વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 5.20

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે પઞ્ચમાંશ એકોનવિશોધ્યાયઃ (19)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
રાજમાર્ગે તતઃ કૃષ્ણઃસાનુલેપનભાજનામ્ ।
દદર્શ કુબ્જામાયાન્તીં નવયોવનગોચરામ્

તામાહ લલિતં કૃષ્ણઃ કસ્યેદમનુલેપનમ્ ।
ભવત્યા નીયતે સત્યં વદેન્દીવરલોચને

સકામેનેવ સા પ્રોક્તા સાનુરાગા હરિં પ્રતિ ।
પ્રાહ સા લલિતં કુબ્જા તદ્દર્શનબલાત્કૃતા

કાન્ત કસ્માન્ન જાનાસિ કંસેન વિનિયોજિતામ્ ।
નૈકવક્રેતિ વિખ્યાતામનુલેપનકર્મણિ

નાન્યપિષ્ટં હિ કંસસ્ય પ્રીતયે હ્યનુલેપનમ્ ।
ભવામ્યહમતીવાસ્ય પ્રસાદધનભાજનમ્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
સુગન્ધમેતદ્રાજાર્હં રુચિરં રુચિરાનને ।
આવયોર્ગાત્ર સદૃશં દીયતામનુલેપનમ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ
શ્રુત્વૈતદાહ સા કુબ્જા ગૃહ્યતામિતિ સાદરમ્ ।
અનુલેપનં ચ પ્રદદૌ ગાત્રયોગ્યમથોભયોઃ

ભક્તિચ્છેદાનુલિપ્તાઙ્ગૌ તતસ્તૌ પુરુષર્ષભૌ ।
સેંદ્રચાપૌ વ્યરાજેતાં સિતકૃષ્ણાવિવાંબુદૌ

તતસ્તાં ચુબુકે શૌરિરુલ્લાપન વિધાનવિત્ ।
ઉત્પાટ્ય તોલયામાસ વ્દ્યઙ્ગુલેનાગ્રપાણિના

ચકર્ષ પદ્ય્ભાં ચ તદા ઋજુત્વં કેશવો ઽનયત્ ।
તતઃસા ઋજુતાં પ્રાપ્તાયોષિતમભવદ્વરા

વિલાસલિલિતં પ્રાહ પ્રેમગર્ભભરાલસમ્ ।
વસ્ત્રે પ્રગૃહ્ય ગોવિન્દં મમ ગેહં વ્રજેતિ વૈ

એવમુક્તસ્તયા શૌરી રામસ્યાલોક્ય ચાનનમ્ ।
પ્રહસ્ય કુબ્જાં તામાહ નૈકવક્રામનિન્દિતામ્

આયાસ્યે ભવતીગેહમિતિ તાં પ્રહસન્હરિઃ ।
વિસસર્જ જહાસોચ્ચૈ રામસ્યાલોક્ય ચાનનમ્

ભક્તિભેદાનુનિપ્તાઙ્ગૌ નીલપીતાંબરૌ તુ તૌ ।
ધનુઃશાલાં તતો યાતૌ ચિત્રમાલ્યોપસોભિતૌ

આયાગં તદ્ધનૂરત્નં તાભ્યાં પૃષ્ટૈસ્ તુ રક્ષિભિઃ ।
આખ્યાતે સહસા કૃષ્ણો ગૃહીત્વા પૂરયદ્ધનુઃ

તતઃ પૂરયતા તેન ભજ્યમાનં બલાદ્ધનુઃ ।
ચકાર સુમહચ્છબ્દં મથુરા યેન પૂરિતા

અનુયુક્તૌ તતસ્તૌ તુ ભગ્રે ધનુષિ રક્ષિભિઃ ।
રક્ષિસૈન્યં નિહત્યોભૌ નિષ્ક્રાન્તૌ કાર્મુકાલયાત્

