વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 6.1

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે પઞ્ચમાશે ઽષ્ટત્રિંશો ઽધ્યાયઃ (38)
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે વિષ્ણુચિત્ત્યાત્મપ્રકાશાખ્ય શ્રીધરીયવ્યાખ્યાદ્વયોપેતે પઞ્ચ માંશઃ સમાપ્તઃ ।
અથ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે વિષ્ણુચિત્ત્યાત્મપ્રકાશાખ્યશ્રીધરીય વ્યાખ્યાદ્વયોપેતે ષષ્ઠાંશઃ પ્રારભ્યતે ।
શ્રીમતે રામાનુજાય નમઃ
મૈત્રેય ઉવાચ
વ્યાખ્યાતા ભવતા સર્ગવંશમન્વન્તરસ્થિતિઃ ।
વંશાનુચરિતં ચૈવ વિસ્તરેણ મહામુને

શ્રોતુમિચ્છામ્યહં ત્વત્તો યથાવદુપસંહૃતિમ્ ।
મહાપ્રલયસંજ્ઞાં ચ કલ્પાન્તે ચ મહામુને

શ્રીપરાશર ઉવાચ
મૈત્રેય શ્રૂયતાં મત્તો યથાવદુપસંહૃતિઃ ।
કલ્પાન્તે પ્રાકૃતે ચૈવ પ્રલયો જાયતે યથા

અહોરાત્રં પિતૄણાં તુ માસો ઽબ્દસ્ત્રિદિવૌકસામ્ ।
ચતુર્યુગમહસ્રે તુ બ્રહ્મણો વૈ દ્વિજોત્તમ

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ચેતિ ચતુર્યુગમ્ ।
દિવ્યૈર્ વર્ષસહસ્રૈસ્ તુ તદ્દ્વાદશભિર્ ઉચ્યતે

ચતુર્યુગાણ્ય્ અશેષાણિ સદૃશાનિ સ્વરૂપતઃ ।
આદ્યં કૃતયુગં મુક્ત્વા મૈત્રેયાન્ત્યં તથા કલિમ્

આદ્યે કૃતયુગે સર્ગો બ્રહ્મણા ક્રિયતે યથા ।
ક્રિયતે ચોપસંહારસ્તથાંઽતે ચ કલૌ યુગે

મૈત્રેય ઉવાચ
કલેઃસ્વરૂપં ભગવન્વિસ્તરાદ્વક્તુમર્હસિ ।
ધર્મશ્ ચતુષ્પાદ્ ભગવાન્ યસ્મિન્ વિપ્લવમ્ ઋચ્છતિ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
કલેઃસ્વરૂપં મૈત્રેય યદ્ભવાઞ્છ્રોતુ મિચ્છતિ ।
તન્નિબોધ સમાસેન વર્તતે યન્મહામુને

વર્ણાશ્રમાચારવતી પ્રવૃત્તિર્ન કલૌ નૃણામ્ ।
ન સામઋગ્યજુર્ધર્મવિનિષ્પાદનહૈતુકી

વિવાહા ન કલૌ ધર્મ્યા ન શિષ્યગુરુસંસ્થિતિઃ ।
ન દાંપત્યક્રમો નૈવ વહ્નિદેવાત્મકઃ ક્રમઃ

યત્ર કુત્ર કુલે જાતો બલી સર્વેશ્વરઃ કલૌ ।
સર્વેભ્ય એવ વર્ણેભ્યો યોગ્યઃ કન્યાવરોધને

યેન કેન ચ યોગેન દ્વિજાતિર્દીક્ષિતઃ કલૌ ।
યૈવ સૈવ ચ મૈત્રેય પ્રાયશ્ચિત્તં કલૌ ક્રિયા

સર્વમેવ કલૌ શાસ્ત્રં યસ્ય યદ્વજનં દ્વિજ ।
દેવતા ચ કલૌ સર્વા સર્વઃસર્વસ્ય ચાશ્રમઃ

ઉપવાસસ્તથાઽયાસૌ વિત્તોત્સર્ગસ્તપઃ કલૌ ।
ધર્મો યથાભિરુચિતૈર્ અનુષ્ઠનૈર્ અનુષ્ઠિતઃ

વિત્તેન ભવિતા પુંસાં સ્વલ્પેનાઢ્યમદઃ કલૌ ।
સ્ત્રીણાં રૂપમદશ્ચૈવં કેશૈર્ એવ ભવિષ્યતિ

મુવર્ણમણિરત્નાદૌ વસ્ત્રે ચોપક્ષયં ગતે ।
કલૌ સ્ત્રિયો ભવિષ્યન્તિ તદા કેશૈર્ અલઙ્કૃતાઃ

પરિત્યક્ષ્યન્તિ ભર્તારં વિત્તહીનં તથા સ્ત્રિયઃ ।
ભર્તા ભવિષ્યતિ કલૌ વિત્તવાનેવ યોષિતામ્

