વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 5.7

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે પઞ્ચમાંશે ષષ્ઠોધ્યાયઃ (6)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
એકદા તુ વિના રામં કૃષ્ણો વૃન્દાવનં યયૌ ।
વિચચાર વૃતો ગોપૈર્ વન્યપુષ્પસ્રગુજ્જ્વલઃ

સ જગામાથ કાલિન્દીં લોલ કલ્લોલશાલિનીમ્ ।
તીરસંલગ્નફેનૌઘૈર્ હસન્તીમ્ ઇવ સર્વતઃ

તસ્યાશ્ચતિમહાભીમં વિષાગ્નિશ્રિતવારિણમ્ ।
હ્રદં કાલીયનાગસ્ય દદર્શતિવિભીષણમ્

વિષાગ્નિના પ્રસરતા દગ્ધતીરંમહીરુહમ્ ।
વાતાહતાંબુવિક્ષેપસ્પર્શદગ્ધવિહઙ્ગમમ્

તમતીવ મહા રૌદ્રં મૃત્યુવક્રમિવાપરમ્ ।
વિલોક્ય ચિન્તયામાસ ભગવાન્મધુસૂદનઃ

અસ્મિન્વસતિ દુષ્ટાત્મા કાલીયો ઽસૌ વિષાયુધઃ ।
યો મયા નિર્જિતસ્ત્યક્ત્વા દુષ્ટો ગચ્છેત્પયોનિધિમ્

તેનેયં દૂષિતા સર્વા યમુના સાગરઙ્ગમા ।
ન નરૈગોધનૈશ્ ચાપિ તૃષાર્તૈર્ ઉપભુજ્યતે

તદસ્ય નાગરાજસ્ય કર્તવ્યો નિગ્રહો મયા ।
નિસ્ત્રાસાસ્તુ સુખં યેન ચરેયુર્વ્રજવાસિનઃ

એતદર્થં તુ લોકેસ્મિન્નવતારઃ કૃતો મયા ।
યદેષામુત્પથસ્થાનાં કાર્યા શાન્તિર્દુરાત્મનામ્

તદેતં નાતિદૂરસ્થં કદંબમુરુશાખિનમ્ ।
અદિરુદ્ય પતિષ્યામિ હ્રદે ઽસ્મિન્નનિલાશિનઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇત્થં વિચિન્ત્ય બદ્ધા ચ ગાઢં પરિકરં તતઃ ।
નિપપાત હ્રદે તત્ર નાગરાજસ્ય વેગતઃ

તેનાતિપતતા તત્ર ક્ષોભિતઃસ મહાહ્રદઃ ।
અત્યર્થં દૂરજાતાંસ્તુ સમસિંચન્મહીરુહાન્

તે હિ દુષ્ટવિષજ્વાલાતપ્તાંબુપવનોક્ષિતાઃ ।
જજ્વલુઃ પાદાપાઃસદ્યો જ્વાલાવ્યાપ્તદિગન્તરાઃ

આસ્ફોટયામાસ તદા કૃષ્ણો નાગહ્રને ભુજમ્ ।
તચ્છબ્દશ્રવણાચ્ચાશુ નાગરાજો ઽભ્યુપાગમત્

આતામ્રનયનઃ કોપાદ્વિષજ્વાલાકુલૈર્ મુખૈઃ ।
વૃતો મહાવિષૈશ્ ચાન્યૈર્ ઉરગૈર્ અનિલાશનૈઃ

નાગપત્ન્યશ્ ચ શતશો હારિહારોપશોભિતાઃ ।
પ્રકંપિતતનુક્ષેપચલત્કુન્તસકાન્તયઃ

તતઃ પ્રવેષ્ટિતઃસર્પૈઃ સ કૃષ્ણે ભોગબન્ધનૈઃ ।
દદંશુસ્તે ઽપિ તં કૃષ્ણં વિષજ્વાલાકુલૈર્ મુખૈઃ

