વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 5.38

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે પઞ્ચમાંશે સપ્તત્રિંશોધ્યાયઃ (37)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
અર્જુનોપિ તદાન્વીક્ષ્ય રામકૃષ્ણકલેવરે ।
સંસ્કારં લંભયામાસ તથાન્યેષામનુક્રમાત્

અષ્ટૌ મહિષ્યઃ કથિતા રુક્મિણીપ્રમુખાસ્તુ યાઃ ।
ઉપગુહ્ય હરેર્દેહ વિવિશુસ્તા હુતાશનમ્

રેવતી ચાપિ રામસ્ય દેહમાશ્લિષ્ય સત્તમા ।
વિવેશ જ્વલિતં વાહ્નિં તત્સંગાહ્લાદશીતલમ્

ઉગ્રસેનસ્તુ તચ્છુત્વા તથૈવાનકદુન્દુભિઃ ।
દેવકી રોહિણી ચૈવ વિવિશુર્જાતવેદસમ્

તતોર્જુનઃ પ્રેતકાર્યં કૃત્વા તેષાં યથાવિધિ ।
નિશ્ચક્રામ જનં સર્વે ગૃહીત્વા વજ્રમેવ ચ

દ્વારવત્યા વિનિષ્ક્રાન્તાઃ કૃષ્ણપત્ન્યઃ સહસ્રશઃ ।
વજ્રં જનં ચ કૌતેયઃ પાલયઞ્છનકૈર્ યયૌ

સભા સુધર્મા કૃષ્ણેન કર્ત્યલોકે સમુજ્ઝિતે ।
સ્વર્ગં જગામ મૈત્રેય પારિજાતશ્ ચ પાદપઃ

યસ્મિન્દિને હરિર્યાતો દિવં સંત્યજ્ય મેદિનીમ્ ।
તસ્મિન્નેવાવતીર્ણો ઽયં કાલકાયો બલી કલિઃ

પ્લાવયામાસ તાં શૂન્યાં દ્વારકાં ચ મહોદધિઃ ।
વાસુદેવગૃહં ત્વેકં ન પ્લાવયતિ સાગરઃ

નાતિક્રાન્તુમલં બ્રહ્મંસ્તદદ્યાપિ મહોદધિઃ ।
નિત્યં સન્નિહિતસ્તત્ર ભગવાન્કેશવો યતઃ

તદતીવ મહાપુણ્યં સર્વપાતકનાશનમ્ ।
વિષ્ણુશ્રિયાન્વિતં સ્થાનં દૃષ્ટ્વા પામાદ્વિમુચ્યતે

પાર્થઃ પઞ્ચનદે દેશે બહુધાન્યધનાન્વિતે ।
ચકાર વાસં સર્વસ્ય જનસ્ય મુનિસત્તમઃ

તતો લોભઃસમભવત્પાર્થેનૈકેન ધન્વિના ।
દૃષ્ટ્વાસ્ત્રિયો નીયમાના દસ્યૂનાં નિહતેશ્વરાઃ

તતસ્તે પાપકમાણો લોભોપહૃતચેતસઃ ।
આભીરા મન્ત્રયામાસુઃસમેત્યાન્યન્તદુર્મદાઃ

અયમેકોર્ઽજુનો ધન્વી સ્ત્રીજનં નિહતેશ્વરમ્ ।
નયત્યસ્માનતિક્રમ્ય ધિગેતદ્ભવતાં બલમ્

હત્વા ગર્વસમારૂઢો ભીષ્મદ્રોમજયદ્રથાન્ ।
કર્ણાદીંશ્ ચ ન જાનાતિ બલં ગ્રામનિવાસિનામ્

યષ્ટિહસ્તાનવેક્ષ્યાસ્માન્ધનુષ્પાણિઃસ દુર્મતિઃ ।
સર્વાનેવાવજાનાતિ કિં વો બાહુભિર્ ઉન્નતૈઃ

તતો યષ્ટિપ્રહરણાદસ્યવો લોષ્ટધારિણઃ ।
સહસ્રશોભ્યધાવન્ત તં જનં નિહતેશ્વરમ્

તતો નિર્ભર્ત્સ્ય કૌતેયઃ પ્રાહાભીરાન્હસન્નિવ ।
નિવર્તધ્વમધર્મજ્ઞા યદિ ન સ્થ મુમૂર્ષવઃ

