વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 6.3

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમાહપુરાણે ષષ્ઠાંશે દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ (2)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
સર્વેષામેવ ભૂતાનાં ત્રિવિધઃ પ્રતિસંચરઃ ।
નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકઃ તથૈવાત્યન્તિકો લયઃ

બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકસ્તેષાં કલ્પાન્તે પ્રતિસંચરઃ ।
આત્યન્તિકસ્તુ મોક્ષાખ્યઃ પ્રાકૃતો દ્વિપરાર્ધકઃ

મૈત્રેય ઉવાચ
પરાર્ધસંખ્યાં ભગવન્મમાચક્ષ્વ યયા તુ સઃ ।
દ્વિગુણીકૃતયા જ્ઞેયઃ પ્રાકૃતઃ પ્રતિસંચરઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
સ્થાનાત્સ્થાનં દશગુણમેકસ્માદ્રણ્યતે દ્વિજ ।
તતોષ્ટાદશમે ભાગે પરાર્ધમભિધીયતે

પરાર્ધદ્વિગુણં યત્તુ પ્રાકૃતઃસ લયો દ્વિજ ।
તદાવ્યક્તેખિલં વ્યક્તં સ્વહેતૌ લયમેતિ વૈ

નિમેષો માનુષો યો ઽસૌ માત્રામાત્રાપ્રમાણતઃ ।
તૈઃ પઞ્ચદશભિઃ કાષ્ઠા ત્રિંશત્કાષ્ઠ કલા સ્મૃતા

નાડિકા તુ પ્રમાણેન સા કલા દશ પઞ્ચ ચ

ઉન્માનેનાંભસઃસા તુ પલાન્યર્ધત્રયોદશ ।
માગધેન તુ માનેન જલપ્રસ્થસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।
હેમમાષૈઃ કૃતચ્છિદ્રચતુર્ભિશ્ચાતુરઙ્ગુલૈઃ

નાડિકાભ્યામથ દ્વાભ્યાં મુહૂર્તો દ્વિજસત્તમ ।
અહોરાત્રં મુહુર્તાસ્તુ ત્રિંશન્માસો દિનૈસ્ તથા

માસૈર્ દ્વાદશભિર્ વર્ષમહોરાત્રં તુતદ્દિવિ ।
ત્રિભિર્ વર્ષશતૈર્ વર્ષં ષષ્ટ્યા ચૈવાસુરદ્વિષામ્

તૈસ્ તુ દ્વાદશસાહસ્ત્રૈશ્ ચતુર્યુગમુદાહૃતમ્ ।
ચતુર્યુગસહસ્રં તુ કથ્યતે બ્રહ્મણો દિનમ્

સ કલ્પસ્તત્ર મનવશ્ચતુર્દશ મહામુને ।
તદન્તે ચૈવ મૈત્રેય બ્રાહ્મો નેમિત્તિકો લયઃ

તસ્ય સ્વરૂપમત્યુગ્રં મૈત્રેય ગદતો મમ ।
શૃણુષ્વ પ્રાકૃતં ભૂયસ્તવ વક્ષ્યામ્યહં લયમ્

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે ક્ષીણપ્રાયે મહીતલે ।
અનાવૃષ્ટિરતીવોગ્રા જાયતે શતવાર્ષિકી

તતો યાન્યલ્પસારાણિ તાનિ સત્ત્વાન્યશેષતઃ ।
ક્ષયં યાન્તિ મુનિશ્રેષ્ઠ પાર્થિવાન્યનુપીજનાત્

તતઃ સભગવાન્વિષ્ણુ રુદ્રરૂપધરો ઽવ્યયઃ ।
ક્ષયાય યતતે કર્તુમાત્મસ્થાઃસકલાઃ પ્રજાઃ

તતઃ સ ભગવાન્ વિષ્ણુર્ ભાનોઃ સપ્તસુ રશ્મિષુ ।
સ્થિતઃ પિબત્યશેષાણિ જલાનિ મુનિસપ્તમ

પીત્વાંભાંસિ સમસ્તાનિ પ્રાણિભૂમિગતાન્યપિ ।
શોષં નયતિ મૈત્રેય સમસ્તં પૃથિવીતલમ્

સમુદ્રાન્સારિતઃ શૈલનદીપ્રસ્રવણાનિ ચ ।
પાતાલેષુ ચ યત્તોયં તત્સર્વં નયતિ ક્ષયમ્

તતસ્તસ્યાનુભાવેન તોયાહારોપબૃંહિતાઃ ।
ત એવ રશ્મયઃસપ્ત જાયન્તે સપ્ત ભાસ્કરાઃ

અધશ્ચોર્ધ્વં ચ તે દીપ્તા સ્તતઃસપ્ત દિવાકરાઃ ।
દહન્ત્યશષં ત્રૈલોક્યં સપાતાલતલં દ્વિજ

