વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 5.27

ઇતિ શ્રિવિષ્ણુમહાપુરાણે પઞ્ચમાંશે ષડ્વિશોધ્યાયઃ (26)
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ
સંબરેણહૃતો વીરઃ પ્રદ્યુમ્નઃ સ કથં મુને ।
શંબરઃ સ મહાવીર્યઃ પ્રદ્યુમ્નેન કથં હતઃ

યસ્તેનાપહૃતઃ પૂર્વં સ કથં વિજઘાન તમ્ ।
એતદ્વિસ્તરતઃ શ્રોતુમિચ્છામિ સરલં ગુરો

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ષષ્ઠેહ્નિ જાતમાત્રં તુ પ્રદ્યુમ્નં સૂતિકાગૃહાત્ ।
મમૈષ હન્તેતિ મુને હૃતવાન્કાલશંબરઃ

હૃત્વા ચિક્ષેપ ચૈવૈનં ગ્રાહોગ્રે લવણાર્ણવે ।
કલ્લોલજનિતાવર્તે સુઘોરે મકારાલયે

પાતિતં તત્ર ચૈવૈકો મત્સ્યો જગ્રાહ બાલકમ્ ।
ન મમાર ચ તસ્યાપિ જઠરાગ્નિપ્રદીપિતઃ

મત્સ્યબન્ધૈશ્ ચ મત્સ્યો ઽસૌ મત્સ્યૈર્ અન્યૈઃ સહ દ્વજ ।
ઘાતિતો ઽસૂરવર્યાય શંબરાય નિવેદિતઃ

તસ્ય માયા વતી નામ પત્ની સર્વગૃહેશ્વરી ।
કારયામાસ સૂદાનામાધિપત્યમનિન્દિતા

દારિતે મત્સ્યજઠરે સા દદર્શાતિશોભનમ્ ।
કુમારં મન્મથતરોર્દગ્ધસ્ય પ્રથમાઙ્કુરમ્

કો ઽયં કથમયં મત્સ્યજઠરે પ્રવિવેશિતઃ ।
ઇત્યેવં કૌનુપાવિષ્ટાં નન્વીં પ્રાહાથ નારદઃ

અયં સમસ્તજગતઃ સ્થિતિસંહારકારિણઃ ।
શંબરેણ હૃતો વિષ્ણોસ્તનયઃ સૂતિકાગૃહાત્

ક્ષિપ્તઃસમુદ્રે મત્સ્યેન નિગીર્ણસ્તે ગૃહં ગતઃ ।
નરરત્નમિદં સુભ્રુ વિસ્રબ્ધા પરિપાલય

શ્રીપરાશર ઉવાચ
નારદેનૈવમ્ ઉક્તા સા પાલયામાસ તં શિશુમ્ ।
બાલ્યાદેવાતિરાગેણરૂપાતિશયમોહિતા

સ યદા યૌવનાભોગભૂષિતો ઽભૂન્મહામતે ।
સાભિલાષા તદા સાપિ બભૂવ ગજગામિનિ

માયાવતી દદૌ તસ્મૈ માયાઃ સર્વા મહામુને ।
પ્રદ્યુમ્નાયાનુરાગાન્ધા તત્ર્યસ્તહૃદયેક્ષણા

પ્રસાજ્જન્તીં તુ તાં પ્રાહ સ કાર્ષ્ણિઃ કમલેભણામ્ ।
માતૃત્વમપહાયાદ્ય કિમેવં વર્તસે ઽન્યથા

સા તસ્મૈ કથયામાસન પુત્રસ્ત્વં મમેતિ વૈ ।
તનયં ત્વામયં વિષ્ણોર્હૃતવાન્કાલશંબરઃ

ક્ષિપ્તઃ સમુદ્રે મત્સ્યસ્ય સંપ્રાપ્તો જઠરાન્મયા ।
સા હિ રોદિતિતે માતા કાન્તાદ્યાપ્યતિવત્સલા

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇત્યુક્તઃ શંબરં યુદ્ધે પ્રદ્યુમ્નઃ સ સમાહ્વયત્ ।
ક્રોધાકુલીકૃતમના યુયુધે ચ મહા બલઃ

હત્વા સૈન્યમશેષં તુ તસ્ય દૈત્યસ્ય યાદવઃ ।
સપ્તમાયા વ્યતિક્રમ્ય માયાં પ્રયુયુજે ઽષ્ટમીમ્

તયા જઘાન તં દૈત્યં માયયા કાલશંબરમ્ ।
ઉત્પત્ત્ય ચ તયા સાર્ધમાજગામ પિતુઃ પુરમ્

અન્તઃપુરે નિપતિતં માયાવત્યા સમન્વિતમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણ સંકલ્પા બભૂવુઃ કૃષ્ણયોષિતઃ

રુક્મિણી સાભવત્પ્રેમ્ણા સાસ્રદૃષ્ટિરનિન્દિતા ।
ધન્યાયા ખલ્વ્ અયં પુત્રો વર્તતે નવયૌવને

અસ્મિન્વયસિ પુત્રો મે પ્રદ્યુમ્નો યદિ જીવતિ ।
સભાગ્યા જનની વત્સ સા ત્વાયા કા વિભીષિતા

અથ વા યાદૃસઃ સ્નેહો મમ યાદૃગ્વપુસ્તવ ।
હરેરપત્યં સુવ્યક્તં ભવાન્વત્સ ભવિષ્યતિ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
એતસ્મિન્નન્તરે પ્રાપ્તઃસહ કૃષ્ણેન નારદઃ ।
અન્તઃપુરચરાં દેવીં રુક્મિણીં પ્રાહ હર્ષયન્

એષ તે તનયઃ સુભ્રુ હત્વા શંબરમાગતઃ ।
હૃતો યેનાભવદ્બાલો ભવત્યાઃસૂતિકાગૃહાત્

ઇયં માયાવતી ભાર્યા તનયસ્યાસ્ય તે સતી ।
શંબરસ્ય ન ભાર્યેયં શ્રૂયતામત્ર કારણમ્

મન્મથે તુ ગતે નાશં તદુદ્ભવપરયણા ।
શંબરં મોહયામાસ માયારૂપેણ રૂપિણી

વિહારાદ્યુપભોગેષુ રૂપં માયામયં શુભમ્ ।
દર્શયામાસ દૈત્યસ્ય તસ્યેયં મદિરેક્ષણા

કામો ઽવતીર્ણઃ પુત્રસ્તે તસ્યેયં દયિતા રતિઃ ।
વિશઙ્કા નાત્ર કર્તવ્યા સ્નુષેયં તવ શોભને

તતો હર્ષસમાવિષ્ટૌ રુક્મિણી કેશવૌતદા ।
નગરી ચ સમસ્તા સા સાધુસાધ્વિત્યભાષત

ચિરં નષ્ટેન પુત્રેણ સંગતાં પ્રેક્ષ્ય રુક્મિણીમ્ ।
અવાપ વિસ્મયં સર્વો દ્વારવત્યાં તદા જનઃ