વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 6.4

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે ષષ્ઠાંશે તૃતીયો ઽધ્યાયઃ (3)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
સપ્તર્શિસ્થાનામાક્રમ્ય સ્થિતેંભસિ મહામુને ।
એકાર્ણવં ભવત્યેતત્ત્રૈલોક્યમખિલં તતઃ

મુખનિશ્વાસજો વિષ્ણોર્વાયુસ્તાઞ્જલદાંસ્તતઃ ।
નાશયન્વાતિ મૈત્રેય વર્ષાણામપરં શતમ્

સર્વભૂતમયો ઽચિન્ત્યો ભગવાન્ભૂતભાવનઃ ।
અનાદિરાદિર્વિશ્વસ્ય પીત્વા વાયુમશેષતઃ

એકાર્ણવે તતસ્તસ્મિઞ્છેષશય્યાગતઃ પ્રભુઃ ।
બ્રહ્મરૂપધરઃ શેતે ભગવાનાદિકૃદ્ધરિઃ

જનલોકગતૈઃ સિદ્ધૈઃ સમકાદ્યૈર્ અભિષ્ટુતઃ ।
બ્રહ્મલોકગતૈશ્ ચૈવ ચિન્ત્યમાનો મુમુક્ષુભિઃ

આત્મમાયામયીં દિવ્યાં યોગનિદ્રાં સમાસ્થિતઃ ।
આત્માનં વાસુદેવાખ્યં ચિન્તયન્મધુસૂદનઃ

એષ નૈમિત્તિકો નામ મૈત્રેયઃ પ્રતિસંચરઃ ।
નિમિત્તં તત્ર યચ્છેતે બ્રહ્મરૂપધરો હરિઃ

યદા જાગર્તિ સર્વાત્મા સ તદા ચેષ્ટતે જગત્ ।
નિમીલત્યેતદખિલં માયાશય્યાં ગતે ઽચ્યુતે

પદ્મયોનેર્દિનં યત્તુ ચતુર્યુગસહસ્રવત્ ।
એકાર્ણવીકૃતે લોકે તાવતી રાત્રિરિષ્યતે

તતઃ પ્રબુદ્ધો રાત્ર્યન્તે પુનઃસૃષ્ટિં કરોત્યજઃ ।
બ્રહ્મસ્વરૂપધૃગ્વિષ્ણુર્યથા તે કથિતં પુરા

ઇત્યેષ કલ્પસંહારો ઽવાન્તરપ્રલયો દ્વિજ ।
નૈમિત્તિકસ્તે કથિતઃ પ્રાકૃતઃ શૃણ્વતઃ પરમ્

અનાવૃષ્ટ્યાદિસંપર્કાત્ કૃતે સંક્ષાલને મુને ।
સમસ્તેષ્વેવ લોકેષુ પાતાલેષ્વખિલેષુ ચ

મહદાદેર્વિકારસ્ય વિશેષાન્તસ્ય સંક્ષયે ।
કૃષ્ણેચ્છાકારિતે તસ્મિન્પ્રવૃત્તે પ્રતિસંચરે

આપો ગ્રસંતિ વૈ પૂર્વં ભૂમેર્ગન્ધાત્મકં ગુણમ્ ।
આત્તગન્ધા તતો ભૂમિઃ પ્રલયત્વાય કલ્પતે

પ્રણષ્ટે ગન્ધતન્માત્રે ભવત્યુર્વી જલાત્મિકા ।
આપસ્તદા પ્રવૃદ્ધાસ્તુ વેગવત્યો મહાસ્વનાઃ

સર્વમાપૂરયન્તીદં તિષ્ઠન્તિ વિચરન્તિ ચ ।
સલિલેનોર્મિમાલેન આલોકાન્તાત્સમન્તતઃ

અપામપિ ગુણો યસ્તુ જ્યોતિષા પીયતે તુ સઃ ।
નશ્યન્ત્યાપસ્તતસ્તાશ્ ચ રસતન્માત્રસંક્ષયાત્

તતશ્ચાપો હૃતરસાજ્યોતિષં પ્રાપ્નુવન્તિ વૈ ।
અગ્નાવસ્થે તુ સલિલે તેજસા સર્વતો વૃતે

સ ચાગ્નિઃ સર્વતો વ્યાપ્ય ચાદત્તે તજ્જલં તથા ।
સર્વમાપૂર્યતેર્ચિર્ભિસ્ તદા જગદિદં શનૈઃ

અર્ચિર્ભિઃ સંવૃતે તસ્મિંસ્તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તદા ।
જ્યોતિષો ઽપિ પરં રૂપં વાયુરત્તિ પ્રભાકરમ્

પ્રલીને ચ તતસ્તસ્મિન્વાયુભૂતે ઽખિલાત્મનિ ।
પ્રનષ્ટે રૂપતન્માત્રે હૃતરૂપો વિભાવસુઃ

પ્રશામ્યતિ તદાજ્યોતિર્વાયુર્દેધૂયતે મહાન્ ।
નિરા લોકે તથા લોકે વાય્વવસ્થે ચ તેજસિ

તતસ્તુ મૂલમાસાદ્ય વાયુઃસંભવમાત્મનઃ ।
ઊર્ધ્વં ચાધશ્ ચ તિર્યક્ચ દોધવીતિ દિશો દશ

વાયોરપિ ગુણં સ્પર્શમાકાશો ગ્રસતે તતઃ ।
પ્રશામ્યતિ તતો વાયુઃ ખં તુ તિષ્ઠત્યનાવૃતમ્