યો વૈ દદાતિ બહુલં સ્વં સ સ્વામી સદા નૃણામ્ ।
સ્વામિત્વહેતુઃસંબન્ધો ન ચાભિજનતા તથા

ગૃહાન્તા દ્રવ્ય્સંઘાતા દ્રવ્યાન્તા ચ તથા મતિઃ ।
અર્થાશ્ચાત્મોપભોગ્યાન્તા ભવિષ્યન્તિ કલૌ યુગે

સ્ત્રિયઃ કલૌ ભવિષ્યન્તિ સ્વૈરિણ્યો લલિતસ્પૃહાઃ ।
અન્યાયાદાપ્તવિત્તેષુ પુરુષાઃ સ્પૃહયાલબઃ

અભ્યર્થિતાપિ સુહૃદા સ્વાર્થમેવ નિરીક્ષ્યતે ।
પણાર્ધાર્ધાદ્ધમાત્રે ઽપિ કરિષ્યન્તિ તથા સ્પૃહામ્

સમાનપૌરુષં ચેતો ભુવિ વિપ્રેષુ વૈ કલૌ ।
ક્ષીરપ્રદાનસંબન્ધિ ભાવિ ગોષુ ચ ગૌરવમ્

અનાવૃષ્ટિભયપ્રાયાઃ પ્રજાઃ ક્ષુદ્ભયકાતરાઃ ।
ભવિષ્યન્તિ તદા સર્વે ગગનાસક્તદૃષ્ટયઃ

કન્દમૂલફલાહારાસ્તાપસા ઇવ માનવાઃ ।
આત્માનં ઘાતયિષ્યન્તિ હ્યનાવૃષ્ટ્યાદિદુઃખિતાઃ

દુર્ભિક્ષમેવ સતતં તથા ક્લેશમનીશ્વરાઃ ।
પ્રાપ્સ્યન્તિ વ્યાહતસુખપ્રમોદા માનવાઃ કલૌ

અસ્નાનભોજિનો નાગ્નિદેવતાતિથિપૂજંનમ્ ।
કરિષ્યન્તિ કલૌ પ્રાપ્તે ન ચ પિણ્ડોદકક્રિયામ્

લોલુપા હ્રસ્વદેહાશ્ ચ બહ્વન્નાદનતત્પરાઃ ।
બહુપ્રજાલ્પભાગ્યાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ કલૌ સ્ત્રિયઃ

ઉભાભ્યામપિ પાણિભ્યાં શિરઃકણ્ડૂયનં સ્ત્રિયઃ ।
કુર્વન્ત્યો ગુરુભર્તૄણામ્ આજ્ઞાં ભર્ત્સ્યન્ત્યનાદરાઃ

સ્વપોષણપરાઃ ક્ષુદ્રા દેહસંસ્કારવર્જિતાઃ ।
પરુષાનૃતભાષિણ્યો ભવિષ્યન્તિ કલૌ સ્ત્રિયઃ

દુઃશીલા દુષ્ટશીલેષુ કુર્વન્ત્યઃસતતં સ્પૃહામ્ ।
અસદ્વૃત્તા ભવિષ્યન્તિ પુરુષેષુ કુલાઙ્ગનાઃ

વેદાદાનં કરિષ્યન્તિ બટવશ્ચાકૃતવ્રતાઃ ।
ગૃહસ્થાશ્ ચ ન હોષ્યન્તિ ન દાસ્યન્ત્યુચિતાન્યપિ

વાનપ્રસ્થા ભવિષ્યન્તિ ગ્રામ્યાહારપરિગ્રહાઃ ।
ભિક્ષવશ્ચાપિ મિત્રાદિસ્નેહસંબન્ધયન્ત્રણાઃ

અરક્ષિતારો હર્તારઃ શુલ્કવ્યાજેન પાર્થિવાઃ ।
હારિણો જનવિત્તાનાં સંપ્રાપ્તે તુ કલૌ યુગે

યોયો ઽશ્વરથનાગાઢ્યઃસ સ રાજા ભવિષ્યતિ ।
યશ્ ચ યશ્ચાબલઃ સર્વઃ સ સ ભૃત્યઃ કલૌ યુગે

વૈશ્યાઃ કૃષિવણિજ્યાદિ સંત્યજ્ય નિજકર્મ યત્ ।
શૂદ્રવૃત્ત્યા પ્રવર્ત્સ્યન્તિ કારુકર્મોપજીવિનઃ

ભૈક્ષવ્રતપરાઃ શૂદ્રા પ્રવ્રજ્યાલિઙ્ગિનો ઽધમાઃ ।
પાષણ્ડસંશ્રયાં વૃત્તિમાશ્રયિષ્યન્તિ સત્કૃતાઃ

દુર્ભિક્ષકરપીડાભિર્ અતીવોપદ્રુતા જનાઃ ।
ગોધૂમાન્નયવાન્નાઢ્યાન્દેશાન્યાસ્યન્તિ દુઃખિતાઃ

