વેજકઃ સદા

નાત્ર પૂર્વકૃતં કર્મ ધૂર્તવાદો યથા દ્વિજાઃ ॥
અશ્માનઃ કર્મણા કેન સૂક્ષ્માશ્ચાન્યે મહત્તરાઃ

વિન્યસ્તાઃ કર્મણા કેન સુરાર્ચાપાપભૂમિષુ ॥
પાષાણાર્ચાદિદત્તેન કથં તુષ્યન્તિ દેવતાઃ

કે દેશા ન મયા દૃષ્ટા નાપિ પૂર્વં પિતામહઃ ॥
નાન્યૈર્જન્યૈસ્તથા તાંશ્ચ ધૂર્તવાક્યાત્પ્રતીમહે

અન્યભુક્તેન ચાન્યસ્ય તૃપ્તિશ્ચૈવ કથં ભવેત્ ॥
અન્યભુક્તેન ચાન્યસ્ય યદિ તૃપ્તિર્ભવિ ષ્યતિ

દદ્યાત્પ્રવસિતે શ્રાદ્ધં ન સ પથ્યૌદનં મહત્ ॥
મૃતસ્ય પક્ષે દગ્ધસ્ય ભસ્મીભૂતસ્ય વા પુનઃ

સર્વભાવવિનષ્ટસ્ય કિં નુ શ્રાદ્ધૈઃ પ્રયોજનમ્ ॥
કૃપણૈર્યજ દેહીતિ ધનલુબ્ધૈઃ પ્રકીર્તિતમ્

ધનિનાં ધનનાશાય સતતં સ્વાર્થતત્પરૈઃ ॥
ધર્મે નિવિષ્ટાઃ પુરુષા દૃશ્યન્તે દુઃખજીવિનઃ

સુખાન્વિતા હિ દૃશ્યન્તે પાપકર્મરતાસ્તથા ॥
તસ્માદ્ધર્મેણ કિં કાર્યં સુખં જીવેત્તુ પણ્ડિતઃ ॥
પુરુષાર્થઃ પરઃ કામો ધનેન ચ તદાપ્યતે

ઋષય ઊચુઃ ॥
પ્રત્યક્ષમેવ પશ્યન્તઃ પૂર્વજન્મનિ માનવાઃ

પરલોકં ન પશ્યન્તિ પશ્ય દેવેન વઞ્ચિતાઃ ॥
જાતમાત્રો યથા જન્તુસ્તનં ગૃહ્ણાતિ પાર્થિવ

પૂર્વજન્માન્તરાભ્યાસં વિના તત્કસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ॥
પ્રાણેન વાયુભૂતેન જન્મન્યસ્મિન્યથા નરઃ

કરોતિ દેહગ્રહણં જન્માન્તરગતસ્તથા ॥
મહીવિકારમશ્માનઃ કર્મજીવવિવર્જિતાન્

સૂક્ષ્મત્વં ચ મહત્ત્વં ચ તેષામીશ્વરકારિતમ્ ॥
મન્ત્રેણ નીયતે શ્રાદ્ધં પરલોકગતે જને

દૃષ્ટઃ પ્રવાસિનો નૈવ તથા મન્ત્રસ્ય પાર્થિવ ॥
પ્રાકામ્યયુક્તા દેવાશ્ચ યુક્તા લઘિમના તથા

જ્ઞાનયુક્તાશ્ચ ગૃહ્ણન્તિ સર્વત્ર વિનિવેદિતમ્ ॥
ધર્મમાસેવતાં નૃણાં વિપત્તિર્યા નરાધિપ

પૂર્વજન્મકૃતેનેહ સુકૃતેન ચ કર્મણા ॥
સુતપ્તેનેહ તપસા બ્રાહ્મણૈર્વસુધાધિપ

શાપાનિ દીયમાનાનિ પ્રત્યક્ષં કિન્ન પશ્યસિ ॥
અમોઘાશાસ્તથા વિપ્રાઃ સુતપ્તતપસો નૃપ

કિન્ન પશ્યસિ લોકેઽસ્મિન્પ્રત્યક્ષં ધર્મદર્શનમ્ ॥
બીજાનિ બીજકાલેષુ યૈરેવાપ્તાનિ પાર્થિવ

