વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 6.6

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે ષષ્ઠાંશે પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ (5)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
સ્વાધ્યાયસંયમાભ્યાં સ દૃશ્યતે પુરુષોત્તમઃ ।
તત્પ્રાપ્તિકારણં બ્રહ્મ તદ્ એતદ્ ઇતિ પઠ્યતે

સ્વાધ્યાયાધ્યોગમાસીત યોગાત્સ્વાધ્યાયમાવસેત્ ।
સ્વાધ્યાયયોગસંપત્ત્યા પરમાત્મા પ્રકાશતે

તદીક્ષણાય સ્વાધ્યાયશ્ચક્ષુર્યોગસ્ તથા પરમ્ ।
ન માં સ ચક્ષુષા દ્રષ્ટું બ્રહ્મભૂતઃસ શક્યતે

મૈત્રેય ઉવાચ
ભગવંસ્તમહં યોગં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તં વદ ।
જ્ઞાતે યત્રાખિલાધારં પશ્યેયં પરમેશ્વરમ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
યથા કેશિધ્વજઃ પ્રાહ ખાણ્ડિક્યાય મહાત્મને ।
નજકાય પુરા યોગ તમહં કથયામિ તે

મૈત્રેય ઉવાચ
ખાણ્ડિક્ય કો ઽભવદ્બ્રહ્મન્કો વા કેશિધ્વજઃ કૃતી ।
કથં તયોશ્ ચ સંવાદો યોગસંબન્ધકારણાત્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ધર્મધ્વજો વૈ જનક સ્તસ્ય પુત્રો ઽમિતધ્વજઃ ।
કૃતધ્વજશ્ ચ નામ્નાસીત્સદાધ્યાત્મરતિર્નૃપઃ

કૃતધ્વજસ્ય પુત્રો ઽભૂત્ખ્યાતઃ કેશિધ્વજો નૃપઃ ।
પુત્રોમિતધ્વજસ્યાપિ ખાણ્ડિક્યજનકો ઽભવત્

કર્મમાર્ગેણ ખાણ્ડિક્યઃ પૃતિવ્યામભવત્પતિઃ ।
કેશિધ્વજો ઽપ્યતીવાસીદાત્મવિદ્યાવિશારદઃ

તાવુભાવપિ ચૈવાસ્તાં વિજિગીષૂ પરસ્પરમ્ ।
કેશિધ્યજેન ખાણ્ડિક્યઃસ્વરાજ્યાદવરોપિતઃ

પુરોધસા મન્ત્રિભિશ્ ચ સમવેતો ઽલ્પસાધનઃ ।
રાજ્યાન્નિરાકૃતઃસો ઽથ દુર્ગારણ્યચરો ઽભવત્

ઇયાહ સો ઽપિ સુબહૂન્યજ્ઞાઞ્જ્ઞાનવ્યપાશ્રયઃ ।
બ્રહ્મવિદ્યામધિષ્ઠાય તર્ત્તુ મૃત્યુમવિદ્યયા

એકદા વર્ત્તમાનસ્ય યાગો યોગવિદાં વર ।
ઘર્મધેનું જઘાનોગ્રઃ શાર્દુલો વિજને વને

તતો રાજા હતાં શ્રુત્વા ધનું વ્યાઘ્રેણ ચર્ત્વિજઃ ।
પ્રાયશ્ચિતં સ પપ્રચ્છ કિમત્રેતિ વિધીયતામ્

તેપ્યૂચુર્ન વયં વિદ્મ કશેરુઃ પૃચ્છતામિતિ ।
કશેરુરપિ તેનોક્તસ્તથૈવ પ્રાહ ભાર્ગવમ્

શુનકં પૃચ્છ રાજૈન્દ્ર નાહં વેદ્મિ સ વેત્સ્યતિ ।
સ ગત્વા કમપૃચ્છચ્ચ સો ઽપ્ય્ આહ શૃણુ યન્મુને