અક્રૂરાગમવૃત્તાન્તમુપલભ્ય મહદ્ધનુઃ ।
ભગ્નં શ્રુત્વા ચ કંસો ઽપિ પ્રાહ ચાણૂરમુષ્ટિકૌ

કંસ ઉવાચ
ગોપાલદારકૌ પ્રાપ્તૌ ભવદ્ય્ભાં તુ મમાગ્રતઃ ।
મલ્લયુદ્ધેન હન્તવ્યૌ મમ પ્રાણહરૌ દિ તૌ

નિયુદ્ધે તદ્વિનાશેન ભવદ્ભ્યાં તોષિતો હ્ય્ અહમ્ ।
દાસ્યામ્યભિમતાન્કામાન્નાન્યથૈતૌ મહાબલૌ

ન્યાયતોન્યાયતો વાપિ ભવદ્ય્ભાં તૌ મમાહિતૌ ।
હન્તાવ્યૌ તદ્વધાદ્રાજ્યં સામાન્યં વાં ભવિષ્યતિ

ઇત્યાદિશ્ય સ તૌ મલ્લૌ તતશ્ચાહૂય હસ્તિપમ્ ।
પ્રોવાચોચ્ચૈસ્ ત્વયા મલ્લસમાજદ્વારિ કુઞ્જરઃ

સ્થાપ્યઃ કુવલયાપીડસ્તેન તૌ ગોપદારકૌ ।
ઘાતનીયૌ નિયુદ્ધાય રઙ્ગદ્વારમુપાગતૌ

તમપ્યાજ્ઞાપ્ય દૃષ્ટ્વા ચ સર્વાન્મઞ્ચાનુપાકૃતાન્ ।
આસન્નમરણઃ કંસઃ સૂર્યોદયમુદૈક્ષત

તતઃ સમસ્તમઞ્ચેષુ નાગરઃસ તદા જનઃ ।
રાજમઞ્ચેષુ ચારૂઢાઃસહ ભૃત્યૈર્ નરાધિપાઃ

મલ્લપ્રાશ્રિકવર્ગશ્ ચ રઙ્ગમધ્યસમીપગઃ ।
કૃતઃ કંસેન કંસો ઽપિ તુઙ્ગમઞ્ચે વ્યવસ્થિતઃ

અન્તઃપુરાણાં મઞ્ચાશ્ ચ તથાન્યે પરિકલ્પિતાઃ ।
અન્યે ચ વારમુખ્યાનામન્યે નાગરયોષિતામ્

નન્દગોપાદયો ગોપા મઞ્ચેષ્વ્ અન્યેષ્વ્ અવસ્થિતાઃ ।
અક્રૂરવસુદેવૌ ચ મઞ્ચપ્રાન્તે વ્યવસ્થિતૌ

નાગરીયોષિતાં મધ્યે દેવકીપુત્રગર્ધિની ।
અન્તકાલે ઽપિ પુત્રસ્ય દ્રક્ષ્યામીતિ મુખં સ્થિતા

વાદ્યમાનેષુ તુર્યેષુ ચાણૂરે ચાતિવલ્ગતિ ।
હાહાકારપરે લોકે હ્યાસ્ફોટયતિ મુષ્ટિકે

ઈષદ્ધસંતૌ તૌ વીરૌ બલભદ્રજનાર્દનૌ ।
ગોપવેષધારૌ વાલૌ રઙ્ગદ્વારમુપાગતૌ

તતઃ કુવલયાપીડો મહામાત્રપ્રચોદિતઃ ।
અભ્યધાવત વેગેન હન્તું ગોપકુમારકૌ

હાહાકારો મહાઞ્જજ્ઞે રઙ્ગમધ્યે દ્વિજોત્તમ ।
બલદેવો ઽનુજં દૃષ્ટ્વા વચનં ચેદમ્ અબ્રવીત્