અવજ્ઞાય વચસ્તસ્ય જગૃહુસ્તે તદા ધનમ્ ।
સ્ત્રીધનં ચૈવ મૈત્રેય વિષ્વક્સેન પિરગ્રહમ્

તતોર્જુનો ધનુર્દિવ્યં ગાણ્ડીવમજરં યુધિ ।
આરોપયિતુમારેભે ન શશાક ચ વીર્યવાન્

ચકાર સજ્યં કૃચ્છ્રાચ્ચતચ્ચાભૂચ્છિથિલં પુનઃ ।
ન સસ્માર તતોસ્ત્રાણિ ચિન્તયન્નપિ પાણ્ડવઃ

શરાન્મુમોચ ચૈતેષુ પાર્થા વૈરિષ્વમર્ષિતઃ ।
ત્વગ્ભેદં દે પરં ચક્રુરસ્તા ગાણ્ડીવધન્વિના

વહ્નિના યે ઽક્ષયા દત્તાઃ શરાસ્તેપિ ક્ષયં યયુઃ ।
યુદ્ધ્યતઃસહ ગોપાલૈર્ અર્જુનસ્ય ભવક્ષયે

અચિન્તયચ્ચ કૈન્તેયઃ કૃષ્ણસ્યૈવ હિ તદ્બલમ્ ।
યન્મયા શરસંઘાતૈઃ સકલા ભૂભૃતો હતાઃ

મિષતઃ પાણ્ડુપુત્રસ્ય તતસ્તાઃ પ્રમદોત્તમાઃ ।
આભીરૈર્ અપકૃષ્યન્ત કામં ચાન્યાઃ પ્રદુદ્રુવુઃ

તતઃ શરેષુ ક્ષીણેષુ ધનુષ્કોટ્યા ધનઞ્જયઃ ।
જઘાન દસ્યૂંસ્તે ચાસ્ય પ્રહારાઞ્જહસુર્મુને

પ્રેક્ષતસ્તસ્ય પાર્થસ્ય પુષ્ણ્યન્ધકવરસ્ત્રિયઃ ।
જગ્મુરાદાય તે મ્લેચ્છાઃ સમસ્તા મુનિસત્તમ

તતઃસુદુઃખિતો જિષ્ણુઃ કષ્ટં કષ્ટમિતિ બ્રુવન્ ।
અહો ભગવતાનેન મુષ્ટોસ્મીતિ રુરોદ વૈ

તદ્ધનુસ્તાનિ શસ્ત્રાણિ સ રથસ્તે ચ વાજિનઃ ।
સર્વમેકપદે નષ્ટં દાનમશ્રોત્રિયે યથા

અહોતિબલબદ્દૈવં વિના તેન મહાત્મના ।
યદસામર્થ્યયુક્તેપિ નિચવર્ગે જયપ્રદમ્

તૌ બાહૂ સ ચ મે મુષ્ટિઃ સ્થાનં તત્સોસ્મિ ચાર્જુનઃ ।
પુણ્યેનૈવ વિના તેન ગતં સર્વમસારતામ્

મમાર્જુનત્વં ભીમસ્ય ભીમત્વં તત્કૃતે ધ્રુવમ્ ।
વિના તેન યદા ભીરૈર્ જિતોહં રથિનાં વરઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇત્થં વદન્યયૌ જિષ્મુરિદ્રપ્રસ્થં પુરોત્તમમ્ ।
ચકાર તત્ર રાજાનં વજ્રં યાદવનન્દનમ્

સ દદર્શ તતો વ્યાસં ફાલ્ગુનઃ કાનનાશ્રયમ્ ।
તમુપેત્ય મહાભાગં વિનયેનાબ્યવાદયત્

તં વન્દમાનં ચરણાવવલોક્ય મુનિશ્ચિરમ્ ।
ઉવાચ વાક્યં વિચ્છાયઃ કથમદ્ય ત્વમીદૃશઃ

અવીરજોનુગમનં બ્રહ્મહત્યા કૃતાથ વા ।
દૃઢાશાભઙ્ગદુઃખીવ ભ્રષ્ટચ્છાયો ઽસિ સાંપ્રતમ્

સાંતાનિકાદયો વાતે યાચમાના નિરાકૃતાઃ ।
અગમ્યસ્ત્રીરતિર્વા ત્વં યેનાસિ વિગતપ્રભઃ

ભુઙ્તે ઽપ્રદાયવિપ્રેભ્યો મૃષ્ટમેકોથ વા ભવાન્ ।
કિં વા કૃપણવિત્તાનિ હૃતાનિ ભવતાર્ઽજુન

