વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 6.8

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે ષષ્ઠાંશે સપ્તમો ઽધ્યાયઃ (7)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇત્યેષ કથિતઃસમ્યક્ તૃતીયઃ પ્રતિસંચરઃ ।
આત્યન્તિકો વિમુક્તિર્યા લયો બ્રહ્મણિ શાશ્વતે

સર્ગશ્ ચ પ્રતિસર્ગશ્ ચ વંશમન્વન્તરાણિ ચ ।
વંશાનુચરિતં ચૈવ ભવતો ગદિતં મયા

પુરામં બૈષ્ણવં ચૈતત્સર્વકિલ્બિષનાશનમ્ ।
વિશિષ્ટં સર્વશાસ્ત્રેભ્યઃ પુરુષાર્થોપપાદકમ્

તુભ્યં યથાવન્મૈત્રેય પ્રોક્તં શુશ્રુષવે ઽવ્યયમ્ ।
યદન્યદપિ વક્તવ્યં તૃત્પૃચ્છાદ્ય વદામિ તે

મૈત્રેય ઉવાચ
ભગવન્કથિતં સર્વં યત્પૃષ્ટોસિ મયા મુને ।
શ્રુતં ચૈતન્મયા ભક્ત્યા નાન્યત્પ્રષ્ટવ્યમસ્તિ મે

વિચ્છિન્નાઃસર્વસંદેહા વૈમલ્યં મનસઃ કૃતમ્ ।
ત્વત્પ્રસાદાન્મયા જ્ઞાતા ઉત્પત્તિસ્થિતિસંક્ષયાઃ

જ્ઞાતશ્ ચ ત્રિવિધો રાશિઃ શક્તિશ્ ચ ત્રિવિધા ગુરો ।
વિજ્ઞાતા સા ચ કાર્ત્સ્ન્યેન ત્રિવિધા ભાવભાવના

ત્વત્પ્રસાદાન્મયા જ્ઞાતં જ્ઞેયમન્યૈર્ અલં દ્વિજ ।
યદેતદખિલં વિષ્ણોર્જગન્ન વ્યતિરિચ્યતે

કૃતાર્થોહમસંદેહસ્ત્વત્પ્રસાદાન્મહામુને ।
વર્ણધર્માદયો ધર્મા વિદિતા યદશેષતઃ

પ્રવૃત્તં ચ નિવૃત્તં ચ જ્ઞાનં કર્મમયાખિલમ્ ।
પ્રસીદ વિપ્રપ્રવર નાન્યત્પ્રષ્ટવ્યમસ્તિ મે

યદસ્ય કથનાયાસૈર્ યો ઽર્જિતો ઽસિ મયા ગુરો ।
તત્ક્ષમ્યતાં વિશેષોસ્તિ ન સતાં પુત્રશિષ્યયોઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
એતત્તે યન્મયાખ્યાતં પુરાણં વેદસંમતમ્ ।
શ્રુતે ઽસ્મિન્સર્વદોષોત્થઃ પાપરાશિઃ પ્રણશ્યતિ

સર્ગશ્ ચ પ્રતિસર્ગશ્ ચ વંશમન્વન્તરામિ ચ ।
વંશાનુચરિતં કૃત્સ્નં મયાત્ર તવ કીર્તિતમ્

અત્ર દેવાસ્ તથા દૈત્યા ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાઃ ।
યક્ષવિદ્યાધરાઃસિદ્ધાઃ કથ્યન્તે ઽપ્સરસસ્ તથા

મુનયો ભાવિતાત્માનઃ કથ્યન્તે તપસાન્વિતાઃ ।
ચાતુર્વણ્યં તથા પુંસા વિશિષ્ટચરિતાનિચ

પુણ્યાઃ પ્રદેશા મેદિન્યાઃ પુણ્યા નદ્યો ઽથ સાગરાઃ ।
પર્વતાશ્ ચ મહાપુણ્યાશ્ચરિતાનિ ચ ધીમતામ્

વર્ણધર્માદયો ધર્માવેદશાસ્ત્રાણિ કૃત્સ્નશઃ ।
યેષાં સંસ્મરમાત્સદ્યઃસર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ઉત્પત્તિસ્થિતિનાશાનાં હેતુર્યો જગતો ઽવ્યયઃ ।
સ સર્વભૂતઃસર્વાત્મા કથ્યતે ભગવાન્હરિઃ