તં તત્ર પતિતં દૃષ્ટ્વા સર્પભોગૌર્નિપીડિતમ્ ।
ગોપા વ્રજમુપાગમ્ય ચુક્રુશુઃ શોકલાલસાઃ

ગોપા ઊચુઃ
એષ મોહં ગતઃ કૃષ્ણો મગ્નૌ વૈ કાલિયહ્રદે ।
ભક્ષ્યતે નાગરાજેન તમાગચ્છત પશ્યત

તચ્છુત્વા તત્ર તે ગોપા વજ્રપા તોપમં વચઃ ।
ગોપ્યશ્ ચ ત્વરીતા જગ્મુર્યશોદાપ્રમુખા હ્રદમ્

હાહા ક્વાસાવિતિ જનો ગોપીનામતિવિહ્વલઃ ।
યશોદયા સમં ભ્રાન્તો દ્રુતપ્રસ્ખલિતં યયૌ

નન્દગોપશ્ ચ ગોપાશ્ ચ રામશ્ચાદ્ભુતવિક્રમઃ ।
ત્વરિતં યમુનાં જગ્મુઃ કૃષ્ણદર્શનલાલાસાઃ

દદૃશુશ્ચાપિ તે તત્ર સર્પરાજવશઙ્ગતમ્ ।
નિષ્પ્રયત્નીકૃતં કૃષ્ણં સર્પભોગવિવેષ્ટિતમ્

નન્દગોપોપિ નિશ્ચેષ્ટો ન્યસ્ય પુત્રમુખે દૃશમ્ ।
યશોદા ચ મહાભાગા બભૂવ મુનિસત્તમ

ગોપ્યસ્ ત્વન્યા રુદન્ત્યશ્ ચ દદૃશુઃ શોકકાતરાઃ ।
પ્રોચુશ્ ચ કેશવં પ્રીત્યા ભયકાતર્યગદ્ગદમ્

ગોપ્ય ઊચુઃ
સર્વા યશોદયા સાર્ધ વિશામોત્ર મહાહ્રદમ્ ।
સર્પરાજસ્ય નો ગન્તુમસ્માભિર્ યુજ્યતે વ્રજમ્

દિવસઃ સો વિના સૂર્યં વિના ચન્દ્રેણ કા નિશા ।
વિના વૃષેણ કા ગાવો વિના કૃષ્ણેન કો વ્રજઃ

વિનાકૃતા ન યાસ્યામઃ કૃષ્ણેનાનેન ગોકુલમ્ ।
અરમ્યં નાતિસેવ્યં ચ વારિહીનં યથા સરઃ

યત્ર નેન્દીવરશ્યામકાયકાન્તિરયં હરિઃ ।
તેનાપિ પાતુર્વાસેન રતિરસ્તીતિ વિસ્મયઃ

ઉત્ફુલ્લપઙ્કજદલસ્પષ્ટકાન્તિવિલોચનમ્ ।
અપશ્યન્તો હરિં દીનાઃ કથં ગોષ્ઠે ભવિષ્યથ

અત્યન્ત મધુરાલાપહૃતાશેષમનોરથમ્ ।
ન વિના પુણ્ડરીકાક્ષં યાસ્યામો નન્દગોકુલમ્

ભોગેનાવિષ્ટિતસ્યાપિ સર્પરાજસ્ય પશ્યત ।
સ્મિતશોભિમુખં ગોપ્યઃ કૃષ્ણસ્યાસ્મદ્વિલોકને

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇતિ ગોપીવચઃ શ્રુત્વા રૌહિણેયો મહાબલઃ ।
ગોપાંશ્ ચ ત્રાસવિધુરાન્વિ લોક્ય સ્તિમિતેક્ષણાન્

નન્દં ચ દીનમત્યર્થં ન્યસ્તદૃષ્ટિં સુતાનને ।
મૂર્છાકુલાં યશોદં ચ કૃષ્ણમાહાત્મસંજ્ઞયા