દહ્યમાનં તુ તૈર્ દીપ્તૈસ્ ત્રૈલોક્યં દ્વિજ ભાસ્કરૈઃ ।
સાદ્રિનદ્યર્ણવાભોગં નિસ્નેહમભિજાયતે

તતો નિર્દગ્ધવૃક્ષાંબુત્રૈલોક્યમાખિતં દ્વિજ ।
ભવત્યેષા ચ વસુધા કૂર્મપૃષ્ઠોપમાકૃતિઃ

તતઃ કાલાગ્નિરુદ્રો ઽસૌ ભૂત્વા સર્વહરો ઽનલઃ ।
શેષાહિશ્વાસસંભૂતઃ પાતાલાનિ દહત્યધઃ

પાતાલાનિ સમસ્તાનિ સ દગ્ધ્વા જ્વલનો મહાન્ ।
ભૂમિમભ્યેત્ય સકલં બભસ્તિ વસુધાતલમ્

ભુવર્લોકં તતઃસર્વં સ્વર્લોકં ચ સુદારુણઃ ।
જ્વાલામાલામહાવર્તસ્તત્રૈવ પરિવર્તતે

અંબરીષમિવાભાતિ ત્રૈલોક્યમખિલં તદા ।
જ્વાલાવર્તપરિવારમુપક્ષીણચરાચરમ્

તતસ્તાપપરીતાસ્તુ લોકદ્વયનિવાસિનઃ ।
કૃતાધિકારાગચ્છન્તિ મહર્લોકં મહામુને

તસ્માદપિ મહાતાપતપ્તા લોકાત્તતઃ પરમ્ ।
ગઞ્ચ્છન્તિ જનલોકં તે દશાવૃત્ત્યા પરૈષિણઃ

તતો દગ્ધ્વા જગત્સર્વં રુદ્રરૂપીજનાર્દનઃ ।
મુખનિશ્વાસજાન્મેઘાન્કરોતિ મુનિસત્તમ

તતો ગજકુલપ્રખ્યાસ્તડિત્વન્તો ઽતિનાદિનઃ ।
ઉત્તિષ્ઠન્તિ તથા વ્યોમ્નિઘોરાઃસંવર્તકા ઘનાઃ

કેચિન્નીલોત્પલશ્યામાઃ કેચિત્કુમુદસન્નિભાઃ ।
ધૂમ્રવર્ણા ઘનાઃ કેચિત્કેચિત્પીતાઃ પયો ધરાઃ

કેચિદ્રાસભવર્ણાભા લાક્ષારસનિભાસ્ તથા ।
કેચિદ્વૈડૂર્યસંકાશા ઇન્દ્રનીલનિભાઃ ક્વચિત્

શઙ્ખકુન્દનિભાશ્ ચાન્યે જાત્યં જનનિભાઃ પરે ।
ઇન્દ્રગોપનિભાઃ કેચિત્ તતઃ શખિનિભાસ્ તથા

મનઃશિલાભાઃ કેચિદ્ વૈ હરિતાલનિભાઃ પરે ।
ચાષપત્રનિભાઃ કેચિદુત્તિષ્ઠન્તે મહાઘનાઃ

કેચિત્પુરવરાકારાઃ કેચિત્પર્વતસન્નિભાઃ ।
કૂટાગારનિભાશ્ચાન્યે કેચિત્સ્થલનિબા ઘનાઃ

મહારાવા મહાકાયાઃ પૂરયન્તિ નભઃસ્થલમ્ ।
વર્ષન્તસ્તે મહાસારાસ્તમગ્નિમતિભૈરવમ્ ।
શમયન્ત્યખિલં વિપ્ર ત્રૈલોક્યાન્તરધિષ્ઠિતમ્

નષ્ટે ચાગ્નૌ ચ સતતં વર્ષમાણા હ્યહર્નિશમ્ ।
પ્લાવયન્તિ જગત્ સર્વમ્ અંભોબિર્ મુનિસત્તમ

ધારાભિર્ અતિમાત્રાભિઃ પ્લાવયિત્વાખિલાં ભુવમ્ ।
ભુવર્લોકં તથેવોર્ધૂ પ્લાવયન્તિ હિ તે દ્વિજ

અન્ધકારીકૃતે લોકે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।
વર્ષતિ તે મહામેઘા વર્ષાણામધિકં શતમ્

એવં ભવતિ કલ્પાન્તે સમસ્તં મુનિસત્તમ ।
વાસુદેવસ્ય માહાત્મ્યાન્નિત્યસ્ય પરમાત્મનઃ