કચિન્નુ શુર્પવાતસ્ય ગોચરત્વં ગતોર્ઽજુન ।
દુષ્ટચક્ષુર્હતો વાસિ નિઃશ્રીકઃ કથમન્યથા

સ્પૃષ્ટો નખાંભસા વાથ ઘટવાર્યુક્ષિતોપિ વા ।
કેન ત્વં વાસિ વિચ્છાયો ન્યૂનૈર્ વા યુધિ નીજાતઃ

શ્રીપરાશરૌવાચ
તતઃ પાર્થો વિનિશ્વાસ્ય શ્રૂયતાં ભગવન્નિતિ ।
પ્રોક્ત્વા યથાવદાચષ્ટે વ્યાસાયાત્મપરાભવમ્

અર્જુન ઉવાચ
યદ્બલં યચ્ચ મત્તેજો યદ્વીર્યં યઃ પરાક્રમઃ ।
યા શ્રીશ્છાયા ચ નઃ સોસ્માન્પરિત્યજ્ય હરિર્ગતઃ

ઈશ્વરેણાપિ મહતા સ્મિતપૂર્વાભિભાષિણા ।
હીના વયં મુને તેન જાતાસ્તૃણમયા ઇવ

અસ્ત્રાણાં સાયકાનાં ચ ગાણ્ડીવસ્ય તથા મમ ।
સારતા યાભવન્મૂર્તિઃસ ગતઃ પુરુષોત્તમઃ

યસ્યાવલોકનાદસ્માઞ્છ્રીર્જયઃ સંપદુન્નતિઃ ।
ન તત્યાજ સ ગોવિન્દસ્ત્યક્ત્વાસ્માન્ભગવાન્ગતઃ

ભીષ્મદ્રોણાઙ્ગરાજાદ્યા સ્ તથા દુર્યોધનાદયઃ ।
યત્પ્રભાવેન નિર્દગ્ધાઃ સ કૃષ્ણસ્ત્યક્તવાન્ભુવમ્

નિર્યૌવના ગતશ્રીકા નષ્ટચ્છાયેવ મેદિની ।
વિભાતિ તાત નૈકોહં વિરહે તસ્ય ચક્રિણઃ

યસ્ય પ્રભાવાદ્ભીષ્માદ્યૈર્ મય્ય્ અગ્નૌ શલભાયતમ્ ।
વિના તેનાદ્ય કૃષ્ણેન ગોપાલૌરસ્મિ નિર્જિતઃ

ગાણ્ડીવસ્ત્રિષુ લોકેષુ ખ્યાતિં યદનુભાવતઃ ।
ગતસ્તેન વિનાઽભીરલગુડૈઃ સ તિરસ્કૃતઃ

સ્ત્રીસહસ્રાણ્યનેકાનિ મન્નાથાનિ મહામુને ।
યતતો મમ નીતાનિ દસ્યુભિર્ લગુડાયુધૈઃ

આનીયમાનમાભીરૈઃ કૃષ્ણ કૃષ્ણાવરોધનમ્ ।
હૃતં યષ્ટિપ્રહરણૈઃ પરિભૂય બલં મમ

નિઃશ્રીકતા ન મે ચિત્રં યજ્જીવામિ તદદ્ભુતમ્ ।
નીચાવમાનપઙ્કાઙ્કી નિર્લજ્જોસ્મિ પિતામહ

વ્યાસ ઉવાચ
અલં તે વ્રીડયા પાર્થ ન ત્વં શોચિતુમ્ અર્હસિ ।
અવેહિ સર્વભૂતેષુ કાલસ્ય ગતિરીદૃશી

કાલો ભવાય ભૂતાનામભવાય ચ પાણ્ડવ ।
કાલમૂલમ્ ઇદં જ્ઞાત્વા ભવ સ્થૈર્યપરો ઽર્જુન

નદ્યઃ સમુદ્રા ગિરયઃસકલા ચ વસુંધરા ।
દેવા મનુષ્યાઃ પશવસ્તરવશ્ ચ સરીસૃપાઃ

સૃષ્ટાઃ કાલેન કાલેન પુનર્ યાસ્યન્તિ સંક્ષયમ્ ।
કાલાત્મકમિદં સર્વં જ્ઞાત્વા શમમવાપ્નુહિ