હન્તવ્યો હિ મહાભાગ નાગો ઽયં શત્રુચોદિતઃ

ઇત્યુક્તઃસો ઽગ્રજેનાથ બલદેવેન વૈ દ્વિજ ।
સિંહનાદં તતશ્ચક્રે માધવઃ પરવીરહા

કરેણ કરમકૃષ્ય તસ્ય કેશિનિષૂદનઃ ।
ભ્રમયામાસ તં શૈરિર્ ઐરાવતસમં બલે

ઈશોપિ સર્વજગતાં બાલલીલાનુસારતઃ ।
ક્રીડિત્વા સુચિરં કૃષ્ણઃ કદિરન્તપદાન્તરે

ઉત્પાટ્ય વામદન્તં તુ દક્ષિણેનૈવ પાણિના ।
તાડયામાસ યન્તારં તસ્યાસીચ્છતધા શિરઃ

દક્ષિણ દન્તમુત્પાટ્ય બલભદ્રો ઽપિ તત્ક્ષણાત્ ।
સ રોષસ્તેન પાર્શ્વસ્થાન્ ગજપાલાનપોથયત્

તતસ્તૂત્પ્લુત્ય વેગેન રૌહિણેયો મહાબલઃ ।
જઘાન વામપાદેન મસ્તકે હસ્તિનં રુષા

સ પપાત હતસ્તેન બલભદ્રેણ લીલયા ।
સહસ્રાક્ષેણ વજ્રેણ તાડિતઃ પર્વતો યથા

હત્વા કુવલયાપીડં હસ્ત્યારોહપ્રચોદિતમ્ ।
મદાસૃગનુલિપ્તાઙ્ગૌ હસ્તિદન્તવરાયુધૌ

મૃગમધ્યે યથા સિંહૌ ગર્વલીલાવલોકિનૌ ।
પ્રવિષ્ટૌ સુમહારઙ્ગં બલભદ્રજનાર્દનૌ

હાહાકારો મહાઞ્જજ્ઞે મહારઙ્ગે ત્વનન્તરમ્ ।
કૃષ્ણો ઽયં બલભદ્ભોયમિતિ લોકસ્ય વિસ્મયઃ

સો ઽયં યેન હતા ઘોરા પૂતના બાલઘાતિની ।
ક્ષિપ્તં તુ શકટં યેન ભગ્નૌ તુ યમલાર્જુનૌ

સોયં યઃ કાલિયં નાગં મમર્દારુહ્ય વાલકઃ ।
ધૃતો ગોવર્ધનો યેન સપ્તરાત્રં મહાગિરિઃ

અરિષ્ટો ધેનુકઃ કેશી લીલયૈવ મહાત્મના ।
નિહતા યેન દુર્વૃત્તા દૃશ્યતામેષ સો ઽચ્યુતઃ

અયં ચાસ્ય મહાબાહુર્બલભદ્રો ઽગ્રતો ઽગ્રજઃ ।
પ્રયાતિ લીલયા યોષિન્મનોનયનનન્દનઃ

અયં સ કથ્યતે પ્રાજ્ઞૈઃ પુરાણાર્થવિશારદૈઃ ।
ગોપાલો યાદવં વંશં મગ્નમભ્યદ્ધરિષ્યતિ

અયં હિ સર્વલોકસ્ય વિષ્ણોરખિલજન્મનઃ ।
અવતીર્ણો મહીમંશો નૂનં ભારહરો ભુવઃ

ઇત્યેવં વર્ણિતે પૌરૈ રામે કૃષ્ણે ચ તત્ક્ષણાત્ ।
ઉરસ્તતાપ દેવક્યાઃ સ્નેહસ્નુતપયોધરમ્

મહોત્સવમ્ ઇવાસાદ્ય પુત્રાનનવિલોકનાત્ ।
યુવવે વસુદેવો ઽભૂદ્વિહાયાભ્યાગતાં જરામ્

વિસ્તારિતાક્ષિયુગલો રાજાન્તઃપુરયોષિતામ્ ।
નાગારસ્ત્રીસમૂહશ્ ચ દ્રષ્ટું ન વિરરામ તમ્