કિમિદં દેવદેવેશ ભાવો ઽયં માનુષસ્ત્વયા ।
વ્યજ્યતેત્યન્તમાત્માનં કિમનન્તં ન વોત્સિ યત્

ત્વમેવ જગતો નાભિર્ અરાણામિવ સંશ્રયઃ ।
કર્તાપહર્તા પાતા ચ ત્રૌલોક્યં ત્વં ત્રયીમયઃ

સેન્દ્રૈ રુદ્રાગ્નિવસુભિર્ આદિત્યૈર્ મરુદશ્વિભિઃ ।
ચિન્ત્યસે ત્વમચિન્ત્યાત્મન્ સમસ્તૈશ્ ચૈવ યોગિભિઃ

જગત્યર્થં જગન્નાથ ભારાવતરણેચ્છયા ।
અવતીર્ણો ઽસિ મર્ત્યેષુ તવાંશશ્ચાહમગ્રજઃ

મનુષ્યલીલાં ભગવન્ ભજતા ભવતા સુરાઃ ।
વિડમ્બયન્તસ્ત્વલ્લીલાં સર્વ એવ સહા સતે

અવતાર્ય ભવાન્પૂર્વં ગોકુલે તુ સુરાઙ્ગનાઃ ।
ક્રીડાર્થમાત્મનઃ પશ્ચાદવર્તીર્ણો ઽસિ શાશ્વત

અત્રાવતીર્ણયોઃ કૃષ્ણ ગોપા એવ હિ બાન્ધવાઃ ।
ગોપ્યશ્ ચ સીદતઃ કસ્માદેતાન્બન્ધૂનુપેક્ષસે

દર્શિતો માનુષો ભાવો દર્શિતં બાલચાપલમ્ ।
તદયં દમ્યતાં કૃષ્ણ દુષ્ટત્મા દશનાયુધઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇતિ સંસ્મારિતઃ કૃષ્ણઃ સ્મિતભિન્નોષ્ઠસંપુટઃ ।
આસ્ફોટ્ય મોચયામાસ સ્વદેહં ભોગિબન્ધનાત્

આનમ્ય ચાપિ હસ્તાભ્યામુભાભ્યાં મધ્યમં શિરઃ ।
આરુહ્યાભુગ્નશિરસઃ પ્રણનર્તોરુવિક્રમઃ

પ્રાણાઃ ફણે ઽભવંશ્ચાસ્ય કૃષ્ણસ્યાઙ્ઘ્રિનિકુટ્ટનૈઃ ।
યત્રોન્નતિં ચ કુરુતે નનામાસ્ય તતઃ શિરઃ

મૂર્છામુપાયયૌ ભ્રાન્ત્યા નાગઃ કૃષ્ણસ્ય રેચકૈઃ ।
દણ્ડપાતનિપાતેન વવામ રુધિરં બહુ

તં વિભિગ્રશિરોગ્રીવમાસ્યેભ્યસ્મુતશોણિતમ્ ।
વિલોક્ય કરુણં જગ્મુસ્તત્પત્ન્યો મધુસૂદનમ્

નાગપત્ન્ય ઊચુઃ
જ્ઞાતો ઽસિ દેવદેવેશ સર્વજ્ઞસ્ત્વમનુત્તમઃ ।
પરં જ્યોતિરચિન્ત્યં યત્તદંશઃ પરમેશ્વરઃ

ન સમર્થાઃ સુરાઃસ્તોતું યમનન્યભવં વિભુમ્ ।
સ્વરૂપવર્ણનં તસ્ય કથં યોષિત્કરિષ્યતિ

યસ્યાખિલમહીર્વ્યોમજલાગ્નિપવનાત્મકમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડમલ્પકાલ્પાંશઃ સ્તોષ્યામસ્તં કથં વયમ્