વેદમાર્ગે પ્રલીને ચ પાષણ્ડાઢ્યે તતો જને ।
અધર્મવૃદ્ધ્યા લોકાનામલ્પમાયુર્ભવિષ્યતિ

અશાસ્ત્રવિહિતં ઘોરં તપ્યમાનેષુ વૈ તપઃ ।
નરેષુ નૃપદોષેણ બાલ્યે મૃત્યુર્ભવિષ્યતિ

ભવિતા યોષિતાં સૂતિઃ પઞ્ચષટ્મપ્તવાર્ષિકી ।
નવાષ્ટદશવર્ષાણાં મનુષ્યાણાં તથા કલૌ

પલિતોદ્ભવશ્ ચ ભવિતા તથા દ્વાદશવાર્ષિકઃ ।
નાતિજીવતિ વૈ કશ્ચિત્કલૌ વર્ષાણિ વિંશતિઃ

અલ્પપ્રજ્ઞા વૃથાલિઙ્ગા દુષ્ટાન્તઃકરણાઃ કલૌ ।
યતસ્તતો વિનઙ્ક્ષ્યન્તિ કાલેનાલ્પેન માનવાઃ

યદાયાદા હિ મૈત્રેય હાનિર્ધર્મસ્ય લક્ષ્યતે ।
તદાતદા કલેર્વૃદ્ધિરનુમેયા વિચક્ષણૈઃ

યદાયદા હિ પાંષડવૃદ્ધિર્મૈત્રેય લક્ષ્યતે ।
તદાતદા કલેર્વૃદ્ધિરનુમેયા મહાત્મભિઃ

યદાયદા સતાં હીનિર્વેદમાર્ગાનુસારિણામ્ ।
તદાતદા કલેર્વૃદ્ધિરનુમેયા વિચક્ષણૈઃ

પ્રારંભાશ્ચાવસીદન્તિ યદા ધર્મભૃતાં નૃણામ્ ।
તદાનુમેયં પ્રાધાન્યં કલેર્ મૈત્રેય પણ્ડિતૈઃ

યદાયાદ ન યજ્ઞાનામીશ્વરઃ પુરુષોત્તમઃ ।
ઇજ્યતે પુરુષૈર્ યજ્ઞૈસ્ તદા જ્ઞેયં કલેર્ બલમ્

ન પ્રીતિર્વેદવાદેષુ પાષણ્ડેષુ યદા રતિઃ ।
કલેર્વૃદ્ધિસ્તદા પ્રાજ્ઞૈર્ અનુમેયા વિચક્ષણૈઃ

કલૌ જગત્પતિં વિષ્ણુંસર્વસ્રષ્ટારમીશ્વરમ્ ।
નાર્ચયિષ્યન્તિ મૈત્રેય પાષણ્ડોપહતા જનાઃ

કિં દેવૈઃ કિં દ્વિજૈર્ વેદૈઃ કિં શૌચે નાંબુજન્મના ।
ઇત્યેવં વિપ્રવક્ષ્યન્તિ પાષણ્ડોપહતા જનાઃ

સ્વલ્પાંબુવૃષ્ટિઃ પર્જન્યઃ સસ્યં સ્વલ્પફલં તથા ।
ફલં તથાલ્પસારં ચ વિપ્ર પ્રાપ્તે કલૌ યુગે

શાણીપ્રાયાણિ વસ્ત્રાણિ શમીપ્રાયા મહીરુહાઃ ।
શૂદ્રપ્રાયાસ્ તથા વર્ણા ભવિષ્યન્તિ કલૌ યુગે

અણુપ્રાયાણિ ધાન્યાનિ ચાજ્યપ્રાયં તથા પયઃ ।
ભવિષ્યતિ કલૌ પ્રાપ્તે હ્યૌશીરં ચાનુલેપનમ્

શ્વશ્રૂશ્વશુરભૂયિષ્ઠા ગુરવશ્ ચ નૃણાં કલૌ ।
શ્યાલાદ્ય હારિભાર્યાશ્ ચ સૃહૃદો મુનિસત્તમ

કસ્ય માતા પિતા કસ્ય યથા કર્માનુગઃ પુમાન્ ।
ઇતિ ચોદાહરિષ્યન્તિ શ્વશુરાનુગતાનરાઃ

વાઙ્મનઃકાયગૈર્ દોષૈર્ અભિભૂતાઃ પુનઃ પુનઃ ।
નરાઃ પાપાન્યનુદિનં કરિષ્યન્ત્યલ્પમેધસઃ

નિઃસત્ત્વાનામશૌચાનાં નિહ્રીકાણાં તથા નૃણામ્ ।
યદ્યદ્દુઃખાય તત્સર્વં કલિકાલે ભવિષ્યતિ

નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારે સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતે ।
તદા પ્રવિરલો ધર્મઃ ક્વચિલ્લોકે નિવત્સ્યતિ

તત્રાલ્પેનૈવ યત્નેન પુણ્યસ્કન્ધમનુત્તમમ્ ।
કરોતિયઃ કૃતયુગે ક્રિયતે તપસા હિ સઃ