સખ્યઃ પશ્યત કૃષ્ણસ્ય મુખમત્યરુણેક્ષણમ્ ।
ગજયુદ્ધકૃતાયાસસ્વેદાંબુકણિકચિતમ્

વિકાસિશરદંભોજમપશ્યામજલોક્ષિતમ્ ।
પરિભૂયં સ્થિતં જન્મ સફલં ક્રિયતાં દૃશઃ

શ્રીવત્સાંકં મહદ્ધામ બાલસ્યૈતદ્વિલોક્યતામ્ ।
વિપક્ષક્ષપણં વક્ષો ભુજયુગ્યં ચ ભામીનિ

કિં ન પશ્યસિ દુગ્ધેન્દુમૃણાલધવલાકૃતિમ્ ।
બલભદ્રમિમં નીલપરિધાનમુપગતમ્

વલ્ગતામુષ્ટિકેનૈવ ચાણૂરેણ તથા સખિ ।
ક્રીડતોબલભદ્રસ્ય હરેર્હાસ્યં વિલોક્યતામ્

સખ્યઃ પશ્યત ચાણૂરં નિયુદ્ધાર્થમયં હરિઃ ।
સમુપૈતિ ન સંત્યત્ર કિં વૃદ્ધા મુક્તકારિમઃ

ક્વ યૌવનોન્મુખીભૂતમુકુમારતનુર્હરિઃ ।
ક્વ વજ્રકઠિનાભોગશરીરો ઽયં મહાસુરઃ

ઇમૌ સુલલિતૈર્ અઙ્ગૈર્ વર્તેતે નવયૌવનૌ ।
દૈતેયમલ્લાશ્ચાણૂરપ્રમુખાસ્ત્વતિદારુણાઃ

નિયુદ્ધપ્રાશ્નિકાનાં તુ મહાનેષ વ્યતિક્રમઃ ।
યદ્બાલબલિનોર્ યુદ્ધં મધ્યસ્થૈઃ સમુપેક્ષ્યતે

શ્રીપારશર ઉવાચ
ઇત્થં પુરસ્ત્રીલોકસ્વ વદતશ્ચાલયન્ભુવમ્ ।
વવલ્ગ બદ્ધકક્ષ્યોન્તર્જનસ્ય ભગવાન્હરિઃ

બલભદ્રો ઽપિ ચાસ્ફોટ્ય વવલ્ગલલિતં તથા ।
પદેપદે તથા ભૂમિર્યન્ન શીર્ણા તદદ્ભુતમ્

ચાણૂરેણ તતઃ કૃષ્ણો યયુધે ઽમિતવિક્રમઃ ।
નિયુદ્ધકુશલો દૈત્યૌ બલભદ્રેણ મુષ્ટિકઃ

સન્નિપાતાવધૂતૈસ્ તુ ચાણૂરેણ સમં હરિઃ ।
પ્રક્ષેપણૈર્ મુષ્ટિભિશ્ ચ કીલવજ્રનિપાતનૈઃ

પાદોદ્ધૂતૈઃ પ્રમૃષ્ટૈશ્ ચ તયોર્યુદ્ધમ્ અભૂન્ મહત્

અશસ્ત્રમતિઘોરં તત્ તયોર્ યુદ્ધં સુદારુણમ્ ।
બલપ્રાણવિનિષ્પાદ્યં સમાજોત્સવસન્નિધૌ

યાવદ્યાવચ્ચ ચાણૂરો યુયુધે હરિણા સહ ।
પ્રામહાનિમવાપાગ્ર્યાં તાવત્તવલ્લવાલ્લવમ્

કૃષ્ણોપિ યુયુધે તેન લીલયૈવ જગન્મયઃ ।
ખેદાચ્ચાલયતા કોપાન્નિજકેસરશેખરમ્

બલક્ષયં વિવૃદ્ધિં ચ દૃષ્ટ્વા ચાણૂરકૃષ્ણયોઃ ।
વારયામાસ તૂર્યાણિ કંસઃ કોપપરાયણઃ

મૃદઙ્ગાદિષુ તૂર્યેષુ પ્રતિષિદ્ધેષુ તત્ક્ષણાત્ ।
ખે સંગતાન્યવાદ્યન્ત દેવતૂર્યાણ્યનેકશઃ