ત એવ લોકે દૃશ્યન્તે પ્રત્યક્ષફલભાગિનઃ ॥
દૃષ્ટ્વા મન્ત્રપ્રભાવેણ વિપ્રકર્ષણતત્પરાન્ ॥ 1.108.૫૦
વિષાપહારં કુર્વાણાન્ધર્મોઽપ્યસ્તીતિ ચિન્તય ॥
યેષામપિ વચઃ ક્ષુદ્રં પરલોકં ન વિદ્યતે

તેઽપ્યુદ્વિજન્તે પાપાનાં તસ્માત્પાપં વિવર્જય ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનમૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્

હૃતોત્તરસ્તદા દીનો નોત્તરં પ્રત્યભાષત ॥
ચિન્તયામાસ મનસા બ્રાહ્મણૈર્ધર્મતત્પરૈઃ

યદેતદુક્તં વચનં મિથ્યૈતન્નાત્ર સંશયઃ ॥
અભિપ્રાયં નરેન્દ્રસ્ય જ્ઞાત્વા બ્રાહ્મણપુઙ્ગવાઃ ॥

વિનષ્ટં મેનિરે સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥
એતસ્મિન્નન્તરે દેવૈર્બ્રાહ્મણાનાં મહાત્મનામ્

બુદ્ધિર્નિવેશિતા તસ્ય વિનાશાય દુરાત્મનઃ ॥
સર્વેશ્વરઃ સર્વશક્તિઃ સર્વદૃક્સર્વસાધનઃ

પ્રાર્થિતશ્ચ તદા વિષ્ણુઃ પૃથિવીરાજ્યકારણાત્ ॥
દેવા ઊચુઃ ॥
ધ્રુવવંશોદ્ભવં દેવ વેનં ભૂપાલકિલ્બિષમ્

બ્રાહ્મણા ઘાતયિષ્યન્તિ મન્ત્રપૂતૈઃ કુશોદકૈઃ ॥
ઊરૂ ચાસ્ય તતઃ ક્ષિપ્રં મથિષ્યન્તિ સમાહિતાઃ

કુરુષ્વ સંભવં તત્ર લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥
કૃત્વા તુ સંભવં તત્ર પાલયસ્વ જગત્ત્રયમ્

આસ્થાય માનુષં રૂપં ત્વં હિ પાલય તાપતઃ ॥
એવં કરિષ્ય ઇત્યુક્તં દેવદેવેન દક્ષિણ!

દેવક્રોધેન સંકુદ્ધા નિજઘ્નુર્બ્રાહ્મણા નૃપમ્ ॥
મન્ત્રપૂતૈઃ કુશૈઃ સર્વૈસ્તતસ્તસ્ય દુરાત્મનઃ

ઊરૂ મમન્થુઃ સહસા તતોઽસ્ય તનયોઽભવત્ ॥
હ્રસ્વોઽતિમાત્રં કૃષ્ણાંગો દારુણો દારુણાકૃતિઃ

નિષીદેતિ તમૂચુસ્તે બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ॥
સર્વભૂતનિષાદાનામૃષિવાક્યેન પાર્થિવ

નિષાદવંશકર્તારં વેનકલ્મષસમ્ભવમ્ ॥
તતોઽસ્ય દક્ષિણં પાણિં મમન્થુઃ સહસા દ્વિજાઃ

તસ્માદસ્ય સુતો જાતો વિષ્ણુર્માનુષરૂપધૃક્ ॥
પૃથુરિત્યેવ નામાન્ય ચક્રુસ્તે દ્વિજપુઙ્ગવાઃ ॥
તેન જાતેન પુત્રેણ વેનઃ પાપાદમુચ્યત ।

સત્પુત્રલાભાત્ત્રિદિવં જગામ વેનો દુરાત્મા કૃતસર્વપાપઃ ॥
દૃષ્ટ્વાપિ જાતમૃષયઃ કુમારં સંમેનિરે લોકમિદં કૃતાર્થમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે પૃથૂદ્ભવો નામાષ્ટોત્તરશતતમોધ્યાયઃ