ન કેશરુર્ન ચૈવાહં ન ચૈકઃસાંપ્રતં ભુવિ ।
વેત્ત્યેક એવ ત્વચ્છત્રુઃ ખાણ્ડિક્યો યો જિતસ્ત્વયા

સ ચાહ તં વ્રજામ્યેષ પ્રષ્ટુમાત્મરીપું મુને ।
પ્રાપ્ત એવ મહાયજ્ઞો યદિ માં સ હનિષ્યતિ

પ્રાયશ્ચિત્તમશેષેણ સ ચેત્પૃષ્ટો વદિષ્યતિ ।
તતશ્ચાવિકલો યોગો મુનિશ્રેષ્ઠ ભવિષ્યતિ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા રથમારુહ્ય કૃષ્ણાજિનધરો નૃપઃ ।
વનં જગામ યત્રાસ્તે સ ખાણ્ડિક્યો મહામતિઃ

તમાપતન્તમાલોક્ય ખાણ્ડિક્યો રિપુમાત્મનઃ ।
પ્રોવાચ ક્રોધતામ્રાક્ષઃસમારોપિતકાર્મુકઃ

ખાણ્ડિક્ય ઉવાચ
કૃષ્ણાજિનં ત્વં કવચમાબધ્યાસ્માન્હનિષ્યસિ ।
કૃષ્ણાજિનધરે વેત્સિ ન મયિ પ્રહરિષ્યતિ

મૃગાણાં વદ પૃષ્ઠેષુ મૂઢ કૃષ્ણાજિનં ન કિમ્ ।
યેષાં મયા ત્વાય ચોગ્રાઃ પ્રહિતાઃ શિતસાયકાઃ

સ ત્વામહં હનિષ્યામિ ન મે જીવન્વિમોક્ષ્યસે ।
આતતાય્યસિ દુર્બુદ્ધે મમ રાજ્યહરો રિપુઃ

કેશિધ્વજ ઉવાચ
ખાણ્ડિક્ય સંશયં પ્રષ્ટું ભવન્તમહામાગતઃ ।
ન ત્વાં હન્તું વિચાર્યૈતત્કોપં બાણં વિમુઞ્ચ વા

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતઃસ મન્ત્રિભિઃ સાર્ધમેકાન્તે સપુરોહિતઃ ।
મન્ત્રયામાસ ખાણ્ડિક્યઃસર્વૈર્ એવ મહામતિઃ

તમૂચુર્મત્રિણો વધ્યો રિપુરેષ વશં ગતઃ ।
હતે ઽસ્મિન્ પૃથિવી સર્વા તવ વશ્યા ભવિષ્યતિ

ખાણ્ડિક્યશ્ચાહ તાન્સર્વાનેવમેતન્ન સંશયઃ ।
હતેસ્મિન્પૃતિવી સર્વા મમ વશ્યા ભવિષ્યતિ

પરલોકજયસ્તસ્ય પૃથિવી સકલા મમ ।
ન હન્મિ ચેલ્લોકજયો મમ તસ્ય વસુંધરા

નાહં મન્યે લોકજયાદધિકા સ્યાદ્વસુંધરા ।
પરલોકજયો ઽનન્તઃસ્વલ્પકાલો મહીજયઃ

તસ્માન્નૈનં હનિષ્યામિ યત્પૃચ્છતિ વદામિ તત્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતસ્તમબ્યુપેત્યાહ ખાણ્ડિક્યજનકો રિપુમ્ ।
પ્રષ્ટવ્યં યત્ત્વાય સર્વં તત્પૃચ્છસ્વ વદામ્યહમ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતઃ સર્વં યથાવૃત્તં ઘર્મધેનુવધં દ્વિજ ।
કથાંયત્વા સ પપ્રચ્છ પ્રાયશ્તિત્તં હિ તદ્ગતમ્