અવશેનાપિ યન્નામ્નિ કીર્તિતે સર્વપાતકૈઃ ।
પુમાન્વિમનચ્યે સદ્યઃસિંહત્રસ્તૈર્ મૃગૈર્ ઇવ

યન્નામકીર્તનં ભક્ત્યા વિલાયનમનુત્તમમ્ ।
મૈત્રેયાસેષપાપાનાં ધાતૂનામિવ પાવકઃ

કલિકલ્મષમત્યુગ્રં નરકાર્ત્તિપ્રદં નૃણામ્ ।
પ્રયાતિ વિલયં સદ્યઃસકૃદ્યત્ર ચ સંસ્મૃતે

હિરણ્યગર્ભદેવેન્દ્રરુદ્રાદિત્યાશ્વિવાયુભિઃ ।
પાવકૈર્ વસુભિઃ સાધ્યૈર્ વિશ્વેદેવાદિભિઃ સુરૈઃ

યક્ષરક્ષોરગૈઃ સિદ્ધૈર્ દૈત્યગન્ધર્વદાનવૈઃ ।
અપ્સરોભિસ્ તથા તારાનક્ષત્રૈઃ સકલૈર્ ગ્રહૈઃ

સપ્તર્ષિભિસ્ તથા ધિષ્ણ્યૈર્ ધિષ્ણ્યાધિપતિભિસ્ તથા ।
બ્રહ્મણાદ્યૈર્ મનુષ્યૈશ્ ચ તથૈવ પશુભિર્ મૃગૈઃ

સરીસૃપૈર્ વિહઙ્ગૈશ્ ચ પલાશાદ્યૈર્ મહીરુહૈઃ ।
વનાગ્નિસાગરસરિત્પાતાલૈઃ સસુરાગ્નિભિઃ

શબ્દાદિભિશ્ચસહિતં બ્રહ્માણ્ડમખિલં દ્વિજ ।
મેરોરિવાણુર્યસ્યૈતદ્યન્મયં ચ દ્વિજોત્તમ

સ સર્વઃ સર્વવિત્સર્વસ્વરૂપો રૂપવર્જિતઃ ।
ભગવાન્કીર્તિતો વિષ્ણુરત્ર પાપપ્રણાશનઃ

યદશ્વમેધાવભૃથે સ્નાતઃ પ્રાપ્નોતિ વૈ ફલમ્ ।
માનવસ્તદવાપ્નોતિ શ્રુત્વૈતન્મુનિસત્તમ

પ્રયાગે પુષ્કરેચૈવ કુરુક્ષેત્રે તથાર્ઽણવે ।
કૃતોપવાસઃ પ્રાપ્નોતિ તદસ્ય શ્રવણાન્નરઃ

યદગ્નિહોત્રે સુહુતે વર્ષેણાપ્નોતિ માનવઃ ।
મહાપુણ્યફલં વિપ્ર તદસ્ય શ્રવણાત્સકૃત્

યજ્જ્યેષ્ઠસુક્લદ્વાદશ્યાં સ્નાત્વા વૈ યમુનાજલે ।
મથુરાયાં હરિં દૃષ્ટ્વા પ્રાપ્નોતિ પુરુષઃ ફલમ્

તદાપ્નોત્યખિલં સમ્યગધ્યાયં યઃ શૃણોતિ વૈ ।
પુરાણસ્યાસ્ય વિપ્રર્ષ કેશવાર્પિતમાનસઃ

યમુનાસલિલસ્નાતઃ પુરુષો મુનિસત્તમ ।
જ્યેષ્ઠામૂલે સિતે પક્ષે દ્વાદશ્યાં સમુપોષિતઃ

સમભ્યર્ચ્યાચ્યુતં સમ્યઙ્ મથુરાયાં સમાદિતઃ ।
અશ્વમેધસ્ય યજ્ઞસ્ય પ્રાપ્નોત્યવિકલં ફલમ્

