વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 6.2

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે ષષ્ઠાંશે પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીપરાશર ઉવાચ
વ્યાસશ્ચાહ મહાબુદ્ધિર્યદત્રૈવ હિ વસ્તુનિ ।
તચ્છ્રૂયતાં મહાભાગા ગદતો મમ તત્ત્વતઃ

કસ્મિન્કાલે ઽલ્પકો ધર્મો દદાનિ સુમહત્ફલમ્ ।
મુનીનાં પુણ્યવાદો ઽભૂત્કૈશ્ ચાસૌ ક્રિયતે સુખમ્

સંદેહનિર્ણયાર્થાય વેદવ્યાસં મહામુનિમ્ ।
યયુસ્તે સંશયં પ્રષ્ટું મૈત્રેય મુનિપુઙ્ગવાઃ

દૃદૃશુસ્તે મુનિં તત્ર જાહ્નવીસલિલે દ્વિજ ।
વેદવ્યાસં મહાભાગમર્ધસ્નાતં સુતં મમ

સ્નાનાવસાનં તે તસ્ય પ્રતીક્ષન્તો મહર્ષયઃ ।
તસ્થુસ્ તીરે મહાનદ્યાસ્ તરુષણ્ડમ્ ઉપાશ્રિતાઃ

મગ્નો ઽથ જાહ્નવીતોયાદુત્થાયાહ સુતો મમ ।
શુદ્રઃસાધુઃ કલિઃસાધુરિત્યેવં શૃણ્વતાં વચઃ ।
તેષાં મુનીનાં ભૂયશ્ ચ મમજ્જ સ નદીજલે

સાધુસાધ્વિતિ ચોત્થાય શૂદ્ર ધન્યોસિ ચાબ્રવીત્

નિમગ્નશ્ ચ સમુત્થાય પુનઃ પ્રાહ મહામુનિઃ ।
યોષિતઃ સાધુ ધન્યાસ્તાસ્તાબ્યો ધન્યતરોસ્તિકઃ

તતઃ સ્નાત્વા યથાન્યાયમાચાન્તં ચ કૃતક્રિયમ્ ।
ઉપતસ્થુર્મહાભાગં મુનયસ્તે સુતં મમ

કૃતસંવન્દનાંશ્ચાહ કૃતાસનપરિગ્રહાન્ ।
કિમર્થ માગતા યૂયમિતિ સત્યવતીસુતઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તમૂચુઃસંશયં પ્રષ્ટં ભવન્તં વયમાગતાઃ ।
અલં તેનાસ્તુ તાવન્નઃ કથ્યતામપરં ત્વયા

કલિઃસાધ્વિતિ યત્પ્રોક્તં શૂદ્રઃ સાધ્વિતિ યોષિતઃ ।
યદાહ ભગવાન્ત્સાધુ ધન્યાશ્ચેતિ પુનઃ પુનાઃ

તત્ સર્વં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામો ન ચેદ્ ગુહ્યં મહામુને ।
તત્કથ્યતાં તતો હૃત્સ્થં પૃચ્છામસ્ત્વાં પ્રયોજનમ્

શ્રીપરાશ ઉવાચ
ઇત્યુક્તો મુનિભિર્ વ્યાસઃ પ્રહસ્યેદમથાબ્રવીત્ ।
શ્રૂયતાં ભો મુનિશ્રેષ્ઠા યદુક્તં સાધુસાધ્વિતિ

વ્યાસ ઉવાચ
યત્કૃતે દશભિર્ વર્ષૈસ્ ત્રેતાયાં હાયનેન તત્ ।
દ્વાપરે તચ્ચ માસેન હ્યહોરાત્રેણ તત્કલૌ

તપસો બ્રહ્મચર્યસ્ય જપાદેશ્ ચ ફલં દ્વિજાઃ ।
પ્રાપ્નોતિ પુરષસ્તેન કલિઃસાધ્વિતિ ભાષિતમ્

ધ્યાયન્કૃતે યજન્યજ્ઞૈસ્ ત્રેતાયાં દ્વાપરેર્ઽચયન્ ।
યદાપ્નોતિ તદાપ્નોતિ કલૌ સંકીર્ત્ય કેશવમ્

ધર્મોત્કર્ષમતીવાત્ર પ્રાપ્નોતિ પુરુષઃ કલૌ ।
અલ્પાયાસેન ધર્મજ્ઞાસ્તેન તુષ્ટોસ્મ્યહં કલેઃ

વ્રતચર્યાપરૈર્ ગ્રાહ્યા વેદાઃ પૂર્વં દ્વિજાતિભિઃ ।
તતઃસ ધર્મસંપ્રાપ્તૈર્ યષ્ટવ્યં વિધિવદ્ ધનૈઃ

