વિષ્ણુ પુરાણ · અધ્યાય 5.10

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે પઞ્ચમાંશે નવમો ઽધ્યાયઃ (9)
શ્રીપરાશર ઉવાચ
તયોર્વિહરતોરેવં રામકેશવયોર્વ્રજે ।
પ્રાવૃડ્ વ્યતીતા વિકસત્સરોજા ચાભવચ્છરત્

અવાપુસ્તાપમત્યર્થં શફર્યઃ પલ્વલોદકે ।
પુત્રક્ષેત્રાદિસક્તેન મમત્વેન યથા ગૃહી

મયુરા મૌનમાતસ્થુઃ પરિત્યક્તમદા વને ।
અસારતાં પરિજ્ઞાય સંસારસ્યેવ યોગિનઃ

ઉત્સૃજ્ય જલસર્વસ્વં વિમલાઃસિતમૂર્તયઃ ।
તત્યજુશ્ચાંબરં મેઘા ગૃહં વિજ્ઞાનિનો યથા

શરત્સૂર્યાંશુતપ્તાનિ યયુઃ શોષં સરાંસિ ચ ।
બહ્વાલંબમમત્વેન હૃદયાનીવ દેહિનામ્

કુમુદૈઃ શરદંભાંસિ યોગ્યતાલક્ષણં યયુઃ ।
અવબોધૈર્ મનાંસીવ સમત્વમમલાત્મનામ્

તારકાવિમલે વ્યોમ્નિ રરાજાખણ્ડમણ્ડલઃ ।
ચન્દ્રશ્ચરમદેહાત્મા યોગી સાધુકુલે યથા

શનકૈઃ શનકૈસ્ તીરં તત્યજુશ્ ચ જલાશયાઃ ।
મમત્વં ક્ષેત્રપુત્રાદિરૂઢમુચ્ચૈર્ યથા બુધાઃ

પૂર્વં ત્યક્તૈઃ સરોંભોભિર્ હંસા યોગં પુનર્ યયુઃ ।
ક્લેશૈઃ કુયોગિનો શેષૈર્ અન્તરાયહતા ઇવ

નિભૃતો ભવદત્યર્થં સમુદ્રઃસ્તિમિતોદકઃ ।
ક્રમાવાપ્તમહાયોગો વિશ્ચલાત્મા યથા યતિઃ

સર્વત્રાતિપ્રસન્નાનિ સલિલાનિ તથાભવન્ ।
જ્ઞાતે સર્વગતે વિષ્ણૌ મનાંસીવ સુમેધસામ્

બભૂવ નિર્મલં વ્યોમ શરદા ધ્વસ્તતોયદમ્ ।
યોગાગ્નિદગ્ધક્લેશૌઘં યોગિનામિવ માનસમ્

સૂર્યાંશુજનિતં તાપં નિત્યે તારાપતિઃ શમમ્ ।
અહંમાનોદ્ભવં દુઃખં વિવેકઃ સુમહાનિવ

નભસોબ્દં ભુવઃ પઙ્કં કાલુષ્યં ચાંભસઃ શરત્ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ પ્રત્યાહાર ઇવાહરત્

પ્રાણાયામ ઇવાંભોભિઃ સરસાં કૃતપૂરકૈઃ ।
અભ્યસ્યતે ઽનુદિવસં રેચકાકુંભકાદિભિઃ

વિમલાંબરનક્ષત્રે કાલે ચાભ્યાગતે વ્રજે ।
દદર્શેદ્રો મહારંભાયોદ્યતાંસ્તાન્વ્રજૌકસઃ

કૃષ્ણસ્તાનુત્સુકાન્દૃષ્ટ્વા ગોપાનુત્સવલાલસાન્ ।
કૌતૂહલાદિદં વાક્યં પ્રાહ વૃદ્ધાન્મહામતિઃ

કો ઽયં શક્રમહો નામ યેન વો હર્ષ આગતઃ ।
પ્રાહ તં નન્દગોપશ્ ચ પૃચ્છન્તમતિસાદરમ્

નન્દગોપ ઉવાચ
મેઘાનાં પયસાં ચેશો દેવરાજઃ શતક્રતુઃ ।
તેન સંચોદિતા મેઘા વર્ષત્યંહુમયં રસમ્

તદ્વૃષ્ટિજનિતં સસ્યં વયમન્યે ચ દેહિનઃ ।
વર્તયામોપયુઞ્જાનાસ્તર્પયામશ્ ચ દેવતાઃ

ક્ષીરવત્ય ઇમા ગાવો વત્સવત્યશ્ ચ નિર્વૃતાઃ ।
તેન સંવર્ધિતૈઃ સસ્યૈસ્ તુષ્ટાઃ પુષ્ટાઃ ભવન્તિ વૈ

નાસસ્યા નાતૃણા ભૂમિર્ન બુભુક્ષાર્દિતો જનઃ ।
દૃશ્યતે યત્ર દૃસ્યન્તે વૃષ્ટિમન્તો બલાહકાઃ

ભૌમમે તત્પયો દુગ્ધં ગોભિઃ સૂર્યસ્ય વારિદૈઃ ।
પર્જન્યઃસર્વલોકસ્યોદ્ભવાય ભુવિ વર્ષતિ

તસ્માત્પ્રાવૃષિ રાજાનઃસર્વે શક્રં મુદા યુતાઃ ।
મખૈઃ સુરેશમર્ચન્તિ વયમન્યે ચ માનવાઃ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
નન્દગોપસ્ય વચનં શ્રુત્વેત્થં શક્રપૂજને ।
રોષાય ત્રિદશેન્દ્રસ્ય પ્રાહદામોદરસ્તદા