યમતો ન વિદુર્નિત્યં યત્સ્વરૂપં હિ યોગિનઃ ।
પરમાર્થમણોરલ્પં સ્થૂલાત્સ્થૂલં નતાઃ સ્મ તમ્

ન યસ્ય જન્મને ધાતા યસ્ય ચાન્તાય નાન્તકઃ ।
સ્થિતિકર્તા ન ચાન્યોસ્તિ યસ્ય તસ્મૈ નમઃસદા

કોપઃ સ્વલ્પો ઽપિ તે નાસ્તિ સ્થિતિપાલનમેવ તે ।
કારણં કાલિય સ્યાસ્ય દમને શ્રુયતાં વચઃ

સ્ત્રિયોનુકંપ્યાઃસાધૂનાં મૂઢા દીનાશ્ ચ જન્તવઃ ।
યતસ્તતોસ્ય દીનસ્ય ક્ષમ્યતાં ક્ષમતાંવર

સમસ્ત જગદાવારો ભવાનલ્પબલઃ ફણી ।
ત્વત્પાદપીડિતો જહ્યાન્મુહૂર્તાર્ધન જીવિતમ્

ક્વ પન્નગોઽ લ્પવીર્યો ઽયં ક્વ ભવાન્ભુવનાશ્રયઃ ।
પ્રીતિદ્વેષૌ સમોત્કૃષ્ટગોચરૌ ભવતો ઽવ્યય

તતઃ કુરુ જગત્સ્વામિન્પ્રસાદમવસીદતઃ ।
પ્રાણાંસ્ત્યજતિ નાગો ઽયં ભર્તૃભિક્ષા પ્રદીયતામ્

ભુવનેશ જગન્નાથ મહાપુરુષપૂર્વજ ।
પ્રાણાંસ્ત્યજતિ નાગો ઽયં ભર્તૃભિક્ષાં પ્રયચ્છ નઃ

વેદાન્તવેદ્ય દેવેશ દુષ્ટદૈત્યનિબર્હમ ।
પ્રાણાંસ્ત્યજતિ નાગો ઽયં ભર્તભિક્ષા પ્રદીયતામ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇત્યુક્તે તાભિર્ આશ્વસ્ય ક્લાન્તદેહોપિ પન્નગઃ ।
પ્રસીદ દેવદેવેતિ પ્રાહ વાક્યં શનૈઃ શનૈઃ

કાલિય ઉવાચ
તવાષ્ટગુણમૈશ્વર્યં નાથ સ્વાભાવિકં પરમ્ ।
નિરસ્તાતિશયં યસ્ય તસ્ય સ્તોષ્યામિ કિત્ર્વહમ્

ત્વં પરસ્ત્વં પરસ્યાદ્યઃ પરં ત્વત્તઃ પરાત્મક ।
પરસ્માત્પરમો યસ્ ત્વં તસ્ય સ્તોષ્યામિ કિન્ન્વ્ અહમ્

યસ્માદ્બહ્માચ રુદ્રશ્ ચ ચન્દ્રેદ્રમરુદશ્વિનઃ ।
વસવશ્ ચ સહાદિત્યૈસ્ તસ્ય સ્તોષ્યામિ કિત્ર્વહમ્

એકાવયવસૂક્ષ્માંશો યસ્યૈતદખિલં જગત્ ।
કલ્પનાવયવસ્યાંશસ્તસ્ય સ્તોષ્યામિ કિત્ર્વહમ્

સદસદ્રૂપિણો યસ્ય બ્રહ્માદ્યાસ્ ત્રિદશેશ્વરાઃ ।
પરમાર્થં ન જાનન્તિ તસ્ય સ્તોષ્યામિ કિત્ર્વહમ્

બ્રહ્માદ્યૌરર્ચિતે યસ્તુ ગન્ધપુષ્પાનુલેપનૈઃ ।
નન્દનાદિસમુદ્ભૂતૈઃ સોર્ચ્યતે વા કથં મયા