કાલસ્વરૂપી ભગવાન્કૃષ્ણઃ કમલલોચનઃ ।
યચ્ચાત્થ કૃષ્ણમાહાત્મ્યં તત્તથૈવ ધનઞ્જય

ભારાવતારકાર્યાર્થમવતીર્ણસ્ય મેદિનીમ્ ।
ભારાક્રાન્તા ધરા યાતા દેવાનાં સમિતિં પુરા

તદર્થમવતીર્ણો ઽસૌ કાલરૂપી જનાર્દનઃ ।
તચ્ચ નિષ્પાદિનં કાર્યમશેષા ભૂભુજો હતાઃ

વષ્ણ્યન્ધકકુલં સર્વં તથા પાર્થોપસંહૃતમ્ ।
ન કિઞ્ચિદન્યત્કર્તવ્યં તસ્ય ભૂમિતલે પ્રભોઃ

અતો ગતઃસ ભગવાન્કતકૃત્યો યથેચ્છયા ।
સૃષ્ટિં સર્ગે કરોત્યેષ દેવદેવઃ સ્થિતૌ સ્થિતિમ્ ।
અન્તેન્તાય સમર્થોયં સાંપ્રતં વૈ યથા ગતઃ

તસ્માત્યાર્થ ન સંતાપસ્ત્વયા કાર્યઃ પરાભવે ।
ભવન્તિ ભાવાઃ કાલેષુ પુરુષાણાં યતઃ સ્તુતિઃ

ત્વયૈકેન હતા ભીષ્મદ્રોણકર્માદયો રણે ।
તેષામર્જુન કાલોત્થઃ કિં ન્યૂનાભિભવો ન સઃ

વિષ્ણોસ્તસ્ય પ્રભાવેણ યથા તેષાં પરાભવઃ ।
કૃતસ્તથૈવ ભવતો દસ્યુભ્યઃ સ પરાભવઃ

સ દેવેશઃ શરીરાણિ સમાવિશ્ય જગત્સ્થિતિમ્ ।
કરોતિ સર્વભૂતાનાં નાશમન્તે જગત્પતિઃ

ભગોદયે તે કૈન્તેય સહાયો ઽભૂજ્જનાર્દનઃ ।
તથાન્તે તદ્વિપક્ષાસ્તે કેશવેન વિનાશિતાઃ

કઃ શ્રદ્દદ્ધ્યાત્સગાઙ્ગોયાન્હન્યાસ્ત્વં કૌરવાનિતિ ।
આભીરેભ્યશ્ ચ ભવતઃ કઃ શ્રદ્દધ્યાત્પરાભવમ્

પાર્થૈતત્સર્વભૂતસ્ય હરેર્લીલાવિચોષ્ટિતમ્ ।
ત્વયા યત્કૌરાવા ધ્વસ્તા યદાભીરૈર્ ભવાઞ્જિતઃ

ગૃહીતા દસ્યુભિર્ યાશ્ ચ ભવાઞ્છોચતિ તાઃસ્ત્રિયઃ ।
એતસ્યાહં યથાવૃત્તં કથયામિ તવાર્જુન

અષ્ટાવકઃ પુરા વિપ્રો જલવાસરતો ઽભવત્ ।
બહૂન્વર્ષગણાન્પાર્થ ગૃણન્બ્રહ્મ સનાતનમ્

જિતેષ્વસુરસંઘષુ મેરુપૃષ્ઠે મહોત્સવઃ ।
બભૂવ તત્ર ગચ્છન્ત્યો દદૃશુસ્તં સુરસ્ત્રિયઃ

રંભાતિલોત્તમાદ્યાસ્તુ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
તુષ્ટુવુસ્તં મહાત્માનં પ્રશશંસુશ્ ચ પાણ્ડવ

આકણ્ઠમગ્નં સલિલે જટાભારવહં મુનિમ્ ।
વિનયાવનતાશ્ચૈનં પ્રણેમુસ્તોત્રતત્પરાઃ

યથાયથા પ્રસન્નો ઽસૌ તુષ્ટુવુસ્તં તથાતથા ।
સર્વાસ્તાઃ કૌરવશ્રેષ્ઠ તં વરિષ્ઠં દ્વિજન્મનામ્