જય ગોવિન્દ ચાણૂરં જહિ કેશવ દાનવમ્ ।
અન્તર્ધાનગતા દેવાસ્તમૂચુરતિહર્ષિતાઃ

ચાણૂરેણ ચિરં કાલં પીડિત્વા મધુસૂદનઃ ।
ઉત્પાટ્ય ભ્રમયામાસ તદ્વધાય કૃતો દ્યમઃ

ભ્રામયિત્વા શતગુણં દૈત્યમલ્લમમિત્રજિત્ ।
ભૂભાવાત્ફોટયામાસ ગગને ગતજીવિતમ્

ભૂમાવાસ્ફોટિતસ્તેનચાણૂરઃ શતધાભવત્ ।
રક્તસ્રાવમહાપઙ્કાં ચકાર ચ તદા ભવમ્

બલદેવો ઽપિ તત્કાલં મુષ્ટિકેન મહાબલઃ ।
યયુધે દૈત્યમલ્લેન ચાણૂરેણ યથા હરિઃ

સો ઽપ્યેનં મુષ્ટિના મૂર્ધ્નિ વક્ષસ્યાહત્ય જાનુના ।
પાતયિત્વા ધરાપૃષ્ઠે નિષ્પિપેષ ગતાયુષમ્

કૃષ્ણ સ્તોશલકં ભૂયો મલ્લરાજં મહાબલમ્ ।
વામમુષ્ટિપ્રહારેણ પાતયામાસ ભૂતલે

ચાણૂરે નહતે મલ્લે મુષ્ટેકે વિનિપાતિતે ।
નીતે ક્ષયં તોશલકે સર્વે મલ્લાઃ પ્રદુદ્રુવુઃ

વવલ્ગતુસ્તતો રઙ્ગે કૃષ્ણસંકર્ષણાવુભૌ ।
સમાનવયસો ગોપાન્બલાદાકૃષ્યહર્ષિતૌ

કંસો ઽપિ કોપરક્તાક્ષઃ પ્રાહોચ્ચૈર્ વ્યાયતાન્નરાન્ ।
ગોપાવેતૌ સમાજૌઘાન્નિષ્ક્રામ્યેતાં બલાદિતઃ

નન્દો ઽપિ ગૃહ્યતાં પાપો નિર્ગલૈર્ આયસૈર્ ઇહ ।
અવૃદ્ધાર્હૈમ દણ્ડેન વસુદેવો ઽપિ બધ્યતામ્

વલ્ગન્તિ ગોપાઃ કૃષ્ણેન યે ચેમે સહિતાઃ પુરાઃ ।
ગાવો નિગૃહ્ય તામેષાં યચ્ચાસ્તિ વસુ કિઞ્ચન