યસ્યાવતારરૂપાણિ દેવરાજઃસદાર્ચતિ ।
ન વેત્તિ પરમં રૂપં સોર્ઽચ્યતે વા કથં મયા

વિષયેભ્યઃ સમાવૃત્ત્ય સર્વાક્ષાણિ ચ યોગિનઃ ।
યમર્ચયન્તિ ધ્યાનેન સોર્ઽચ્યતે વા કથં મયા

હૃદિ સંકલ્પ્ય યદ્રૂપં ધ્યાનેનાર્ચન્તિ યોગિનઃ ।
ભાવપુષ્પાદિના નાથઃ સોર્ચ્યતે વા કથં મયા

સો ઽહં તે દેવદેવેશ નાર્ચનાદૌ સ્તુતૌ ન ચ ।
સામર્થ્યવાન્ કૃપામાત્રમનોવૃત્તિઃ પ્રસીદ મે

સર્પજાતિરિયં ક્રુરા યસ્યાં જાતોસ્મિ કેશવ ।
તત્સ્વભાવો ઽયમત્રાસ્તિ નાપરાધો મમાચ્યુત

સૃજ્યતે ભવતા સર્વં તથા સંહ્રીયતે જગત્ ।
જાતિરૂપસ્વભાવાશ્ ચ સૃજ્યન્તે સૃ-જતા ત્વયા

યથાહં ભવતા સૃષ્ટો જાત્યા રૂપેણ ચેશ્વર ।
સ્વભાવેન ચ સાધુત્વં તથેદં ચેષ્ટિતં મયા

યદ્યન્યથા પ્રવર્તેયં દેવદેવ તતો મયિ ।
ન્યાયો દણ્ડનિપાતો વૈ તવૈવવચનં યથા

તથાપ્યજ્ઞે જગત્સ્વામિન્દણ્ડં પાતિતવાન્મયિ ।
સ શ્લાઘ્યો ઽયં પરો દણ્ડસ્ ત્વત્તો મે નાન્યતો વરઃ

હતવીર્યો હતવિષો દમિતો ઽહં ત્વયાચ્યુત ।
જીવિતં દીયતામેકમાજ્ઞાપય કરોમિ કિમ્

શ્રીભગવાનુવાચ
નાત્ર સ્થેયન્ત્વયા સર્પ કદાચિદ્યમુનાજલે ।
સપુત્રપરિવારસ્ત્વં સમુદ્રસલિલં વ્રજ

મત્પદાનિ ચ તે સર્પ દૃષ્ટ્વા મૂર્ધનિ સાગરે ।
ગરુડઃ પન્નગરિપુસ્ત્વયિ ન પ્રહરિષ્યતિ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા સર્પરાજં તં મુમોચ ભગવાન્હરિઃ ।
પ્રણમ્ય સો ઽપિ કૃષ્ણાય જગામ પયસાં નિધિમ્

પશ્યતાં સર્વભૂતાનાં સભૃત્યસુતબાન્ધવઃ ।
સમસ્તભાર્યાસહિતઃ પરિત્યજ્ય સ્વકં હ્રદમ્

ગતે સર્પે પરિષ્વજ્ય મૃતં પુનરિવાગતમ્ ।
ગોપા મૂર્ધનિ હાર્દેન સિષિચુર્ નેત્રજૈર્ જલૈઃ

કૃષ્ણામાક્લિષ્ટકર્માણમન્યે વિસ્મિતચેતસઃ ।
તુષ્ટુવુર્મુદિતા ગોપા દૃષ્ટ્વા શિવજલાં નદીમ્

ગીયમાનઃ સ ગોપીભિશ્ચારિતૈઃ સાધુચેષ્ટિતૈઃ ।
સંસ્તૂયમાનો ગોપૈશ્ ચ કૃષ્ણો વ્રજમુપાગમત્