આલોક્યર્ધિમથાન્યેષામુન્નીતાનાં સ્વવંશજૈઃ ।
એતત્કિલોચુરપ્યેષાં પિતરઃ સપિતામહાઃ

કચ્ચિદસ્મત્કુલે જાતઃ કાલિન્દીસલિલાપ્લુતઃ ।
અર્તયિષ્યતિ ગોવિન્દં મથુરાયામુપોષિતઃ

જ્યોષ્ઠામૂલે સિતે પક્ષે કેનૈવં વયમપ્યુત ।
પરામૃદ્ધિમવાપ્સ્યામસ્તારિતાઃસ્વકુલોદ્ભવૈઃ

જ્યેષ્ઠામૂલે સિતે પક્ષે સમભ્યર્ચ્ય જનાર્દનમ્ ।
ધન્યાનાં કુલજઃ પિણ્ડાન્યમુનાયાં પ્રદાસ્યતિ

તસ્મિન્કાલે સમભ્યર્ચ્ય તત્ર કૃષ્ણં સમાહિતઃ ।
દત્ત્વા પિણ્ડં પિતૃભ્યશ્ ચ યમુનાસલિલાપ્લુતઃ

યદાપ્નોતિ નરઃ પુણ્યં તારયન્સ્વપિતામહાન્ ।
શ્રુત્વાધ્યાયં તદાપ્નોતિ પુરાણસ્યાસ્ય શક્તિતઃ

એતત્સંસારભીરૂણાં પરિત્રાણમનુત્તમમ્ ।
શ્રાવ્યાણાં પરમં શ્રાવ્યં પવિત્રાણામનુત્તમમ્

દુઃસ્વપ્નનાશનં નૄણાં સર્વદુષ્ટનિબર્હણમ્ ।
મઙ્ગલં મઙ્ગલાનાં ચ પુત્રસંપત્પ્રદાયકમ્

ઇદમાર્ષં પુરા પ્રાહ ઋભવે કમલોદ્ભવઃ ।
ઋભુઃ પ્રિયવ્રતાયાહ સ ચ ભાગુરયે ઽબવીત્

ભાગુરિસ્તંભમિત્રાય દધીચાય સ ચોક્તવાન્ ।
સારસ્વતાય તેનોક્તં ભૃગુઃસારસ્વતેન ચ

ભૃગુણા પુરુકુત્સાય નર્મદાયૈ સ ચોક્તવાન્ ।
નર્મદા ધૃતરાષ્ટ્રાયનાગાયાપૂરણાય ચ

તાભ્યાં ચ નાગરાજાય પ્રોક્તં વાસુકયે દ્વિજ ।
વાસુકિઃ પ્રાહ વત્સાય વત્સશ્ચાશ્વતરાય વૈ

કંબલાય ચ તેનોક્તમેલાપુત્રાય તેન વૈ

પાતાલં સમનુપ્રાપ્તઃ તતો વેદશિરા મુનિઃ ।
પ્રાપ્તવાનેતદખિલં સ ચ પ્રમતયે દદૌ

દત્તં પ્રમતિના ચૈતજ્જાતુકર્ણાય ધીમતે ।
જાતુકર્ણેન ચૈવોક્તમન્યેષાં પુણ્યકર્મણામ્

પુલસ્ત્યવરદાનેન મમાપ્યેતત્સ્મૃતિં ગતમ્ ।
મયાપિ તૂભ્યં મૈત્રેય યથાવત્કથિતં ત્બિદમ્

ત્વમપ્યેતચ્છિનીકાય કલેરન્તે વદિષ્યસિ

ઇત્યેતત્પરમં ગુહ્યં કલિકલ્મષનાશનમ્ ।
યઃ શૃણોતિ નરો ભક્ત્યા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

સમસ્તતીર્થસ્નાનાનિ સમસ્તામરસંસ્તુતિઃ ।
કૃતા તેન ભવેદેતદ્યઃ શૃણોતિદિનેદિતે

કપિલાદાનજનિતં પુમ્યમત્યન્તદુર્લભમ્ ।
શ્રુત્વૈતસ્ય દશાધ્યાયાનવાપ્નોતિ ન સંશયઃ

યસ્ત્વેતત્સકલં શૃણોતિપુરુષઃ કૃત્વા મનસ્યચ્યુતં સર્વં સર્વમયં સમસ્તજગતામાધારમાત્માશ્રયમ્ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયમનાદિમન્તરહિતં સર્વામરાણાં હિતં સ પ્રાપ્નોતિ ન સંશયોસ્ત્યવિકલં યદ્વાજિમેધે ફલમ્