અરૂપરસમસ્પર્શમગન્ધં ન ચ મૂર્તિમત્ ।
સર્વમાપૂરયચ્ચૈવ સુમહાત્તત્પ્રકાશતે

ભૂતેન્દ્રિયેષુ યુગપદ્ભૂતાદૌ સંસ્થિતેષુ વૈ ।
અબિમાનાત્મકો હ્યેષ ભૂતાદિસ્તામસઃસ્મૃતઃ

ભીતાદિં ગ્રસતે ચાપિ મહાન્વે બુદ્ધિલક્ષણઃ

ઉર્વી મહંશ્ ચ જગતઃ પ્રતિન્તર્બાહ્યતસ્ તથા

એવં સપ્ત મહાબુદ્ધે ક્રમાત્પ્રકૃતયઃસ્મૃતાઃ ।
પ્રત્યાહારે તુ તાઃસર્વાઃ પ્રવિશન્તિ પરસ્પરમ્

યેનેદમાવૃતં સર્વમણ્ડમપ્સુ પ્રલીયતે ।
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાન્તં સપ્તલોકં સપર્વતમ્

ઉદકાવરણં યત્તુ જ્યોતિષા પીયતે તુ તમ્ ।
જ્યોતિર્વાયૌ લયં યાતિ યાત્યાકાશે સમીરમઃ

આકાશં ચૈવ ભૂતાદિર્ગ્રસતે તં તથા મહાન્ ।
મહાન્તમેભિઃ સહિતં પ્રકૃતિર્ગ્રસતે દ્વિજ

ગુમસામ્યમનુદ્રિક્તમન્યૂનં ચ મહામુને ।
પ્રોચ્યતે પ્રકતિર્હેતુઃ પ્રધાનઙ્કારણં પરમ્

ઇત્યેષા પ્રકૃતિઃસર્વા વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપિણી ।
વ્યક્તસ્વરૂપમવ્યક્તે તસ્માન્મૈત્રેય લીયતે

એકઃ શુદ્ધો ઽક્ષરો નિત્યઃસર્વવ્યાપી તથા પુમાન્ ।
સો ઽપ્ય્ અંશઃસર્વભૂતસ્ય મૈત્રેય પરમાત્મનઃ

ન સંતિ યત્ર સર્વેશે નામજાત્યાદિકલ્પનાઃ ।
સત્તામાત્રત્મકે જ્ઞેયે જ્ઞાનાત્મન્યાત્મનઃ પરે

તદ્બ્રહ્મ પરમં ધામ પરમાત્મા સ ચેશ્વરઃ ।
સ વિષ્ણુઃસર્વમેવેદં યતો નાવર્તતે યતિઃ

પ્રકૃતિર્યા મયાખ્યાતા વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપિણી ।
પુરુષશ્ચાપ્યુભાવેતૌ લિયતે પરમાત્મનિ

પરમાત્મા ચ સર્વેષામાધારઃ પરમેશ્વરઃ ।
વિષ્ણુનામા સ વેદેષુ વેદાન્તેષુ ચ ગીયતે

પ્રવૃત્તં ચ નિવૃત્તં ચ દ્વિવિધઙ્કર્મ વૈદિકમ્ ।
તાભ્યામુભાભ્યાં પુરુષૈઃ સર્વમૂર્તિઃસ ઇજ્યતે

ઋગ્યજુઃસામભિર્ માર્ગૈઃ પ્રવૃત્તેરિજ્યતે હ્યસૌ ।
યજ્ઞેશ્વરો યજ્ઞપુમાન્પુરુષૈઃ પુરુષોત્તમઃ

જ્ઞાનાત્મા જ્ઞાનયોગેન જ્ઞાનમૂર્તિઃ સ ચેજ્યતે ।
નિવૃત્તે યોગિભિર્ માર્ગે વિષ્ણુર્મુક્તિફલપ્રદઃ

હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતૈર્ યત્તુ કિઞ્ચિદ્વસ્ત્વભિધીયતે ।
યચ્ચ વાચામવિષયં તત્સર્વં વિષ્ણુરવ્યયઃ

વ્યક્તઃસ એવ ચાવ્યક્તઃસ એવ પુરુષોત્તમઃ ।
પરમાત્મા ચ વિશ્વાત્મા વિશ્વરૂપધરોહરિઃ

વ્યક્તાવ્યક્તાત્મિકા તસ્મિન્પ્રકૃતિઃસંપ્રલીયતે ।
પુરુષશ્ચાપિ મૈત્રેય વ્યાપિન્યવ્યાહતાત્મનિ

દ્વિપરાર્ધાત્મકઃ કાલઃ કથિતો યો મયા તવ ।
તદહસ્તસ્ય મૈત્રેય વિષ્ણોરીશસ્ય કથ્યતે

વ્યક્તે ચ પ્રકૃતૌ લીને પ્રકૃત્યાં પુરુષે તથા ।
તત્ર સ્થિતે નિશા ચાસ્ય તત્પ્રમાણા મહામુને

નૈવાહસ્તસ્ય ન નિશા નિત્યસ્ય પરમાત્મનઃ ।
ઉપચારસ્તથાપ્યેષ તસ્યેશસ્ય દ્વિજોચ્યતે

ઇત્યેષ તવ મૈત્રેય કથિતઃ પ્રાકૃતો લયઃ ।
આત્યન્તિકમથો બ્રહ્મન્નિબોધ પ્રતિસંચરમ્