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ
પ્રસન્નો ઽહં મહાભાગા ભવતીનાં યદિષ્યતે ।
મત્તસ્તદ્વ્રયતાં સર્વં પ્રદાસ્યામ્યતિદુર્લભમ્

રંભાતિલોત્તમાદ્યાસ્તં વૈદિક્યોપ્સરસોબ્રુવન્ ।
પ્રસન્ને ત્વય્યપર્યાપ્તં કિમસ્માકમિતિ દ્વિજ

ઇતરાસ્ત્વબ્રુવન્વિપ્ર પ્રસન્નો ભગવાન્યદિ ।
તદિચ્છામઃ પતિં પ્રાપ્તું વિપ્રેન્દ્ર પુરુષોત્તમ

વ્યાસ ઉવાચ
એવં ભવિષ્યતીત્યુક્ત્વા હ્યુત્તતાર જલાન્મુનિઃ ।
તમુત્તીર્ણં ચ દૃદૃશુર્વિરૂપં વક્રમષ્ટધા

તં દૃષ્ટ્વા ગૂહમાનાનાં યાસાં હાસઃ સ્ફુટો ઽભવત્ ।
તાઃ શશાપ મુનિઃ કોપમવાપ્ય કુરુનન્દન

યસ્માદ્વિકૃતરૂપં માં મત્વા હીસા વમાનના ।
ભવતીભિઃ કૃતા તસ્માદેતં શાપં દદામિ વઃ

મત્પ્રસાદેન ભર્તારં લબ્ધ્વા તુ પુરુષોત્તમમ્ ।
મચ્છાપોપહતાઃસર્વા દસ્યુહસ્તં ગમિષ્યથ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇત્યુદીરિતમાકર્ણ્ય મુનિસ્તાભિઃ પ્રસાદિતઃ ।
પુનઃસુરેદ્રલોકં વૈ પ્રાહ ભૂયો ગમિષ્યથ

એવં તસ્ય મુનેઃ શાપાદષ્ટાવક્રસ્ય ચક્રિણમ્ ।
ભર્તારં પ્રાપ્ય તા યાતા દસ્યુહસ્તં સુરાઙ્ગનાઃ

તત્ત્વાય નાત્ર કર્તવ્યઃ શોકો ઽલ્પોપિ હિ પાણ્ડવ ।
તેનૈવાખિલનાથેન સર્વં તદુપસંહૃતમ્

ભવતાં ચોપસંહાર આસન્નસ્તેન પાણ્ડવ ।
બલં લેજસ્ તથા વીર્યં માહાત્મ્યં ચોપસંહૃતમ્

જાતસ્ય નિયતો મૃત્યુઃ પતનં ચ તથોન્નતેઃ ।
વિપ્રયોગાવમાનસ્તુ સંયોગઃ સંચયે ક્ષયઃ

વિજ્ઞાય ન બુધાઃ શોકં ન હર્ષમુપયાન્તિ યે ।
તેષામેવેતરે ચેષ્ટાં શિક્ષન્તઃસંતિ તાદૃશાઃ

તસ્માત્ ત્વયા નરશ્રેષ્ઠ જ્ઞાત્વૈતદ્ભ્રાતૃભિઃ સહ ।
પરિત્યજ્યાખિલં તન્ત્રં ગન્તવ્યં તપસે વનમ્

તદ્રચ્છ ધર્મરાજાય નિવેદ્યૌતદ્વચો મમ ।
પરશ્વો ભ્રાતૃભિઃ સાર્ધ યથા યાસિ તથા કુરુ

ઇત્યુક્તોભ્યેત્ય પાર્થાભ્યાં યમાભ્યાં ચ સહાર્જુનઃ ।
દૃષ્ટં ચૈવાનુભૂતં ચ સર્વમાખ્યાતવાંસ્ તથા

વ્યાસવાક્યં ચ તે સર્વે શ્રુત્વાર્જુનમુખેરિતમ્ ।
રાજ્યે પરીક્ષિતં કૃત્વા યયુઃ પાણ્ડુસુતા વનમ્

ઇત્યેતત્તવ મૈત્રેય વિસ્તરેણ મયોદિતમ્ ।
જાતસ્ય યદ્યદોર્વશે વાસુદેવસ્ય ચેષ્ટિતમ્

યશ્ચૈતચ્ચરિતં તસ્ય કૃષ્ણસ્ય શૃમુયાત્સદા ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