સ ચાચષ્ટ યથાન્યાયં દ્વિજ કેશિધ્વજાય તત્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તમશેષેણ યદ્ધૈ તત્ર વિધીયતે

વિદિતાર્થઃસ તેનૈવ હ્યનુજ્ઞાતો મહાત્મના ।
યાગભૂમિમ્ ઉપાગમ્ય ચક્રે સર્વાઃ ક્રિયાઃ ક્રમાત્

ક્રમેણ વિધિવદ્યાગં નીત્વા સો ઽવભૃથાપ્લુતઃ ।
કૃતકૃત્યસ્તતો ભૂત્વા ચિન્તયામાસ પાર્થિવઃ

પૂજિતાશ્ ચ દ્વિજાઃસર્વે સદસ્યા માનિતા મયા ।
તથૈવાર્થિજનો ઽપ્ય્ અર્થૈર્ યો ઽર્જિતો ઽભિમતૈર્ મયા

યથાર્હમસ્ય લોકસ્ય મયા સર્વં વિચેષ્ટિતમ્ ।
અનિષ્પન્નક્રિયં ચેતસ્તથાપિ મમ કિં યથા

ઇત્થં સંચિન્તયન્નૈવ સસ્માર સ મહીપતિઃ ।
ખાણ્ડિક્યાય ન દત્તેતિ મયા વૈ ગુરુદક્ષિણા

સ જગામ તદા ભૂયો રથમારુહ્ય પાર્થિવઃ ।
મૈત્રેય દુર્ગગહનં ખાણ્ડિક્યો યત્ર સંસ્થિતઃ

ખાણ્ડિક્યો ઽપિ પુનર્દૃષ્ટ્વા તમાયાન્તં ધૃતાયુધમ્ ।
તસ્થૌ હન્તું કૃતમતિસ્તમાહ સ પુનર્નૃપઃ

ભો નાહં તે ઽપરાધાય પ્રાપ્તઃ ખાણ્ડિક્ય મા ક્રુદ્ધાઃ ।
ગુરોર્નિક્રયદાનાય મામવેહિ ત્વમાગતમ્

નિષ્પાદિતો મયા યાગઃ સમ્યક્ત્વદુપદેશતઃ ।
સો ઽહં તે દાતુમિચ્છામિ વૃણીષ્વ ગુરુદક્ષિણામ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ભૂયસ્ય મન્ત્રિભિઃ સાર્ધં મન્ત્રયામાસ પાર્થિવઃ ।
ગુરુનિષ્ક્રયકામો ઽયં કિં મયા પ્રાર્થ્યતામિતિ

તમૂચુર્મત્રિણો રાજ્યમશંષં પ્રાર્થ્યતામયમ્ ।
શત્રિભિઃ પ્રાર્થ્યતે રાજ્યમના યાસિતસૈનિકૈઃ

પ્રહસ્ય તાનાહ નૃપઃસ ખાણ્ડિક્યો મહામતિઃ ।
સ્વલ્પકાલં મહીપાલ્યં માદૃશૈઃ પ્રાર્થ્યતે કથમ્

એવમેતદ્ભવન્તો ઽત્ર હ્યર્થસાધનમન્ત્રિણઃ ।
પરમાર્થઃ કથં કો ઽત્ર યૂયં નાત્ર વિચક્ષણાઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા સમુપેત્યૈનં સ તુ કેશિધ્વજં નૃપઃ ।
ઉવાચ કિમવશ્યં ત્વં દદાસિ ગુરુદક્ષિણામ્

બાઢમિત્યેવ તેનોક્તઃ ખાણ્ડિક્યસ્તમથાબ્રવીત્ ।
ભવાનદ્યાત્મ વિજ્ઞાનપરમાર્થવિચક્ષણઃ

યદિ ચેદ્દીયતે મહ્યં ભવતા ગુરુનિષ્ક્રયઃ ।
તત્ક્લેશપ્રશમાયાલં યત્કર્મ તદુદીરય