યત્રાદૌ ભગવાંશ્ચરાચરગુરુર્મધ્યે તથાન્તે ચ સ બ્રહ્મજ્ઞાનમયો ઽચ્યુતો ઽખિલજગન્મધ્યાન્તસર્ગપ્રભુઃ ।
તતસર્વં પુરુષઃ પવિત્રમમલં શૃણ્વન્પઠન્વાચયન્પ્રાપ્નોત્યસ્તિ ન તત્ફલં ત્રિભુવનેષ્વેકાન્તસિદ્ધિર્હરિઃ

યસ્મિન્ન્યસ્તમનિર્ન યાતિ નરકં સ્વર્ગો ઽપિ યચ્ચિન્તને વિઘ્નો યત્ર નિવેશિતાત્મમનસો બ્રાહ્મો ઽપિ લોકો ઽલ્પકઃ ।
મુક્તિં ચેતસિ યઃસ્થિતો મલધિયાં પુંસાં દદાત્યવ્યયઃ કિં ચિત્રં યદઘં પ્રયાતિ વિલયં તત્રાચ્યુતે કીર્તિતે

યજ્ઞૈર્ યજ્ઞવિદો યજન્તિ સતતં યજ્ઞેશ્વરં કર્મિણો યં વૈ બ્રહ્મમયં પરાવરમયં ધ્યાયન્તિ ચ જ્ઞાનિનઃ ।
યં સંચિત્ય ન જાયતે ન મ્રિયતે નો વર્ધતે હીયતે નૈવાસન્ન ચ સદ્ભવત્યતિ તતઃ કિં વા હરેઃ શ્રૂયતામ્

કવ્યં યઃ પુતૃરૂપધૃગ્વિધિહુતં હવ્યં ચ ભુક્તં વિભુર્દેવત્વે ભગવાનનાદિનિધનઃસાવહાસ્વધાસંજ્ઞિતે ।
યસ્મિન્બ્રહ્મણિ સર્વશક્તિનિલયે માનાનિ નો માનિનાં વિષ્ઠાયૈ પ્રભવન્તિ હન્તિ કલુષં શ્રોત્રં સ યાતો હરિઃ

નાન્તોસ્તિ યસ્ય ન ચ યસ્ય સમુદ્ભવો ઽસ્તિ વૃદ્ધિર્ન યસ્ય પરિણામવિવર્જિતસ્ય ।
નાપક્ષયં ચ સમુપૈત્યવિકારિ વસ્તુ યસ્તં નતોસ્મિ પુરુષોત્મમીશમીડ્યમ્

તસ્યૈવ યોનુ ગુમભુગ્બહુધૈક એવ સુદ્ધોપ્યશુદ્ધ ઇવ ભાતિ હિ મૂર્તિભેદૈઃ ।
જ્ઞાનાન્વિતઃસકલસત્ત્વવિભૂતિકર્તા તસ્મૈ નમોસ્તુ પુરુષાય સદાવ્યયાય

જ્ઞાનપ્રવૃત્તિનિયમૈક્યમયાય પુંસો ભોગપ્રદાનપટવે ત્રિગુણાત્મકાય ।
અવ્યાકૃતાય ભવબાવનકારણાય વન્દે સ્વરૂપભવનાય સદાજરાય

વ્યોમાનિલાગ્નિજલભૂરચનામયાય શબ્દાદિભોગ્યવિષયોપનયક્ષમાય ।
પુંસઃસમસ્તકરણૈર્ ઉપકારકાય વ્યક્તાય સૂક્ષ્મબૃહદાત્મવતે નતોસ્મિ

ઇતિ વિવિધમજસ્ય યસ્ય રૂપં પ્રકૃતિપરાત્મમયં સનાતનસ્ય ।
પ્રદિશતુ ભગવાનશેષપુંસાં હરિરપજન્મજરાદિકાં સિદ્ધિમ્