વૃથા કથા વૃથા ભોજ્યં વૃથેજ્યા ચ દ્વિજન્મનામ્ ।
પતનાય તતો ભાવ્યં તૈસ્ તુ સંયમિભિઃ સદા

અસમ્યક્કરણે દોષસ્તેષાં સર્વેષુ વસ્તુષુ ।
ભોજ્યપેયાદિકં ચૈષાં નેચ્છાપ્રાપ્તિકરં દ્વિજાઃ

પારતન્ત્ર્યં સમસ્તેષુ તેષાં કાર્યેષુ વૈ યતઃ ।
જયન્તિ તે નિજાંલ્લોકાન્ક્લેશેન મહતાદ્વિજાઃ

દ્વિજશુશ્રૂષયૈવૈષ પાકયજ્ઞાધિકારવાન્ ।
નિજાઞ્જયતિ વૈ લોકાઞ્છૂદ્રો ધન્યતરસ્તતઃ

ભક્ષ્યાભક્ષ્યેષુ નાસ્યાસ્તિ પેયાપેયેષુ વૈ યતઃ ।
નિયમો મુનિશાર્દૂલાસ્તેનાસૌ સાધ્વિતીરિતઃ

સ્વધર્મસ્યાવિરોધેન નરૈર્ લબ્ધં ધનં સદા ।
પ્રતિપાદનીયં પાત્રેષુ યષ્ટવ્યં ચ યથાવિધિ

તસ્યાર્જને મહાક્લેશઃ પાલને ચ દ્વિજોત્તમાઃ ।
તથાસદ્વિનિયોગેન વિજ્ઞાતં ગહનં નૃણામ્

એવમન્યૈસ્ તથા ક્લેશૈઃ પુરુષા દ્વિજસત્તમાઃ ।
નિજાઞ્જયન્તિ વૈ લોકાન્પ્રાજાપત્યાદિકાન્ક્રમાત્

યોષિચ્છુશ્રૂષણાદ્ભર્તુઃ કર્મણા મનસા ગિરા ।
તદ્ધિતા શુભમાપ્નોતિ તત્સાલોક્યં યતો દ્વિજાઃ

નાતિક્લેશેન મહતા તાનેવ પુરુષો યથા ।
તૃતીયં વ્યાહૃતં તેન મયા સાધ્વિતિ યોષિતઃ

એતદ્વઃ કથિતં વિપ્રાયન્નિમિત્તમિહાગતઃ ।
તત્પૃચ્છતઃ યથાકામં સવ બક્ષ્યામિ વઃ સ્ફુટમ્

ઋષયસ્તે તતઃ પ્રોચુર્યત્પ્રષ્ટવ્યં મહામુને ।
અસ્મિન્નેવ ચ તત્પ્રશ્ને યથાવત્કથિતં ત્વયા

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતઃ પ્રહસ્ય તાનાહ કૃષ્ણદ્વૈપાયનોમુનિઃ ।
વિસ્મયોત્ફુલ્લનયનાંસ્તાપસાંસ્તાનુપાગતાન્

મયૈષ ભવતાં પ્રશ્રો જ્ઞાતો દિવ્યેન ચક્ષુષા ।
તતોહં વઃ પ્રસંગેન સાધુસાધ્વિતિ ભાષિતમ્

સ્વલ્પેન હિ પ્રત્યનેનધર્મઃસિધ્યતિ વૈ કલૌ ।
નરૈર્ આત્મગુણાંભોભિઃ ક્ષલિતાખિલકિલ્બિષૈઃ

શુદ્રૈશ્ ચ દ્વિજશુશ્રૂષાતત્પરૈર્ દ્વિજસત્તમાઃ ।
તથા સ્ત્રીભિર્ અનાયા સાત્પતિશુશ્રૂષયૈવ હિ

તતસ્ત્રિતયમપ્યેતન્મમ ધન્યતરં મતમ્ ।
ધર્મસંપાદને ક્લેશો દ્વિજાતીનાં કૃતાદિષુ

ભવદ્ભિર્ યદ્ અભિપ્રેતં તદેતત્કથિતં મયા ।
અપૃષ્ટેનાપિ ધર્મજ્ઞાઃ કિમન્યત્ક્રિયતાં દ્વિજાઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
તતઃસંપૂજ્ય તે વ્યાસં પ્રશશંસુઃ પુનઃ પુનઃ ।
યથાગતન્દ્વિજા જગ્મુર્વ્યાસોક્તિકૃતનિશ્ચયાઃ

ભવતો ઽપિ મહાભાગ રહસ્યં કથિતં મયા ।
અત્યન્તદુષ્ટસ્ય કલેરયમેકો મહાન્મુણઃ

યચ્ચાહં ભવતા પૃષ્ટો જગતામુપસંહૃતિમ્ ।
પ્રાકૃતામન્તરાલાં ચ તામપ્યેષ વદામિ તે