એવમાજ્ઞાપયાનં તુ પ્રહસ્ય મધુસૂદનઃ ।
ઉત્પ્લુત્યારુહ્ય તં મઞ્ચં કંસં જગ્રાહ વેગતઃ

કેશેષ્વા કૃષ્ય વિગલત્કિરીટમવનીતલે ।
સં કંસં પાતયામાસ તસ્યોપરિ પપાત ચ

અશેષજગદાધારગુરુણા પતતોપરિ ।
કૃષ્ણેન ત્યાજિતઃ પ્રાણાનુગ્રસેનાત્મજો નૃપઃ

મૃતસ્ય કેશેષુ તદા ગૃહીત્વા મધુસૂદનઃ ।
ચકર્ષ દેહં કંસસ્ય રઙ્ગમધ્યે મહાબલઃ

ગૌરવેમાતિપતતા પરિઘાતેન કૃષ્યતા ।
કૃતા કંસસ્ય દેહેન વેગેનેવ મહાંભસઃ

કંસે ગૃહીતે કૃષ્ણેન તદ્ભ્રાતાભ્યાગતો રુષા ।
સુનામા બલ ભદ્રેણ લીલયૈવ નિપાતિતઃ

તતો હાહાકૃતં સર્વમાસીત્તદ્રઙ્ગમણ્ડલમ્ ।
અવજ્ઞયા હતં દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણેન મથુરેશ્વરમ્

કૃષ્ણે ઽપિ વસુદેવસ્ય પાદૌ જગ્રાહ સત્વરઃ ।
દેવક્યાશ્ ચ મહાબાહુર્બલદેવસહાયવાન્

ઉત્થાપ્ય વસુદેવસ્તં દેવકી ચ જનાર્દનમ્ ।
સ્મૃતજન્મોક્તવચનૌ તાવે વ પ્રણતૌ સ્થિતૌ

શ્રીવસુદેવ ઉવાચ
પ્રસીદ સીદતાં દત્તો દેવાનાં યો વરઃ પ્રભો ।
તથાવયોઃ પ્રસાદેન કૃતોદ્ધારઃસ કેશવ

આરાધિતો યદ્ભગવાનવતીર્ણો ગૃહે મમ ।
દુર્વૃત્તનિધનાર્થાય તેન નઃ પાવિતં કુલમ્

ત્વમન્તઃ સર્વભૂતાનાં સર્વભૂતમયસ્થિતઃ ।
પ્રવર્તેતે સમસ્તાત્મંસ્ત્વત્તો ભૂતભવિષ્યતિ

યજ્ઞૈસ્ ત્વમ્ ઇજ્યસે ઽચિન્ત્ય સર્વદેવમયાચ્યુત ।
ત્વમેવ યજ્ઞો યષ્ટા ચ યજ્વનાં પરમેશ્વરઃ

સમુદ્ભવઃસમસ્તસ્ય જગતસ્ત્વં જનાર્દન

સાપહ્નવં મમ મનો યદેતત્ત્વયિ જાયતે ।
દેવક્યાશ્ચાત્મજપ્રીત્યા તદત્યન્તવિડંબના

ત્વં કર્તા સર્વભૂતાનામનાદિનિધનો ભવાન્ ।
ત્વં મનુષ્યસ્ય કસ્યૈષા જિહ્વા પુત્રેતે વક્ષ્યતિ

જગદેતજ્જગન્નાથ સંભૂતમખિલં યતઃ ।
કયા યુક્ત્યા વિના માયાં સો ઽસ્મત્તઃ સંભવિષ્યતિ

યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
સ કોષ્ઠોત્સંગશયને માનુષો જાય તે કથમ્

સ ત્વં પ્રસીદ પરમ્શ્વર પાહિ વિશ્વમંશાવતારકરણૈર્ ન મમાસિ પુત્રઃ ।
આબ્રહ્યપાદપમિદં જગદેતદીશ ત્વત્તો વિમોહયસિ કિં પુરુષોત્તમાસ્માન્

માયાવિમોહિતદૃશા તનયો મમેતિ કંસાદ્ભાયં કૃતમપાસ્તભયો ઽતિતીવ્રમ્ ।
નિતો ઽસિ ગોકુલમરાતિભયા કુલેન વૃદ્ધિં ગતો ઽસિ મમ નાસ્તિ મમત્વમીશ

કર્માણિ રુદ્રમરુદશ્વિશતક્રતૂનાં સાધ્યાનિ યસ્ય ન ભવન્તિ નિરીક્ષિતાનિ ।
ત્વં વિષ્ણુરીશ જગતામુપકારહેતોઃ પ્રાપ્તોસિ નઃ પરિગતો વિગતો હિ મોહઃ