ન વયં કૃષિકર્તારો વાણિજ્યાજીવિનો ન ચ ।
ગાવોસ્મદ્દૈવતં તાત વયં વનચરા યતઃ

આન્વિક્ષિકી ત્રયી વાર્તા દણ્ડનિતિસ્ તથા પરા ।
વિદ્યા ચતુષ્ટયં ચૈતદ્વાર્તમાત્રં શૃણુષ્વ મે

કૃષિર્વણિજ્યા તદ્વચ્ચ તૃતીયં પશુપાલનમ્ ।
વિદ્યા હ્યેકા મહાભાગ વાર્તા વૃત્તિત્રયાશ્રયા

કર્ષકાણાં કૃષિર્વૃત્તિઃ પણ્યં વિપણીજીવિનામ્ ।
અસ્માકં ગૌઃ પરાવૃત્તિર્વાર્તાભેદૈર્ ઇયં ત્રિભિઃ

વિદ્યયા યો યયા યુક્તસ્તસ્ય સા દૈવતં મહત્ ।
સૈવ પૂજ્યાર્ચ નીયા ચ સૈવ તસ્યોપકારિકા

યો યસ્ય ફલમશ્રન્વૈ પૂજયત્યપરં નરઃ ।
ઇહ ચ પ્રેત્ય ચૈવાસૌ ન તદાપ્નોતિ શોભનમ્

કૃષ્યાન્તા પ્રથિતા સીમા મીમાન્તં ચ પુનર્વનમ્ ।
વનાન્તા ગિરયઃસર્વે તે ચાસ્માકં પરા ગતિઃ

ન દ્વારબન્ધાવરણા ન ગૃહક્ષેત્રિણસ્ તથા ।
સુખિનસ્ત્વખિલે લોકે યથા વૈ ચક્રચારિણઃ

શ્રૂયન્તે ગિરયશ્ચૈવ વનેસ્મિન્કામરૂપિણઃ ।
તત્તદ્રૂપં સમાસ્થાય રમન્તે સ્વેષુ સાનુષુ

યદા ચૈતે પ્રબાધ્યન્તે તેષાં યે કાનનૌકસઃ ।
તદા સિંહાદિરૂપૈસ્ તાન્ઘાતયન્તિ મહીધરાઃ

ગિરીયજ્ઞસ્ત્વયં તસ્માદ્ગોયજ્ઞશ્ ચ પ્રવર્ત્યતામ્ ।
કિમસ્માકં મહેન્દ્રેણ ગાવઃ શૈલાશ્ ચ દેવતાઃ

મન્ત્રયજ્ઞપરા વિપ્રાઃસીરયજ્ઞાશ્ ચ કર્ષકાઃ ।
ગિરિગોયજ્ઞશીલાશ્ ચ વયમદ્રિવનાશ્રયાઃ

તસ્માદ્ગોવર્ધનઃ શૈલો ભવદ્ભિર્ વિવિધાર્હણૈઃ ।
અર્ચ્યતાં પૂજ્યતાં મેધ્યાન્પશુન્હત્વા વિધાનતઃ

સર્વઘોષસ્ય સંદોહો ગૃહ્યતાં મા વિચાર્યતામ્ ।
ભોજ્યન્તાં તેન વૈ વિપ્રાસ્ તથા યે ચાભિવાઞ્છકાઃ

તત્રાર્ચિતે કૃતે હોમે ભોજિતેષુ દ્વિજાતિષુ ।
શરત્પુષ્પકૃતાપીડાઃ પરિગચ્છન્તુ ગોગણાઃ

એતન્મમ મતં ગોપાઃસંપ્રીત્યા ક્રિયતે યદિ ।
તતઃ કૃતા ભવેત્પ્રીતિર્ગવામદ્રેસ્ તથા મમ

શ્રીપરાશર ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા વન્દાદ્યાસ્તે વ્રજૌકસઃ ।
પ્રીત્યુત્ફુલ્લમુખા ગોપાઃસાધુસાધ્વિત્યથાબ્રુવન્

શોભનં તે મતં વત્સ યદેતદ્ભવતોદિતમ્ ।
તત્કરિષ્યામહે સર્વં ગિરિયજ્ઞઃ પ્રવર્ત્યતામ્

તથા ચ કૃતવન્તસ્તે ગિરિયજ્ઞ વ્રજૌકસઃ ।
દધિપાયસમાંસાદ્યૈર્ દદુઃ શૈલબલિં તતઃ

દ્વિજાંશ્ ચ ભોજયામાસુસ્શાતશૌઽથ સહસ્રશઃ

ગાવઃ શૈલં તતશ્ચકુરર્ચિતાસ્તાઃ પ્રદક્ષિણમ્ ।
વૃષભાશ્ચાતિનર્દન્તઃસતોયા જલદા ઇવ

ગિરિમૂર્ધનિ કૃષ્ણો ઽપિ શૈલોહમિતિ મૂર્તિમાન્ ।
બુભુજેન્નં બહુતરં ગોપવર્યાહૃતં દ્વિજ

સ્વેનૈવ કૃષ્ણો રૂપેણ ગોપૈઃ સહ ગિરેઃ શિરઃ ।
અધિરુહ્યાર્ચયામાસ દ્વિતીયામાત્મનસ્તનુમ્

અન્તર્ધાનં ગતે તસ્મિન્ગોપા લબ્ધ્વા તતો વરાન્ ।
કૃત્વા ગિરીમખં ગોષ્ઠં નિજમબ્યાયયુઃ પુનઃ